Алтын Орда

Уикипедияден

Мында өту: шарлау, іздеу
Translation arrow icon Бұл мақаланы қазақ тіліне аудару қажет.
Осы мақала туралы талқылау үшін қазақшаға аударылмаған беттер тізіміне барып шығыңыз. Егер мақаланың қазақшаға қайта жазуы екі аптада істелмесе, ол жоюға тізімделінеді және/немесе ағымдағы тіліндегі Уикипедияға жылжыталады.
Егер бұл бет аударылу қажет деп белгілесеңіз, Қазақшаға аударылмаған беттер
тізіміндегі осы мақала туралы бөлімнің астына мына жолды үстеңіз:
{{subst:Мақала тілі | pg = Алтын Орда | Language = белгісіз тілі | Comments = }} ~~~~.

Алтын Орда (моңғолша: Алтан Ордын улс; татарша: Altın Urda; орысша: Золотая Орда; түрікше: Altın Ordu) — Басында моңғол[1][2][3] — кейінірек түркіленген[4] — 1240 жылдары Рус княздіктері жауланып алынғаннан кейін Моңғол империясының батыс бөлігінде орнаған хандық; ол қазіргі Ресей, Украина, Молдова, Қазақстан және Кавказдың жерінде орналасқан. Шарықтау дәуірінде Алтын Орда Шығыс Еуропаның Орал тауларынан Днепр өзенінің оң жақ жағалауына дейінгі жерлерді алып, Сібірге терең бойлап еніп жатты. Оңтүстігінде Орданың жері Қара теңізбен, Кавказ тауларымен және моңғол Ильхандар династиясының қол астындағы Персиямен шектесіп жатты.[4]

Алтын Орда мемлекетінің туы.

Мазмұны

[өңдеу] Атауы

Үлгі:Моңғолия тарихы Алтын деген атау төрт шартараптың түсінен келген деген жорамал бар: солтүстіктің түсі — қара, шығыстың түсі — көк, оңтүстіктің түсі — қызыл, батыстың түсі — ақ, ал сары (немесе алтын) түс — орталықтың түсі.

Басқа бір болжам бойынша, Алтын Орда атауы орыс тіліндегі Золотая Орда, яғни Бату ханның Еділ өзенінің жағасында өзінің болашақ астанасының орнын белгілеу үшін алтын түсті үйлерден тіккізген салтанатты қаласының атынан шыққан[5]. Моңғол тілінде «Алтын Орда» деген сөз тіркесі Алтын түсті орданы, немесе патша сарайын білдіреді.[3]

Моңғолдың билеуші руы де өздерін «алтын әулет» деп атаған, «Алтын Орда» атауы да осыдан келіп шыққан болуы мүмкін.Үлгі:Fact

Бұл мемлекетті Алтын Орда деп атайтын бізге келіп жеткен ең алғашқы құжаттар 17-ші ғасырға жатады (Алтын Орда күйрегеннен көп кейін). Одан ертерек құжаттарда ол мемлекет Жошы ұлысы деп аталады.

Кейбір ғалымдар оның басқа атауын, Қыпшақ хандығы деген атауды қолданғанды дұрыс көреді (орыстар Жошы ұлысын осылай атаған), себебі ортағасырлық құжаттарда қыпшақ сөзі осы мемлекетке қатысты жиі аталған.

[өңдеу] Әуелгі тарихы

Қайтыс боларының алдында Шыңғыс хан өз иелігіндегі жерлерді төрт ұлына бөліп берді. Жошының үлкен ұлдары Бату мен Орданың еншісіне моңғол иеліктерінің қиыр батысында жатқан оңтүстік Ресей мен Қазақстанның жерлері тиді. Бату Көк Орданы, Орда Ақ Орданы билей бастады.[6][7]

Моңғол әскерлерінің Суздаль қаласын қолға түсіруі. Ортағасырлық орыс жылнамасындағы сурет.

1235 жылы Бату (тұңғыштық жолымен) қолбасшы Сүбедей баһадурдың көмегімен батысқа қарай жаңа жорық бастап, алдымен башқұрттарды, сосын 1236 жылы Еділ Бұлғариясын жаулап алады. 1237 жылы ол Украинаның оңтүстік даласын жаулап, ондағы құмандарды батысқа қарай ығыстырды. Содан ол солтүстікке қарай бұрылып, Русьқа басып кірді де үш жыл бойы орыс княздықтарын жаулаумен болды, сол кезде Күйік пен Қадан оңтүстікке қарай жылжыды.

Құмандардың батысқа қашып, Мажарстан королінің жерін паналап отырғанын желеу етіп, Бату Шайбан, Орда Ежен, Байдар және Мөңке сияқты Шыңғыс әулеті мен өз бауырларымен бірге батысқа жорық жасады. Легница және Мухи маңында неміс-поляк рыцарьларынан жиналған әскермен шайқасып, оларды талқандады. Бірақ сол 1241 жылы Үгедей хан қайтыс болып, Бату енді ғана қоршап-қамай бастаған Венаны тастап, елге қайтып кетті. Моңғол әскерінің ең батыстағы жаулап алуы осы болды.

1242 жылы Мажарстан арқылы қайтып (жолшыбай Пешт қаласын жаулап), Бұлғарстанды бағындырды.[8] Бату астанасын ежелгі Хазар қағанатының астанасының орнында орналасқан, Еділдің төменгі ағысындағы Сарай-Жүк қаласында орнатты. Содан сәл бұрын Бату мен Орданың бауыры Шайбан Орал тауларының шығысында Обь пен Ертістің бойында өз еншісіне ұлыс алып, сонда кетіп қалған болатын.

[өңдеу] Алтын Орданың шарықтау дәуірі

The people of the Golden Horde were mostly a mixture of Turks and Mongols. The Horde was gradually Turkified and lost its Mongol identity, while the descendants of Batu's original Mongol warriors constituted the upper class of the society.[9] Most of the Horde's population were Kypchaks, Bulgar Tatars, Kyrgyz, Khwarezmians, and other Turkic peoples. They were commonly named the Tatars by the Russians and Europeans. Russians preserved this common name for this peoples down to the 20th century, whereas the most of this peoples identified themselves with their ethnic or tribal names, some also considered themselves as simply Muslims. The most of the Muslim population, both agricultural and nomadic, adopted the Kypchak language, developed to the regional languages of Kypchak group after the Horde disintegrated.

The descendents of Batu ruled the Golden Horde from Sarai Batu and later Sarai Berke, controlling an area ranging from the Volga river to the Carpathian mountains and the mouth of the Danube, whilst the descendents of Orda ruled the area from the Ural River to Lake Balkhash.

[өңдеу] Ішкі құрылымы

Үлгі:History of East Slavs

Сурет:Hordecup.jpg
13-ші ғасырда Алтын Ордада жасалған кесе.

The Horde's supreme ruler was the khan, chosen by the kurultai among Batu Khan's descendants. The prime minister, also ethnically Mongol, was known as "prince of princes", or beklare-bek. The ministers were called viziers. Local governors, or basqaqs, were responsible for levying tribute and extinguishing popular discontent. Civil and military administration, as a rule, was not separated.

The Horde developed as a settled rather than nomadic culture, with Sarai evolving into a populous and prosperous metropolis. In the early 14th century, the capital was moved considerably upstream to Sarai Berqe, which became one of the largest cities of the medieval world, with 600,000 inhabitants.[10]

Despite Russian efforts at proselytizing in Sarai, the Mongols clung to their traditional animist or shamanist beliefs until Uzbeg Khan (1312-41) adopted Islam as a state religion. Several Russian rulers - Mikhail of Chernigov and Mikhail of Tver among them - were reportedly assassinated in Sarai for their refusal to worship pagan idols, but the khans were generally tolerant and even freed the Russian Orthodox Church of taxes.

[өңдеу] Одақтастары мен бағыныштылары

The Horde exacted tribute from its subject peoples - Russians, Armenians, Georgians, Circassians, Alans, Crimean Greeks, Crimean Goths, and others. The territories of Christian subjects were regarded as peripheral areas of little interest as long as they continued to pay tribute. These vassal states were never incorporated into the Horde, and Russian rulers early obtained the privilege of collecting the Tatar tribute themselves. To maintain control over Russia, Tatar warlords carried out regular punitive raids to Russian principalities (most dangerous in 1252, 1293, 1382).

There is a point of view, much propagated by Lev Gumilev, that the Horde and Russian polities concluded a defensive alliance against the fanatical Teutonic knights and pagan Lithuanians. Enthusiasts point to the fact that the Mongol court was frequented by Russian princes, notably Yaroslavl's Feodor the Black, who boasted his own ulus near Sarai, and Novgorod's Alexander Nevsky, the sworn brother of Batu's successor Sartaq Khan. Although Novgorod never acknowledged the Horde's ascendancy, a Mongol contingent supported Novgorodians in the Battle of the Ice.

Sarai carried on a brisk trade with the Genoese trade emporiums on the Black Sea littoral - Soldaia, Caffa, and Azak. Mamluk Egypt was the khans' long-standing trade partner and ally in the Mediterranean. Berke, the khan of Kipchak had drawn up an alliance with the Mamluk Sultan Baibars in 1261.[11]

[өңдеу] Жошы Ұлысының (Алтын Орданың) хандары

[өңдеу] Саяси дамуы

Митрополит Алексийдің Жәнібектің әйелін соқырлықтан сауықтыруы.

After Batu's death in 1255, the prosperity of his empire lasted for a full century, until the assassination of Jani Beg in 1357, though the intrigues of Nogai did invoke a partial civil war in the late 1290's. The Horde's military clout peaked during the reign of Uzbeg (1312-41), whose army exceeded 300,000 warriors.

Their Russian policy was one of constantly switching alliances in an attempt to keep Russia weak and divided. In the 14th century the rise of Lithuania in North East Europe posed a challenge to Tatar control over Russia. Thus Uzbeg Khan began backing Moscow as the leading Russian state. Ivan I Kalita was granted the title of grand prince and given the right to collect taxes from other Russian potentates.

[өңдеу] Бөлшектенуі

Тоқтамыстың 1382 жылғы Ресейге жорығы.

The Black Death of the 1340s was a major factor contributing to the Golden Horde's eventual downfall. Following the disastrous rule of Jani Beg and his subsequent assassination, the empire fell into a long civil war, averaging one new Khan per annum for the next few decades (Though Orda's white horde carried on generally free from trouble until the late 1370's). By the 1380s, Khwarezm, Astrakhan, and Muscovy attempted to break free of the Horde's power, while the lower reaches of the Dnieper were annexed by Lithuania and Poland in 1368 (Whilst the eastern principalities were generally annexed with little resistance).

Mamai, a Tatar general who did not formally hold the throne, attempted to reassert Tatar authority over Russia. His army was defeated by Dmitri Donskoi at the Battle of Kulikovo in his second consecutive victory over the Tatars. Mamai soon fell from power, and in 1378, Tokhtamysh, a descendant of Orda Khan and ruler of the White Horde, invaded and annexed the territory of the Blue Horde, briefly reestablishing the Golden Horde as a dominant regional power.

After Mamai's defeat, Tokhtamysh tried to restore the dominance of the Golden Horde over Russia by attacking Russian lands in 1382. He besieged Moscow on August 23, but Muscovites beat off his storm, using firearms for the first time in Russian history.[12] On August 26, two sons of Tokhtamysh's supporter Dmitry of Suzdal, dukes of Suzdal and Nizhny Novgorod Vasily and Semyon, who were present in Tokhtamysh's forces, persuaded Muscovites to open the city gates, promising that forces would not harm the city in this case.[13] This allowed Tokhtamysh's troops to burst in and destroy Moscow, killing 24,000 people.[14]

Алтын Орданың 1389 жылы шамасындағы иеліктері. Қоңыр түсті сызықтар қазіргі саяси шекараларды білдіреді. Тәуелді мемлекет — Мәскеу княздығы ақшыл-сарғыш түске боялған.

Ордаға жойқын соққыны Тоқтамыстың әскерін талқандап, астанасын қиратып, Қырым сауда қалаларын тонап, ең шебер қолөнершілерін өзінің астанасы Самарқандқа айдап әкеткен Әмір Темір берді.

15-ші ғасырдың алғашқы бөлігінде Литуанияның патшасы Витаутастың әскерлерін Ворскла өзеніндегі шайқаста талқандаған Едіге билікті қолға түсіріп, Ноғай Ордасын құрды.

1440-шы жылдары Ордада тағы бір азамат соғысы бұрқ ете түсті. Енді ол бірнеше хандықтарға бөлшектеніп кетті: Қасым хандығы, Қазан хандығы, Астархан хандығы, Қазақ хандығы, Өзбек хандығы және Қырым хандығы әрқайсысы өз алдына билік құра бастады.

Бұл хандықтардың ешқайсысы да Мәскеу княздығымен күш сынаса алмады; ақыры 1480 жылы «Угра өзенінде болған тұрудан» кейін Мәскеу бағынудан мүлдем шықты. Мәскеу княздығы түбінде сол хандықтардың әрқайсысын (1550 жылдары Қазан мен Астарханнан бастап) басып алды. Ғасырдың соңына қарай Сібір хандығы Ресейдің құрамына кіріп, оның хандарының ұрпақтары орыстың патшасының қызметіне кірді.

Қырым хандығы 1475 жылы Османлы империясына бағынышты мемлекетке айналып, 1502 жылға қарай Ордадан қалғанды өздеріне бағындырып болды. 16-шы ғасырда және 17-ші ғасырдың басында Қырым татарлары оңтүстік Ресей, Украина және тіпті Польшаны жиі-жиі шауып отырды, бірақ Ресейді жеңуге немесе Мәскеуді басып алуға күштері жетпеді. Османлылардың көмегінің арқасында Қырым хандығы жалғаса беріп, тек 1783 жылғы сәуірдің 8-інде ғана ІІ-ші Екатеринаны оны тарқатып, жерін қосып алды. Алтын Орда мемлекетінің ең ұзаққа созылған мұрагер мемлекеттерінің бірі осы еді.

[өңдеу] Сілтемелер және түсініктемелер

  1. ↑ G. Vernadsky, M. Karpovich: "The Mongols and Russia", Yale University Press, 1953
  2. ↑ "Empire of the Golden Horde", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05.
  3. ↑ 3,0 3,1 T. May, "Khanate of the Golden Horde", North Georgia College and State University.
  4. ↑ 4,0 4,1 "Golden Horde", in Encyclopaedia Britannica, 2007. Дәйексөз: "сонымен бірге Қыпшақ хандығы деп аталған, Жошы ұлысының орысша атауы, 13-ші ғасырдың ортасынан 14-ші ғасырдың соңына дейін шарықтау шыңынан өткен, Моңғол империясының батыс бөлігі. Алтын Орданың халқы түркілер мен моңғолдардан тұрған, ақсүйектердің арасында жалпы алғанда моңғолдар көбірек болған."
  5. ↑ The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-05.
  6. ↑ Edward L. Keenan, Encyclopedia Americana article
  7. ↑ B.D. Grekov and A.Y. Yakubovski "The Golden Horde and its Downfall"
  8. ↑ Denis Sinor, "The Mongols in the West", Journal of Asian History v.33 n.1 (1999).
  9. ↑ Encyclopædia Britannica
  10. ↑ Encyclopædia Britannica
  11. ↑ Mantran, Robert (Fossier, Robert, ed.) "A Turkish or Mongolian Islam" in The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 1250-1520, p. 298
  12. ↑ (Орысша) Dmitri Donskoi Epoch
  13. ↑ (Орысша) History of Moscow settlements - Suchevo
  14. ↑ Great Soviet Encyclopedia, 3rd edition, entry on "Московское восстание 1382", available online here

[өңдеу] Қосымша әдебиет

[өңдеу] Тағы қараңыз

[өңдеу] Еренсілтемелер

Үлгі:Mongol Empire

«http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0» бетінен алынған