Армяндар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Армян бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Армяндар
Հայեր
Mesrop1776t.jpg Vartan Mamikonian 60x95.png Khorenatsi.jpg
Ұлы Тигран II Месроп Маштоц Вардан Мамиконян Мовсес Хоренаци
Anania Shirakatsi.jpg Grigor Narekatsi 1.jpg Israel Ory.JPG
Анания Ширакаци Григор Нарекаци Мхитар Гош Исраэль Ори
Aivazovsky portrait by Tyranov.jpg KomitasV.jpg G.Njdeh.jpg Archives of American Art - Arshile Gorky - 3044.jpg
Иван Айвазовский Комитас Гарегин Нжде Аршиль Горки
Tigran Petrosjan 1961 Oberhausen.jpg 85x85px William Saroyan.jpg 100dram 1998 portret only.png
Тигран Петросян Арам Хачатурян Уильям Сароян Виктор Амбарцумян
Charles Aznavour Cannes.jpg Stamp of Ukraine s235.jpg Armen Jigarhanian.jpeg Cher singing.jpg
Шарль Азнавур Сергей Параджанов Армен Джигарханян Шер
Бүкіл халықтың саны
Бағалау бойынша 10 нан [1] 12 млн. дейін[2]
Дүние жүзіндегі орналасуы

 Армения: 3 145 354 (санақ 2001 ж.)[3]
 Ресей: 1 182 388 (санақ 2010)[4], немесе 2 500 000 (бағалау)[5]
 Франция:800 000 (бағалау, шығу тегі)[6][7]
 Иран:150 000 (бағалау, 2000 ж.)[8]
 АҚШ:483 366 (санақ 2010 ж.)[9] немесе 1 500 000 (бағалау, шығу тегі)
 Грузия:315 000 (санақ 2002 ж. не включающая Абхазию и Южную Осетию)[10][11]
 Сирия: 190 000 (бағалау)[12]
 Аргентина: 130 000 (бағалау)[13]
 Түркия: 60 000 (хемшилдердісанамағанда)[14][15] от 450—490 тыс. (хемшилдермен)[16]
 Ливан: 140 000 (бағалау)[17]
 Украина:100 000 (санақ 2001)[18]
 Польша:1082 (санақ 2002 ж.)[19], 92 000 (бағалау, шығу тегі)[13]
 Иордания: 70 000 (бағалау)[20]
 Бразилия: 40 000 (бағалау)[13]
 Аустралия: 50 000 (бағалау)[13]
Абхазия[21]:41 864 (санақ 2011 ж.)[22]
 Қазақстан: шм. 20 000 (1999 ж.) немесе 25 000 (бағалау)[13]
 Өзбекстан: 42 359 (санақ 2000 ж.)[23] немесе 70 000 (бағалау)[13]
 Германия: 42 000 (бағалау)[13]
 Канада:40 505 (санақ 2001 ж.)[24][25] немесе 100 000 (бағалау)
 Грекия: 35 000 (бағалау)[26]
 Түрікменстан: 30 000 (бағалау)[27]
 Израиль: 20 000 (бағалау)[28]
 Ирак: 20 000 (бағалау)[13][29]
 Уругвай: 19 000 (бағалау)[13]
 Ұлыбритания: 18 000 (бағалау)[13]
 Мажарстан: 15 000 (бағалау)[30]
 Болгария:    10 831 (санақ 2001 ж.)[31] немесе 30 000 (бағалау)[13]
 Беларусь Республикасы:  10 191 (санақ 1999 ж.)[32]
немесе 25 000 (бағалау)[13]
 Бельгия: 10 000 (бағалау, 2003)[13]
 Чехия: 10 000 (бағалау)[13]
 Латвия: 2700 (бағалау 2010)[33]

Тілі

армянша

Діні

Ислам, христиандық

Этникалық топтары

амшендер (хемшилы), черкесогайлар

Армяндар - Армениядағы халық. Армян халқы – дүние жүзіндегі ежелгі халықтардың бірі. Тас дәуірінен біздің дәуірімізге дейінгі Армян халықтарында мәдени ескерткіштері жайлы материалдары әлі күнге дейін сақталған. Әлемде 10 млн мен 12 млн арасында деп есептеледі.

Армяндардың қоныстануы.

Армян халқының материалдық және рухани мәдениеті[өңдеу]

Тарихы[өңдеу]

Алепподағы армяндар[өңдеу]

Б.з.б. 5 ғ. Армения алым салғыш. Бұл артефакт Персеполистегі Ападанағы апаратын шығыс баспалдақтан табылған.

Алеппо қаласының христиандары армян босқындары келгенде көбейген. 1915 жылғы армян геноциді). Бірінші армян босқындары келгенде (19151922) Алеппо халқы 1922 жылы 156 748 адам болды, оның ішінде: мұсылмандар 97 600 адам (62,26 %), христиан-католиктер — 22 117 (14,11 %), иудейлер — 6 580 (4,20 %), европалықтар сол кезде 2 652 (1,70 %), армян босқындары — 20 007 (12,76 %) және басқалары — 7 792 (4,97 %)[34][35]. Екінші армян босқындары 1923 жылы келді.[36]. 1923—[[[1925]] жылдары қалаға 40 000 армян келді, Алеппо халқы 1925 жылдың соңына қарай 210 000 адамға көбейді. Олардың ішінде: армяндар 25 %[37]. 1944 жылы Алеппо тұрғыны 325 000 адам болды, олардың 112 110 (34,5 %) христиандар (армяндар — 60 200).Алеппо христиандарының жартысы 1947 жылға дейін армяндар болды. Дегенмен одан кейін армян репатриациясы уақытында армяндардың көпшілгі Советтік Арменияға көшті.(19461967).


Армян музыкасы[өңдеу]

Бізге қазір ежелгі және ортағасырлық армян музыкасының мазмұнын елестету қиын. Алайда сақталып қалған жанама құжаттар ол кезеңнің музыкасы еркін ырғақты және әуенді болғандығы жөнінде дерек береді. Жоғарыда аталған дәрігерлер Гераци мен Амидовлет өз науқастарына әр түрлі жан күйзелістерінің негізіндегі безгек ауруларында емдік тәсіл ретінде гусандардың әндерін тыңдауды белгілеген.

Халқының дәстүрлі тағамдары[өңдеу]

Қазіргі заманғы армяндық музыка көпғасырлық ұлттық музыкалық мәдениеттің тамырынан нәр алады. Танымал армян халық аспаптары: сыбызғылар, сырнай, тара, деп және т.б.

Халықтың ұлттық мәдениеті климаттық ерекшеліктері мен халықтың көпғасырлық аспаздық тәжірибесін есепке ала отырып, өзіндік ерекшеліктері бар тамақтану сипатынан да көрініс табады.

Урарту патшалығы Сардурис II кезінде 743 Б.з.б.

Арменияның аймағындағы археологиялық қазба жұмыстары бидайдың (жабайы да, мәдени де) отаны Алдыңғы Азия болып табылатындығын дәлелдейді. Осыған байланысты, ерте кездерден бері нан армяндардың тамақтануының басты азық-түліктерінің бірі болып саналады. Және осы уақытқа дейін армяндардың қолданысында нан үлкен үлес салмаққа ие. Сондықтан армяндарда өте жиі «таңғы ас ішу», «түскі ас ішу» немес «кешкі ас ішу» сөздері «нан жеу» сөзімен алмастырылады, және бұл тек қана нан жеуді ғана емес, оснымен қатар басқа да әр түрлі тағамдарды жеуді білдіреді. "Гнанк Нац уденк" — "Жүр нан жейік", — деп жолдасы жолдасын шақырады.

Мыңдаған жылдар бойы армяндық шаруалар (тек шаруалар ғана емес) нанының негізгі түрі лаваш болып келеді. Әрбір шаруаның үйінде тони (немесе тондир) болған, бұл жерге қазып орнатылған отқа төзімді саз балшықтан жасалған төменгі жағы кеңейтіліп келген цилиндр. Оның түбінде жел тартқыш болады. Тондирде нан және басқа да ұннан жасалған тағамдар пісіреді, еттен, сүттен жасалған және басқа да тағамдарды пісіреді, қуырады. Бірақ бастысы – тондирде лаваш пісіреді. Оны дайындау үшін үлкен қамыр дөңгелектерін қалыңдығы 2-3 см-ге дейін жайып, тонирдің қабырғасына жапсырады. Бұл өте дәмді нан. Оны әдеттегі жапырақ көлеміндей етіп кесіп немесе қолмен үзіп, оған көк шөп пен ірімшік немесе етті орап жейді. Ет әдеттегідей жайпақ мыс ыдыста (тапак) – қазіргі табада қуырылды. «Тапак» сөзінен «тапакел» етістігі, яғни қуыру сөзі шыққан.

Кәуап сияқты қазіргі уақытта да өте танымал тағам ежелден келе жатыр. Армяндық таулы өлкенің тұрғындары тас-қола ғасыры дәуірінің өзінде ошақ жағып, онда үй және жабайы аңдардың етін қуыратын болған. Бірінші етті ағаш таяқшаға тізіп, кейіннен оны металл шыбықтар – шомпол, шампурға алмастырды. Көбіне малдың тұтастай ұшасын қыздырылған тастардың ортасына салып, осындай тастармен үстінен жауып қоятын болған. Бұл дәмді ет тағамы – «хорову», ол қазіргі уақытта да малшылар арасында үлкен құрметке ие. Сонымен қатар, кәуапты да жоғары аталған «хоровудан» шыққан «хоровац» сөзімен атайды. Армяндық таулы өлкенің континентальдық климаты жағдайында, оның қатаң қысымен, тау шатқалдарын бірнеше айға қар жамылып, сыртқы әлеммен байланыс үзілгенде армяндар үшін қыстық қор жинау қамы маңызды өмірлік мәнге ие болды. Астықты жинау маусымында шаруа қысқа азық түлік, малға жем-шөп, үйіне отын жинауы керек. Ет өнімдерінің қысқы қорының арасында консервіленген ет – «тыал» (түрікше «Кавурма») ерекше орынға ие. Жақсылап пісірілген сиыр немесе қой етін құмыраға салып, ет толығымен жабылатындай етіп үстінен шыжғырылған май құйылады. Осының бәрі, саңлаусыз жабылып, жерге көмілген ыдыстарда сақталады. Қысқыға сондай-ақ, сүт өнімдерін де дайындаған, олардың негізгісі ашытылған сүт – мацун («мацунел» деген етістіктен, яғни қойытылу) болып табылады. Ашытылған сүттен және оның қалдықтарынан әр түрлі сүт көжелер – «танапур», «спас» және т.б. пісіріледі.

Қазіргі уақытқа дейін армян ауылдарында Урарту кезінде археологиялық тіркегуе алынған май шайқағыш бар. Ол «хноп» деп аталады. Сары майды дайындау кезінде пайда болған қалдықтардан қысқа сақтау үшін «чор тан» - құрғақ пака әзірленеді. Сүзбе ірімшік тектес армяндық ірімшік – «панир» да кеңінен танымал. Армяндардың өмірінде жүзім шаруашылығы әрқашан үлкен орын алған және қазіргі уақытта да солай. Жүзім шаруашылығы мен шарап ашытушылық тек егін шаруашылығынан ғана кем түседі. Шарап ашытушылықтан басқа жүзімді қысқыға әр түрлі тәтті бекместер, «дошап», «шпот», «чамич» мейіздерін, «шароц» дайындау үшін пайдаланылған. Армяндық таулы өлкенің табиғи жағдайларымен мәдени тағамдық өнімдермен қатар армяндардың қолданысында әр түрлі жабайы өсетін жеуге жарайтын өсімдіктер мен татымдылықтардың да үлкен орынға ие болғандығы да табиғи жайт, бұл өсімдіктер де кептірілген немесе маринадталған түрде қысқыға сақталған. Және де бүгінгі күні армяндардың әдеттегі тағамдары бозбаш, кюфта, хаш, толма, қуырылған және пісірілген балық, қой етімен палау, пісірілген жүгері, кәуап болып табылады.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Armenia seeks to boost population  (ағыл.). BBC (21 February 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 маусым 2012. Тексерілді, 24 желтоқсан 2009.
  2. Astourian, Stephan H. (2007). «Armenian Demography, the Homeland, and the Diaspora: Trends and Consequences». in ed. Michel Bruneau. Arméniens et grecs en diaspora: approches comparatives. Athens: École française d’Athènes. pp. 191—210. OCLC 173263899.
  3. Национальный состав населения Армении по переписи 2001 года
  4. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  5. В России проживает более 2,5 млн армян. Тексерілді 15 маусымның 2011.
  6. The Education for Development Institute maintains an extensive site about Armenia that includes information about the Armenian diaspora in various countries. Their numbers generally agree with other sources when those are available; where we don’t have a more authoritative source, we are following their numbers.
  7. French in Armenia 'genocide' row. Басты дереккөзінен мұрағатталған 30 наурыз 2012. Тексерілді, 21 сәуір 2007.
  8. Iran’s religious minorities waning despite own MPs"Before the (1979 Islamic) revolution there were 300,000 Armenians in Iran. Very frankly, today there are no more than 150,000," said Archbishop Goriun Babian, prelate of the Armenians in Iran and India.
  9. Detailed Tables — American FactFinder
  10. Санақ населения Грузии 2002 ж. Национальный состав (ағыл.)
  11. Georgia: The State Department for Statistics of Georgia: 248,900 represents 5,7 % ethnic Armenians in an estimated national population of 4,661,500 (The Official data of 2002). The World Factbook: 267,000 represents 5,7 % ethnic Armenians in an estimated national population of 4,693,892 (July 2004 est.). Nationmaster.com: Georgia: 400,000 represents 8,1 % ethnic Armenians in an estimated national population of 4,934,413 (The Official data of 1989).
  12. The Encyclopedia of the Orient states that 160,000 Apostolic Armenians and 30,000 Catholic Armenians live in Syria. That number together makes up 190,000.
  13. a b c d e f g h i j k l m n Armenian population in the world — Armeniandiaspora.com
  14. www.todayszaman.com: Turkish «Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey» «Containing detailed statistics about the minority groups in Turkey, the report reveals that 45,000 of approximately 60,000 Armenians reside in İstanbul.»
  15. PM Erdogan’s Armenian hostages [1].
  16. Turay, Anna Tarihte Ermeniler. Bolsohays:Istanbul Armenians. Басты дереккөзінен мұрағатталған 1 наурыз 2012. Тексерілді, 4 қаңтар 2007.
  17. The Encyclopedia of the Orient states that 120,000 Apostolic Armenians and 20,000 Catholic Armenians live in Lebanon. That number together makes up 140,000.
  18. Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык. Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 тамыз 2011.
  19. Główny Urząd Statystyczny
  20. The Encyclopedia of the Orient states that 70,000 Armenians live in Jordan.
  21. Согласно конституции Грузии, Абхазия входит в состав Грузии как автономная республика. Фактически, Абхазия является частично признанным государством, территория которого Грузией не контролируется.
  22. Население Абхазии 2011
  23. Этнический атлас Узбекистана
  24. Canada 2001 Census of Population (ағыл.)
  25. Статком Канады (ағыл.)
  26. The Armenian-Greek Community website estimates 35,000.
  27. Turkmenistan: Focus on Armenian migrants
  28. Александр Цинкер: «Наши страны должны быть естественными союзниками». («Ноев Ковчег» № 8 8.05.2006, Ереван). Интервью с А. Цинкером.
  29. Radio Free Europe
  30. Demographic information of Hungary.
  31. Национален съвет за сътрудничество по етническите и демографските въпроси. Етнически малцинствени общности (болг.)
  32. Итоги переписи населения Беларуси 1999 ж. Офиц. сайт. Национальный состав
  33. Распределение населения Латвии по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2010  (латыш.)
  34. Alepppo in One Hundred Years 1850—1950, vol.3 page 26, 1994 Aleppo. Authors: Mohammad Fuad Ayntabi and Najwa Othman
  35. The Golden River in the History of Aleppo, (араб.: نهر الذهب في تاريخ حلب‎), vol.1 (1922) page 256, published in 1991, Aleppo. Author: Sheikh Kamel Al-Ghazzi
  36. The Golden River in the History of Aleppo (араб.: نهر الذهب في تاريخ حلب‎), vol.3 (1925) pages 449—450, published in 1991, Aleppo. Author: Sheikh Kamel Al-Ghazzi
  37. Hovannisian Richard G. The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century — New York: Palgrave Macmillan, 2004. — P. 425. — ISBN 1-4039-6422-X.