Ганс Гадамер

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Ганс Гадамер

Ганс Георг Гадамер (1900-2002)- неміс философы, М. Хайдеггердің шәкірті, герменевтик.[1] Ол экзистенциализмге және Дильтей шығармашылығына сүйене отырып, кез келген белгісіз іс біздің сенімдерімізді қайта қарау болып табылады деп пайымдайды.

Көкжиектердің "басқамен" қосылуына жету үшін біз герменефтикалық шеңберге кіруіміз керек. Бұл шеңберде мәтін әлемдік түсінудің көрінісі ғана, ал соңғысы - осындай бірқатар мәтіндердің синтезі.[2]

  • Аты-жөні: Ганс-Георг Гадамер
  • Туылған жылы: 11 февраль 1900ж
  • Туылған жері: Марбург
  • Қайтыс болған жылы: 12 марта (102 жыл)
  • Қайтыс болған жері: Гейдельберг
  • Мемлекет: Германия
  • Мектебі/дәстүрі: құрылықтық философия, герменевтика
  • Бағыты: Батыс Философиясы
  • Негізгі еңбегі: Ақиқат және әдіс
  • Уақыт аралығы: XX ғасыр философиясы
  • Басты қызығушылығы: Метафизика, Эстетика, Онтология, Эпистемология,Тіл
  • Үлгі тұтқан тұлғалары: Платон, Аристотель, И.Кант, Гегель, С. Кьеркегор, Ф.Шлейермахер, В. Дильтей, Э. Гуссерль, М.Хайдеггер

Гадамер мәтін-тексті ақырғы реалдылық деп жариялап, оны философиялық пайымдау объектісіне айналдырды. Герменевтика тәсілі арқылы жеке тұлғаның ішкі дүниесіне, философиялық ой-ларының тылсым қатпарларына үңілуге болатынын кейінгі ғалымдар дәлелдеп жүр. Мысалы, ұлы Абай шығармаларына герменевтикалық талдау жасау арқылы оның әдеби-философиялық шғармаларындағы ашылмаған терең ой қатпарларын ашуға болады.

Таным әдетте екі жақтылықты қажет етеді, біріншіден, зерттейтін нәрсеңе «іштей ену», екіншіден, одан «тысқары кету». В. Дильтей мұның біріншісіне ғана маңызды деп мән беріп, екіншісіне көңіл аудармады. Сондықтан да оның «ұғыну» теориясы өміршең бола алмады. А. Дильтейге қарағанда үғыну теориясында шындыққа Гадамер жақынырақ барды. Ол зерттеушіні, түсіндірушіні, талдаушыны бір жақты текст авторының тарихи жағдайына қойып, оның өзінің тарихи шекарасын ұмытуын мақсат тұтпады. Гадамер әлеуметтік тарихи-мәдени көк жиектерді жақындатуды ұсынды. |Гадамер өз еңбектерінде «зерттеуші» мен «зерттелушінің» бірі-бірінің алдынан қарама-қарсы шықпайынша, шынайы түсінудің болмайтындығын айтады. Түсінудің негізгі мақсаты ақиқат түбіне жету болатын болса, ол ақиқатқа өзінің (зерттеушінің) нақты тарихи жағдайы мен өткен (зерттелуші) әлемнің диалогы, бітпес сұрақтарға берілген шексіз жауаптар қатынасы арқылы ғана жетуге болады.

Герменевтика (гр. germenututios) - мәтін мағынасын болмыстық қабатта түсіндіру сынағы, әлемді тіл арқылы игеру. Бұл ілімнің мақсаты- мәдениет саласын ғылыми деңгейде тану, кең мағынасында адамның рухани дүниесін түсіну болып саналады. Герменевтика ілімі антика заманынан басталған. Оны Аристотель еңбегінің (об истолковании - түсіндірме туралы) атауынан-ақ көреміз. Інжілдің мәтіндерін талдауға арналған реформация кезеңінде (XVI) герменевтиканың рөлі арта түсті.

Герменевтиканың қазіргі замандағы философиялық бастауын жасағандар Ф.Шлегель, Ф.Шлейермахер, бұл ілімді ары қарай дамытқан және зор әсер еткен ойшылар: И. Дильтей, Г.Зиммель, М. Шеллер, Г.Гадамер, М. Ландман.

XXғ. мен XXI ғ. басындағы әлемдегі саяси -әлеуметтік шындық, экономикадағы күрделі өзгерістерге бағынышты болды. Еуропа монополистік капитализм деңгейіне көтерілді. Ұлттық айырмашылықты жоққа шығаратын әлемдік өнеркәсіп және сауда-саттық ерекше дами бастады. Философияда ескі мәселелермен айналысумен қатар заманның талабына сай олрға жаңаша қарап, жаңаша шешуге ұмтылыстар пайда болды. XIX аяғы мен XX ғасырдың басында көптеген философиялық бағыттарда "Нео" деген қосымша сөз жалғанады, ол ілімдерінің бір философиялық жүйеден шыққанын, яғни тектес екенін, екінші жағынан бір-біріне қарама-қарсы екенін көрсетеді, классикалық философия үлгісінен айырмашылығына көңіл аударады.

Гадамер герменевтиканы тіл дегеніміз болмыс деп дүниеге әкелді. Дәстүрлі ойда алдын-ала "түсінік" болу керек, соның арқасында әрі қарай жылжуға болады. Ал алдыңғы "түсінік" болмаса, онда таным мүлде жоғалады. Бұл дәстүрдің, түсініктің қозғаушысы тіл болады, себебі оның ішінде жанама куәліктер жатыр. Онсыз таным мүмкін емес. Тану тіл арқылы, оның ішіндегі түсініктер арқылы болады. Субьект сырттағы жағдаймен тікелей араласпай, жанама куәліктерді пайдаланып, тілдің өзіндегі дұрыс таным жолына шығады. Түбінде бұл бағыт Декарттың метафизикасына қарсы шығып, субьектінің орнына тілдің өзін қояды.

Қорыта айтсақ, ХХ ғасыр философиясы ғасыр айнасы іспетті, оның өзі сияқты сан қырлы, бір-біріне қарама-қарсы бағыттарга толы болды деуге болады. Бірақ басты мәселе сол баяғы — жеке адам, оның болмысының мәні, ақыл-ойдан адамның сезімі мен еркіне дейінгі шындықтары, сосын оның ісі мен тіліне үңілу және бүкіл адамзаттың болашағы мәселесін зерттеу болды десек, қателеспейміз. Ал, Гадамер сол зерттеулердің көшбасында жүрген серке ойшылдың бірі.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1
  2. Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7