Бауыраяқты ұлулар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Gastropod
Қазбалық ауқымы: Late Cambrian–Recent[1]
Air-breathing land gastropod Helix pomatia, the Roman snail
Air-breathing land gastropod Helix pomatia, the Roman snail
Ғылыми топтастыруы

Бауыраяқты ұлулар немесе Бауыр аяқты моллюскілер (Gastropoda) — бақалшақты моллюскілер класы. Бұлардың 100 мыңнан астам түрі(Қазақстанда 400-ге жуық) мұхиттар мен [[теңіздерде, тұщы суда және құрлықта тіршілік етеді. Қазбаның қалдықтары палеозой дәуірінен бастап сақталған. Олар 3 класс тармағына: алдыңғы желбезектілер, артқы желбезектілер және өкпелілер болып бөлінеді. Бауыраяқты ұлулардың негізгі ерекшелігі - денесін қорғап тұратын спираль тәрізді оралған бақалшағының болуы. Олар әр түрлі пішінді: биік конусты, жалпақ спираль, қалпақ не табақша тәрізді келеді. Өзгеріске ұшыраған(мысалы, шырыштар) түрлері де бар. Бауыраяқты ұлулардың ассимметриялы денесі аяқтан, жақсы дамыған ішкі қапшықтан және бақалшаққа тартылып тұратын бас бөлімнен тұрады. Денесінің бұлшық етті құрсақ бөлімі - аяқ, ал оның жалпақ бөлімі - табан рөлін атқарады. Ұлулар сол табаны арқылы жылжып, сырғанап қозғалады. Айрықша бездерден бөлінетін шырыштар мен кірпікшелері олардың қозғалуын жеңілдетеді. Ішкі қапшық бақалшақ ішінде мантиямен жабылып, оралып жатады. Ол бақалшақ орамына сәйкес оңға немесе солға қарай бағытталған. Басында ауыз қуысы және 1-2 жұп қармалағыштары болады. Сол қармалағыштарының түбінде немесе оның ұшында орналасқан көзі бар. Ауыз қуысында 2-18 мыңға дейін тісі бар үккіш мүшесі (радулалар) болады; аналь тесігі басының үстіңгі немесе бүйір жағында жатады. Тыныс алу мүшесі - дара немесе жұп қауырсын тәрізді желбезектері мен өкпесі мантия қуысында орналасқан. Жүйке жүйесі диффузиялы-түйінді келеді. Олардың денесінің тепе-теңдігін сақтайтын мүшесі статоцисталар, ал химиялық сезу мүшесі осфрадийлар деп аталады. Бауыраяқты ұлулардың көпшілігі дара жынысты, ал артқы желбезектілер мен өкпелілер - қос жынысты немесе гермафродиттер, олар негізінен іштей немесе айқас (гермафродиттерде) ұрықтанады. Дамуы тура немесе планктонды дернәсілдер сатысы арқылы жүреді. Бауыраяқты ұлулардың кейбір түрлері тамаққа пайдаланылады. Улы түрлері де кездеседі. Кейбір өкілдері - адам мен малға гельминтоз ауруларын таратады, ауыл шаруашылығы дақылдарына өнімдеріне зиян келтіреді.

[2]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Landing E., Geyer G. & Bartowski K. E. (2002). "Latest early Cambrian small shelly fossils, trilobites, and hatch hill dysaerobic interval on the Québec continental slope". Journal of Paleontology 76(2): 287-305. Үлгі:Doi.
  2. Қазақ Энциклопедиясы