Альберт Эйнштейн

Альберт Эйнштейн
Albert Einstein
Альберт Эйнштейн 1921 жылы
Туылған күні:	14 наурыз 1879(1879-03-14)
Туылған жері:	Германия, Ульм қаласы
Қайтыс болған күні:	18 сәуір 1955(1955-04-18) (76 жас)
Қайтыс болған жері:	АҚШ, Нью-Джерси штаты, Принстон
Азаматтығы:	(1879—1896, 1914—1933) апатрид (1896—1901) ( 1901 бастап) (1940—1955)
Ғылыми аясы:	Теориялық физика
Жұмыс орны:	Берндегі патенттік бюро/ Цюрих университеті/ Карл университеті/ Кайзер Вильгельм атындағы институты/ Лейден университеті/ Іргелі зерттеулер институты
Альма-матер:	Цюрих жоғарғы техникалық мектебі
Несімен белгілі:	Арнайы және жалпы салыстырмалылық теориясын жасады
Марапаттары:	Нобель сыйлығы

Эйнштейн Альберт (14 наурыз 1879, Германия, Ульм қаласы – 18 сәуір 1955, АҚШ, Нью-Джерси штаты, Принстон) –физик-теоретик, қазіргі физиканың негізін салушылардың бірі.

Альберт Эйнштейн — теориялық физиканың негіз қалаушылардың бірі, 1921 жылғы Нобель сыйлығының иегері, атақты ойшыл және қоғам қайраткері, әлемнің алдыңғы қатарлы 20-ға жуық университеттерінің құрметті профессоры, КСРО Ғылым Академиясының шетелдік құрметті мүшесі.

Эйнштейннің басты еңбегі — ”Салыстырмалылық теориясы”. Бұдан бөлек 300-ден астам ғылыми еңбектердің, тарих, ғылымдар философиясы және публицистика саласындағы 150-дей кітап, мақалалардың авторы ретінде де танымал. Ол бiрнеше түбегейлi физикалық теорияларды жасады:

• Арнайы салыстырмалылық теориясы (1905).
• Жылу сыйымдылығының және фотоэффект кванттық теориясы
• Бозе Эйнштейн кванттық статистика.
• Броун қозғалысының статистикалық теориясы, флуктуациялардың теориясына негiзін салған.

Жастық шағы

Энштейн 14 жаста

14 жасынан Швейцарияда тұрған. Цюрихтегі политехникумды бітіргеннен кейін (1900) орта мектепте сабақ берді, кейін патент бюросында эксперт (1902 – 1909) болып қызмет атқарды. 1909 – 1911 жылы Цюрих университетінде, 1911 – 1912 жылы Прагадағы Неміс университетінде, 1912 – 1913 жылы Цюрихтегі политехникумда профессор болды. Пруссия ҒА-на сайланғаннан кейін (1913) Берлинге көшіп келді (1914). Мұнда ол 1933 жылға дейін тұрды. 1933 жылдан өмірінің ақырына дейін Принстондағы (АҚШ) Іргелі зерттеулер институтының профессоры болып жұмыс істеді.

Ғылыми жұмыстың басы

Эйнштейннің ғылымдағы басты еңбегі – салыстырмалық теориясы. Бұл теорияның жасалуы нәтижесінде кеңістіктің, уақыттың және тартылыстың жаңа қасиеттері ашылды, олардың бір-бірімен байланыста болатындығы дәлелденді. Салыстырмалық теориясы жарық жылдамдығына жуық жылдамдықпен қозғалатын нысандар (негізінен элементар бөлшектер, ғарыштық сәулелер, т.б. ) мен күшті тартылыс өрісінде өтетін процестерді зерттеу үшін қолданылатын теор. негіз болды. Эйнштейн жарықтың кванттық теориясы, кездейсоқ процестер теориясы, магнетизм, т.б. салалар бойынша да маңызды жаңалықтар ашып, зерттеулер жүргізді. Эйнштейннің салыстырмалық теориясының тұжырымдарын сол кезде кейбір ғалымдар мойындамағанымен, қазіргі кезде ол – жалпы жұртшылық мойындаған ілімге айналды. Эйнштейн – көптеген ғылым академиялары мен ғыл. қоғамдардың мүшесі. Нобель сыйлығының иегері (1921). 1927 жылы КСРО ҒА-ның құрметті мүшесі болып сайланды.

Альберт Эйнштейнің профессорды жеңуі

(құдайдың бар екенін мойындатуы)

Лекция оқып тұрған профессор студенттерге былай деп сұрақ қойды. Бұл ғаламда не нәрсе бар болса соның бәрін Құдай жаратқан ба?

Студенттердің біреуі –ия, деп батыл жауап берді.

-Яғни Құдай бәрін жаратқан ғой? –деп қайыра сұрады.

-Ия деді жаңағы студент.

Профессор: Егер Құдай бәрін жаратқан болса онда зұлымдықты да Құдай жаратқан болып шығады ғой солай ма? Себебі зұлымдықтың бар екені рас қой?, егер осы ережемен алып қарасақ зұлымдық та Құдайдың бір сипаты деді. Студент не айтарын білмей отырып қалды. Профессор өзіне өзі риза болып Құдай дегеннің миф екенін тағы бір дәлелдеп, марқайып қалды. Бірақ осы кезде және бір студент қол көтеріп: Кешіріңіз сізге сұрақ қоюға бола ма? деп сұрады.

- Әлбетте деді профессор. Орнынан тұрған студент «Профессор осы суық деген нәрсе бар ма дүниеде?» деп сұрады.

- -Осындай да сұрақ бола ма екен? Әлбетте суық бар. Сен не ешқашан суыққа тоңып көрмеп пе едің? –деп кекетті. Студенттер тегіс күліп жіберді. Сауал қойған жас жігіт сасқан жоқ. Ағай кешіріңіз шындығында суық деген нәрсе болмайды. Физиканың заңы бойынша сіз бен біздің суық деп жүргеніміз жылудың жоқтығы ғана. Абсолюттік нөл жылудың біржола жоғалғаны. Кез келген материя мұндай температурада қатып, сіресіп қалады. Суық деген нәрсе болмайды. Біз жылудың жоғалған кезін сипаттау үшін ған осы сөзді қолданамыз. Ал білсеңіз айтыңызшы қараңғы бар ма?-деп тағы бір сауал тастады. Профессор: әрине бар - деп жауап берді. Кешіріңіз ағай сіз тағы да қателестіңіз. Қараңғы бұл ғаламда жоқ! Қараңғы деген жарықтың жоғалған кезі ғана. Біз ғылымның күшімен жарықты зерттеп, оның табиғатын тани аламыз. Ал қараңғыны зерттей алмаймыз. Біз қазір қолымызға Ньютонның призмасын алып ақ түсті жарықты жеті түске бөліп, тарата аламыз. Әр түрлі [жарық толқын|[жарық толқындарының]] ұзындығына шейін өлшейміз. Керек десеңіз жарықтың салмағын да есептеп шығаруға болады. Бірақ біз дәл осылай ешқандай ғылымның күшімен қараңғыны өлшеп, есептеу мүмкін емес. Қарапайым ғана жарықтың бір ғана сәулесі кез-келген қараңғыны тіліп өтіп айналасын жарық қылып жібере алады. Ал сіз қандай да бір кеңістіктің қаншалықты қараңғы екенін қалай есептеп өлшейсіз? Сіз қараңғыны зерттегенде тек жарықтың ғана күш қуаты мен жылдамдығын есептейсіз, солай емес пе? Сондықтан біздің қараңғы деп жүргеніміз жарық жоқ кездегі беймәлім күй. Жарық жоғалған кездегі халді адамдар қараңғы деп атайды. Ақырында студент «Зұлымдық деген бар ма?» деп қайыра сұрады. Бұл жолы көзі бақырайған профессор сенімсіздеу түрде «әрине бар, мен жаңа айттым ғой, Біз зұлымдықты күніге көріп жүрміз. Ададмдар арасындағы қатал қарым-қатынас пен зұлымдықтың неше атасы жер жүзіне түгел тараған. Осының бәрі зұлымдықтың барына дәлел» деді. Бұл жолы да студент нық сөйледі. Кешіріңіз профессор зұлымдық деген нәрсе жоқ, болмайды да. Зұлымдық Құдайдың жоқ кезі ғана. Зұлымдық та суық пен қараңғылық секілді Құдай жоқ кезді сипаттау үшін айтылған жәй сөз. Құдай зұлымдықты жаратпаған. Зұлымдық деген иман мен махаббаттың жүректен өшіп жоғалған кезі мен адамдар жүрегінен жаратушыға деген махаббаттың жойылуы. Ол да жылу, мен жарық кеткенде пайда болатын суық пен қараңғылық секілді, жүректен Құдай алыстаса кеудені зұлымдық өзінен өзі билеп төстеп алады деді. Бұл ақылды студенттің есімі Альберт Эйнштейн деп еді.

Альберт Эйнштейн айтқан сөздері

• “Дүниеде екі нәрсе шексіз: бірі — ғалам, екіншісі — адамның ақымақтағы. Бірақ біріншісіне күмәнім бар”
• “Фантазия білімнен маңыздырақ. Өйткені білімнің шегі бар”
• “Адамзат одан әрі өмір сүргісі келсе, онда, жаңа ойлар (түйсіктер) қажет”
• “Ақшаға сатып алуға болатын дүниелер өмірдің кереметтері емес”
• “Көру мен түсіну қуанышы — табиғаттың ең тамаша сыйы”

Мемориалдық тақталар

• 

  Аарауда
• 

  Прагада
• 

  Берлинеде
• 

  Миланда
• 

  Мальтада

Эйнштейн мекен еткен жерлер

• Берн, Крамгассе көшесі (Kramgasse), 49 үй, 1903 - 1905 жылдар аралығында тұрған. Онда қазiр «Альберт Эйнштейнің үй-мұражайы» орналасқан.
• Цюрих, Муссонштрассе, 12 үй, 1909 - 1911 жылдар аралығында тұрған.
• Цюрих, Гофштрассе, 116 үй, 1912 - 1914 жылдар аралығында тұрған.
• Берлин, Виттельсбахерштрассе, 13 үй, 1914 - 1918 жылдар аралығында тұрған (1945 жылы, осы және жоғарыда аталған ғимараттар, ұлы отан соғысы кезінде жойылған).
• Берлин, Габерландштрассе, 5 үй, 1918 - 1933 жылдар аралығында тұрған.
• Принстон, Мерсер-стрит,112 үй, 1933 - 1955 жылдар аралығында тұрған.

Cыйлықтар

• Нью-Йорктың (1921) және Тель-Авивтың (1923) Құрметті азаматы атанды;
• Маттеуччи медалісі (1921);
• Немiс орденi «Еңбек сіңірген» (1923, Эйнштейн 1933 жылда осы орденді бас тарытты);
• Копли медалі (1925), «за теорию относительности и вклад в квантовую теорию»;
• золотая медаль Королевского астрономического общества Великобритании (1926);
• медаль имени Макса Планка (1929), Германское физическое общество (Deutsche Physikalische Gesellschaft);
• Жюль Жансанның жүлдесі(1931), Франциялық астрономиялық қоғам (Société astronomique de France);
• Франклин медалі (Benjamin Franklin Medal, 1935), Franklin Institute, Philadelphia.

Фильмография

• «Альберт Эйнштейн. Өмірдің немесе ажалдың формуласы» (ағылш. Einstein's Equation of Life and Death) — фильм, 2005 жылы BBC түсірген .
• «Эйнштейн және Эддингтон» (ағылш. Einstein and Eddington) — фильм, BBC және HBO бірігіп түсірген, режиссер: Филип Мартин. Эйнштейннің рөлін ойнаған: Энди Серкис.

Өмірінің соңы

Денсаулығы қатты нашарлаған Эйнштейн 1955 жылы 18-сәуірде 76 жасында АҚШ-тың Принстон қаласында көз жұмады. Көзжұмар алдын жазған хатында: ”Мен Жердегі тапсырмаларымды орындадым.” деген сөзді жазған. Принстон ауруханасында жатып, көз жұмар кезінде немісше бірдемелерді айтқан екен. Алайда, оның сөздерін американдық медбике ұқпаған.

Альберт Эйнштейн — американдық Time журналының “Ғасыр адамы” атағына ие болған тұлға.

Отбасы

• Генеалогическое древо семьи Эйнштейн
• Герман Эйнштейн
• Паулина Эйнштейн (Кох)
• Майя Эйнштейн
• Милева Марич
• Эльза Эйнштейн
• Ганс Альберт Эйнштейн
• Эдуард Эйнштейн
• Лизерл Эйнштейн
• Бернард Сизер Эйнштейн
• Карл Эйнштейн

Сілтемелер

1. http://malimetter.org/?p=2322
2. Орысша Уикипедиясындағы "Альберт Эйнштейн" мақаласы