Биологиялық эволюцияның жалпы заңдылықтары

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Тилацин мен қасқыр арасындағы ұқсастық

Биологиялық эволюция[өңдеу]

Биологиялық эволюция - бұл тірі ағзалардың күрделі сатыға көтеріліп, қоршаған орта жағдайларына бейімделгіштіктің артуындағы тұрақты, үздіксіз жүретін үдеріс. Микроэволюция дегеніміз - жаңа түрлер мен түршелердің пайда болу үдерісі. Жаңа түршелер таксондарының, қалыптасу үдерісі макроэволюция деп аталады. Бұл үдерістер эволюциялық өзгерістердің құнды тізбегін түзеді. Жаңа класты сонда пайда болған жаңа түрлерсіз пайда болды деудің өзі түсініксіз. Сондай-ақ бастапқы түрлер өте көп мөлшерде жеткіліксіз болса, жаңа түршелік санаттардың қалыптасуы да мүмкін емес. Биологиялық эволюция үдерістері жалпы заңдылықтарға бағынады. Эволюциялық өзгерістер мақсатқа сай болып, соларға төтеп берген тіршілік иелерінің тіршілікке бейімділігін арттыруы қажет. Олар өмір сүретін формалардың саналуандығын арттырып, тіршілік ортасын толығырақ пайдалануына, тіршілік ортасына орнығуына мүмкіндік беруі кажет.

Эволюцияның монофилиялық теориясы[өңдеу]

Бүл теорияға сәйкес түрлердің барлығы жалпы дәстүрден пайда болады. Жаңа түрлердің түзілуі - дивергенция нәтижесі, яғни әр алуан жағдайларға бейімделуге байланысты белгілер айырмашылығы. Дивергенция кезінде әр түрлі ағзалардың барлығындағы бір мүше түрлі-түрліше өзгереді. Алайда олардың шығу тегі ортақ қалпында қалады. Мұндай мүшелер сәйкес (гомологиялы) мүшелер деп аталады. Әр түрлі отрядтарға жататын сүтқоректілердің: алдыңғы аяғына сәйкес мүшелерге мысал етуге болады. Жолбарыс, сарышұнақ, көртышқан, кит, жылқы, жарқанат, маймыл және тиін аяқтарының сыртқы құрылысында едәуір айырмашылықтар бар, бірақ шыққан тегі бір болғандықтан, сыртқы құрылысы ортақ қалпында қалады. Өйткені бұл қағанақтылар отрядындағылардың барлық бунакденеқоректілерден бастама алған. Сондай-ақ өсімдіктердің жапырақтарының түр өзгерістері және құстардың тұмсығындағы өзгерістер де дивергенцияға мысал бола алады.

Конвергенция[өңдеу]

Эволюцияда дивергенцияға қарама-қарсы үдеріс - конвергенция (бірігу). Бұл - әр алуан ағзалардың бірдей тіршілік ортасының бірдей тіршілік жағдайларына көшкен кездегі ұқсас белгілерінің дамуы. Жалпы дене құрылысындағы, сондай-ақ жеке мүшелердің құрылысындағы ұқсастық конвергенция нәтижесі болып табылады. Мұндай мүшелер аналогиялық (ұқсас) мүшелер деп аталады. Олардың құрылысы және атқаратын қызметі ұқсас, бірақ шығу тегі әр түрлі болады. Мысалы, өте шапшаң қозғалып, сулы ортада тіршілік ететін әр түрлі ағзалардың жүзбеқанаттары және дене пішінінің сүйір болуы. Акула (шеміршекті балықтар), ихтиозавр және мозазавр (теңіз және тұщы су жорғалаушылары), бүкіл сүйекті балықтар (су түбінде өмірсүретіндерінен басқа), сондай-ақ киттер мен дельфиндердің де (сүткоректілер) дене құрылысы осындай.

Конвергенцияның айқын да нақтылы мысалы - қанат. Әр алуан жүйелеу тобының ұшатын өкілдерінің қанаттары мүлде басқа-басқа мүшелерге және дене бөліктеріне негізделген. Мәселен, бунақденелілердің (көбелектер, қоңыздар және т. б.) қанаты - дене жабынының катпары. Құстарда - қуатты қауырсындары бар алдыңғы аяқ. Жорғалаушыларда (птеродактили) және сүткоректілерде (жарғанаттар және ұшарлар) - тері қатпары; қанатты кесірткелерде - алдыңғы аяғы мен денесін, ұшарда - алдыңғы аяғы мен артқы аяғын және жарғанатта - алдыңғы аяғы мен құйрығын жалғастырады.

Сельдьбалық Ихтиозавржорғалаушы Пингвинқұс Киттәрізділер (дельфины) — су сүтқоректісі Дюгони — су сүтқоректісі, пілге жақын
Herringadultkils.jpg Penguinu.jpg Spotteddolphin1.jpg Dugong.jpg

Өсімдіктерде қылтан және тікен конверсияға мысал бола алады. Бір жағдайда жапырақ түр өзгерістері - тікен түрінде (кактус, жантақ), екінші жағдайда - өркен (долана), осындай түзілістер жемістерде (сасықмеңдуана, шоңайна) түрінде кездеседі.[1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Биология: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген / М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2009 жыл. ISBN 9965-34-927-4