Бауыр сорғышы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Бауыр сорғышы

Бауыр сорғышы (лат. Fasciola hepatica) - Trematoda тобының Platyhelminthes түрінің жалпақ құрты. Фасциолез ауруын қоздырушы паразит.

Негізгі сипаттамасы[өңдеу]

Бауыр сорғышы адамдардың өт жолдарында, өт қабында, кейде ұйқы безінде не басқа мүшелерінде кездесуі мүмкін. Ересек формасын марита деп атайды. Ол үлкен құрт, яғни ұзындығы 3-5см болып келеді. Өзге сорғыштардан айырмашылығы мөлшерінің үлкен болып келуі және жыныс мүшелерінің күрделілігі. Көптеп тарамдалған жатыр құрсақ сорғышынан кейін орналасады; сосын аналық без, ал денесінің бүйірлерінде саруызды қапшықтар орналасқан. Денесінің ортасында аталық безі кездеседі.

Тіршілік циклы[өңдеу]

Тіршілік циклы

Бауыр сорғыштың түпкілікті қожайыны- ірі, ұсақ қара мал, жылқылар, шошқалар, қояндар, кейде адамдар. Аралық қожайыны болып ұлу саналады. Бауыр сорғышының жұмыртқасы дамуы үшін суға келіп түсуі керек. Одан личинка шығады оны мирацидий деп атайды. Оның жүйке түйіндері, жарық сезгін мүшесі, зәр шығару мүшелері денесінің артында ұрық жасушалары болады. Денесінің алдыңғы жағында аралық қожайынға енгенде оның тірі ұлпаларын ерітетін фермент бөліп шығаратын ерекше без болады. Мирацидий денесі кірпікшелермен қапталған, сондықтан ол суда еркін жүзіп актив түрде аралық қожайын денесіне өтеді. Әрі қарай паразит келесі личинкалық сатысы- спороцистаға айналады. Спороциста формасыз қалта тәрізді болып келеді және оның ешбір мүшесі (жүйке, зәр шығару) болмайды. Ол тек көбеюге қабілетті. Спороцистада ұрық жасушаларынан партеногенез (яғни ұрықтанбай) жолымен жаңа личинкалық сатысы- редийлер дамып жетіледі. Спороцистадан редийлер шығады да қожайын жасушаларында паразиттік тіршілік етеді. Редийдің кейбір мүшелері дамыған, атап айтқанда: ауызы, жұтқыншақ, ас қорыту түтігі және жаңадан түзілген ұрпақ дараларын сыртқа шығаратын тесікше. Редийдің ұрық жасушаларына партеногенез жолымен келесі личинкалық ұрпақ церкарий дамиды. Церкарий денесінде маритаға тән көптеген мүшелер кездеседі: сорғыштар, ішектер, жүйке және зәр шығару мүшелері. Оның маритадан айырмашылығы ұзын бұлшықетті құйрығының болуы. Ол суда қозғалу қызметтерін атқарады. Церкарий ұлу денесінен суға өтіп жүзіп жүреді. Шамалы уақыттан кейін ол су өсімдіктеріне бекініп, жабысып, қалың қабықпен қапталып адолескарийға айналады. Егер адолескарийді түптілікті қожайын жұтса ол асқорыту жолында ересек формаға маритаға айналып бауырға өтеді. Сонымен, бауыр сорғышының аралық қожайыны үшін инвазиялық сатысы болып мирацидий, ал түпкілікті қожайыны үшін адолексарий саналады. Жануарлар шөп жегенде, су ішкенде, ал адамдар көкөніс арқылы адолескарийларды жұқтыркы мүмкін.

Патогендік әсері[өңдеу]

Фасциола қожайынға механикалық әсер етеді. Олардың тіршілігінде түзілетін улы заттар аллергиялық әсер береді. Олар- эритроциттерді, лейкоциттерді және өт жолдарының эпителий жасушаларын жұтып қоректенеді. Сондықтан бауырда цирроз байқалуы мүмкін. Мұны лабораториялық анықтау үшін фекалийді микроскоп арқылы ерттейді.

Алдын алу шаралары[өңдеу]

Қайнатылмаған суды ішпеу, көкөністерді жуып жеу және санитарлық ағарту жұмыстарын жүргізу болып табылады.

Дереккөздер[өңдеу]

  • “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
  • "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004