Грек классикалық өнері

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Диск лақтырушы мүсіңі

Грек классикалық өнері - Мирон өз өмірінің көбісін Афиныда жұмыс істеумен өткізді, творчествосының гүлденген шағы біздін эрамыздан бұрынғы V ғасырдың екінші ширегі еді. Оның шығармаларының көпшілікке ең танымалысы — біздін эрамыздан бұрынғы 460 және 450 жылдар аралығында жасалған «Диск лақтырушы» мүсіңі. Ол атлетикалық жарыс жеңімпазың мадақтайды. Оң қолына дискіні қысып ұстаған жалаңаш Калғың жігіт еңкейе алға ұмсынғаң. Диск ұстаған қолы барынша кейін іс,арай қайрылғаң. Еңді бір қас қағым сәтте атлет бойың жазып, орасаң зор пәрменмең лақтырылған диск қиянға шырқап кететщ сияқты. Жігіттің тұла бойы ширьіққан бір тегеурінді күшпен тас түйін. Денесін тірегең оң аяғының башпайлары жерге қазықтай қадалып, сірескен бұлшық еттері тырсиып, қолы шірене тартқаң садақтай имиіп тұр.
Миронның жаңашылдығыгрек өнерінде алғашқылардың бірі болып, мүсін өнерінде қимыл әсерін бере алғандығында. «Диск лақтырушының» кескінінде кезек-кезегімен бірнеше қимыл қатарынан қабысып тұрған сияқты: құлаштай сермеу, лақтырар алдында қас қағым сәт, тыңа қалу мең лақтыру ишараты. Бұл қалып атлет қимылындағы әлдебір сәттің дәлме-дәл қайталануы емес. Мирон өнеріндегі қимылдың шынайы әсері шын қозғалатын пішінңің әр түрлі сәтің жеткізетін, қарапайым да жеңіл қабылданатын ишаралар тұтастығы арқылы жүзеге асады. «Диск лақтырушының» тұлғасы мүсіннің сыртқы пішіні, сүлдені айқындайтын жұп-жұмыр, серпінді желілер шешімімен орасан зор іштей бір ширығуды көрсетеді. Мирон атлет бейнесі арқылы адамның қауырт қимылға қабілеттілігін ашады. Қимылды шынайы, нанымды бейнелеу проблемасы Миронды баураса, Поликлет өз творчествосының алдына басқаша мақсат қойды. Ол тып- тыныш тұрған атлеттер мүсінің жасау үстінде мүсін туындысында адам денесін құрайтын ең дұрыс, мінсіз пропорцияларды табуға талпынды. Ізденіс бағытында ол өмірді байыпты зерттеді. Жалаңаш атлеттер пішіндерін байқай жүріп, мүсінші өз әсерін қорытты, мемлекет-қала азаматтарыньң көз алдына өзінше бір нормаға, еліктеуге лайық үлгіге айналған көркем бейнелер жасады..

Акрополь музейі[өңдеу]

Акрополь

Беневентодан табылған бас, қатынасын математикалық тұрғыдан дәл есептеді. Өлшем бірлігіне ол адамның бойын алды. Боймен салыстырғанда адамның басы дененің жетіден бір бөлігін, бет пен қолдың басы (алақан) оннан бір бөлігін, табан алтыдан бір бөлігін құрайды. Мүсінші «Канон» (яғни «ереже») атты теориялық трактат жазып, онда адам тұлғасының ол үшін табиғаттың өзі белгілегендей аса жарасымды пропорциялары туралы өз ойларың баяндады. «Көркем шығарманың табысты болуы,— деп пайымдады шебер,— көптеген сандардың қатынасынан шығады, соңымен қатар кез келген ұсақ-түйек оңы бұзып жібере алады»

Дорифор «Найзагер»

Поликлет атлет-азамат туралы өз мұратын найзагер жігіттің б. э. бұрынғы 450—440 жылдар шамасында құйылған қола мүсінінде жүзеге асырды. Алып денелі жалаңаш атлет — «Дорифор» («Найзагер») сабырлы да сымбатты қалпында бейнеленген. Ол қолына ұстаған найзасын сол иығымен сүйеп, мойнын сәл бұрып, алысты шола қарайды. Жігіт жаңа ғана алға бір қадам басып, тоқтай қалған сияқты. Денесінің бүкіл салмағын оң аяғына салған. Архаикалық мүсіндердің өзін-өзі шектеген, шартты қимылсыздығынан мүсінші дене мүшелерінің жете ойластырылған теңдік жүйесін жасау жолымен арыла алған: сәл көтерілген оң жақ бөксеге — төмендеген иығы сәйкес келеді, керісінше, сылқ түскен сол жақ бөксеге — сәл көтерілген иық сәйкес. Сөйтіп, мүсінші атлет кейпіне табиғи еркіндік пен өмірлік шынайылық береді. Шебер мықты дененің ғажайып бұлшық етін: қолдың қайратты біреулерін, кеуде мен қарынның бұлтиған бұлшықтарын, мықты мойын мен атлеттің шымыр шыныққан аяқтарын қолада таң қаларлық шыншылдықпен көрсетеді. Жігіт тұлғасынан ұстамды күш-қуаттың лебі еседі. Сұлу бет әлпетінің мыңқ етпес сабырынан ер жүректік, рухы айқындық пен ерлікке әзір тұрғандық сезіледі. ГІоликлет мүсінде өз заманының мұратын — жан- жақты жетілген, саламат, сом тұлғаны аса айқын сипаттаған. Ол Акрополъден табылған жігіт мусіні үшін адам сұлулығы саналы дүниедегі асылдық өлшеміне айналып кеткен. Шебер өз қаласына қызмет ету үшін әр адам кемелденуге тиіс деген ой тастайды. Поликлеттің азаматтық пафосы өзіміз грек жазушысы Лукианнан табатың абзал азаматтың мінездемесімен үндеседі: «Біз бәрінен бұрын азаматтардың жаны сұлу, тәні мықты болуына тырысамыз: өйткені, тек осындай адамдар ғана бейбіт уақытта бірігіп жайлы өмір сүріп, соғыс кезінде мемлекетті құтқарып қалады және оның бостандығы мен бақытын қорғайды». Б. э. бұрынғы V ғасырдағы гректің озық ойшылдары бұларды «әдемі де айбынды» адамдар деп атады. «Дорифордың» мінсіз кемелдігі оны гректердің көз алдында адам сұлулығының қайталанбас үлгісне айналдырды.
Бұл мүсіннің көшірмелері Ежелгі Элладаның көптеген қалаларында, жігіттер гимнастикалық жаттығулар жасайтын орындарда тұратын. Қазірге кейін «Дорифор» дүңиежүзілік өнерде адам баласының таңғажайып бейнелерінің бірі болып отыр. Б. э. бұрынғы V ғасырдың үшінші ұлы мүсіншісі афинылық Фидий болды, оньң шығармашылық даналығы шырқап шыңына жете гүлденген құл иеленушілік демократияның мұраттарың толық та тұтас сомдады.

Фидийдың өмірбаяны[өңдеу]

Фидий мүсіні

Фидий б. э. бұрынғы 500 және 480 жылдар аралығында Афиныда туды. Оның тұңғыш ұстазы мүсінші Гегий болды, одан әрі көркемдік білімді пелопоннестік Агелад шеберханасында жетілдірді. Грек аңыздарына қарағанда, Мирон мен Поликлетте осы шебердің қолында оқыған. Фидий Агеладтың қарауында жұмыс істей жүріп, қола құйма өнерін жетік меңгерді. Суретші және азамат ретінде Фидий Эллада шапқыншы парсылардың қалың қолын жеңгеннен кейінгі патриоттық өрлеу жағдайында қалыптасты. Оның алғашқы шығармаларының өзі мүсіншіні парсы шапқыншылығына қарсы күресті басқарған туған қаласының қаһармаңдық ерлігі мақтанышқа бөлеп, шабыттандырғанын айқын аңғартады. Б. э. бұрынғы 465 және 460 жылдардың арасында Фидий афипылықтар Аполлонның дельфылық храмына сыйға тартқан он үш тұлғадан құралатын қола мүсіндер тобын құйды. Құдайлар мен мифологиялық қаһармандардың бейнелерімен қатар шебер Марафон маңындағы шайқаста Афинылық әскерлерді басқарған сардар Мильтиадтың мүсінін орналастырды.
«Эллада қалаларының ішіңдегі ең сұлуы» Афинының қуаты мен құдіретін б. э. бұрынғы 465—455 жылдарң Афины акрополі үшін Фидий жасағаң Афинаның қола мүсіні де даңққа бөледі. Б. э. бұрынғы 480—479 жылдары парсылар Афиныны басып алып, қаланың қасиетті жерлерінің бәрін Акрополь шыңық храмдармең қоса тонап, өртеп жіберді. Олардың үйінділері жау шапқыншылығының куәсыңдай ұзақ сақталды. Осы үйінділердің ортасына салынған тұңғыш ескерткіш Фидийдің Жеңілпаз Афинасы болды. Оңы жұрт қаланың қайта гүлденуі мен оның жеңіске деген мойымас еркіңің нышаны ретінде қабылдады. Сұсты да айбарлы тәңірия оң қолымен найзаға сүйеніп, сол қолына қалқан ұстап тұр. Басына жарасқан дулыға, төгіле судыраған киімінің күлтелері тұлғаның монументтік айбынын айқындай түседі. Афинаның жеті метрлік мүсіні қаланың әр тарапынан жақсы көрінетің, күн көзіңе шағылысқан найза мен дулығаның айдары тіпті, теңіз жақтан саяхатшылардың көзіне де шалынатын. XIII ғасырда мүсінді Константинопольде (оны мұнда Шығыс Рим империясы билеушілерінің бірі алып келген болатын) соқыр сенімдегі крест (ашамай) таққан сарбаз- серілер жойып жіберді. Акропольде Фидийдің бұдан басқа екі қола мүсіні — қаланы шегіртке шабуылынан құтқарған құдайдың құрметіне б. э. бұрынғы 460—450 жылдары орнатылған Аполлон мен Лемнос аралына қоныс аударған азаматтар б. э. бұрынғы 450 жыл шамасында туған қаласына тарту еткен Афина мүсіні тұратын. Фидий дәстүрлі діни бейнелерге жүгінгенде, оларға өз заманының көңіл күйіне сай келетін гуманистік ой дарытты. Гректер оны «құдай жасаушы» деп атауы тегін емес. Дарын байлығы мен сан қырлылығы жағынан Фидийді итальян Өрлеуінің аса ұлы шеберлерімен батыл теңестіруге болады. Ол өз күшін мүсіннің талай түрлерінде сынап, кез келген материалды бірдей дәрежеде игере білді. Өкінішке орай, Фидийдің барлық туындылары дерлік опат болды, олар жайлы тек ежелгі авторлар сипаттамалары арқылы ғана ой қорытуға болады.

Мүсіншіге найзағай тәңірі Зевстің б. э. бұрынғы 448 жыл шамасында Олимпия храмына арнап жасалған алып мүсіні шынайы даңқ әкеліп, атағын қалың елге танытты. Мүсіннің биіктігі он үш метрге жететін. «Құдайлар мен адамдардың әкесі» самырсын ағашынан ойылған таңғажайып тақтың үстінде жайғасып отыр. Шебер оның бетін, қолы мен жартылай жалаңаш атлеттік Афины акрополі. Оңтүстік-батыстан көрінісі денесін піл сүйегінен, көзін асыл тастардан, сулығы мен шабатасын алтыннан жасаған. Сол иығынан тізесіне түскен сулығы шекілген гүлдер мен жануарлар бейнелерін жауып тұрған. Мүсіннің басында зәйтүн бұтақтары тәрізді алтын шір жарқырайтын. Зевстің толқынданған алтын шашы мен салалы сақалы табиғи мінсіз бет әлпетін келісті көмкеріп тұрған. Ол оң қолына қанатты жеңіс тәңіриясын, сол қолына бүркіт қонақтаған күрзі ұстаған. Фидийдің ерекше даралығы Зевс келбетіне ізгілік пен терең адамгершілік белгісін дарыта білуінде. Қадым заман жазушылары мүсіннен алған әсерлерін атап көрсеткен, шешен Цицерон мүсіннен асқақ сұлулық көркін тапса, ғалым Плиний оны теңдесі жоқ үздік үлгі деп атады. Олимпия Зевсінің мүсінін ежелгі дүние грек өнерінің барлық туындыларынан биік бағалады, алайда ол қайғылы халге кезікті: V ғасырда мүсінді тақуа христиан дін басылары құртып жіберді.
Зевс мүсінін жасап бітірген соң, Фидий туған қаласына қайтып оралды. Осы тұста Афинаны Перикл билейтін. Ақылды да тәжірибелі мемлекет қайраткері, майталман шешен және талантты әскер басы қалың елдің құрметіне бөленіп, берік беделге ие болды. Б. э. бұрынғы 456 жылы Афинаны теңіз одағының қазынасы Делос аралынан Афиныға көшірілгенде, Периклдың ұсынысы бойынша, тәңірия қазынасына жыл сайын одақтас қалалар төлейтін жарнаның алпыстан бір бөлігін қалдыру туралы шешім қабылданды. Перикл осылай жиналған қаржыны ақындар жырлаған «шегіргүлден тәж киген Афинаның», «Эллада мектебі» атанған қаланың құрылысы мен сәніне жұмсады. 449 жылы Перикл халық жиналысының талқылауына Афина акрополін қайта жаңғырту жобасын енгізді. Ол барша қасиетті қазына жинақталған қала қорғанын Афинаның даңқы мен құдіретінің ескерткішіне айналдырмақ ниетінде еді. Бұл жоспарды тікелей жүзеге асыруды Перикл Фидийге тапсырды. Бұдан басқа сәтті шешім табу қиын еді.

Афина демократиясының көрнекті саяси қайраткері мен данышпан мүсіншіні жеке бастарының достығы мен рухани бірлігі байланыстыратын. Олардың екеуі де бір интеллектуалдық топқа жататын. Дарынды да жан-жақты білімді кісі, Периклдың әйелі Аспасияның үйіне ақын Софокл мен сәулетші Гипподам, «тарих атасы» Геродот, атақты философтар Анакагор мен Протагор келіп тұратын. Олармен араласу Перикл өзінің алып ойын лайықты орындаушы деп тапқан Фидийге игі ықпал жасады.
Акропольдегі жұмыс б. э. бұрынғы 447 жылы басталды. Айтып жеткізгісіз қысқа мерзімді Фидийдің басшылығымен замандастарды, ұрпақтарды өзінің таңғажайып тұтастығымен, еркін әдемілік жобасымен қайран қалдырған тамаша сәулеттік-мүсіндік ансамбль тұлғаланып тұра қалды. «Олардың жақсылығы мен көптігі сондай,— деді б. э. бұрынғы IV ғасырда шешен Демосфен,— тіпті келесі ұрпақтардың ішінен жан баласының олардан асып түсуіне мүмкіндік болмай қалды» . Фидий Акропольге он үш жыл өмірін арнады. Осында оның ұйымдастырушылық қабілеті шарықтай ашылып, мүсіншілік таланты шығармашылық кемеліне жетті. Ғимараттарды салуға жалпы бақылау жасаған оғаң бәдізшілер мен қолөнершілер отрядтары бағынды. Афина қорғанына сән берген храмдардың барша таңғажайып сымбатын бірден түгел қамтып қарауға болатын көру нүктесі жоқ. Көрермен тек шоқының шыңына шыққанда ғана олардың бар байлығы мен қыруар қырын біртебірте ашатын. Ансамбльді жасаушылар әсердің осылай кезектесе алмасуын ескергені даусыз. Шоқының батыс баурайына бастайтын қасиетті жол мен төрт жылда бір рет тәңірия Афинаның құрметіне бағышталған Үлы Панафиндер мерекесі кезінде афинылық азаматтардың салтанатты шеруі өтетін. Олар қала пірі тәңірияға сыйлыққа афинылық қыздардың қолымен тігілген лыпа әкелетін. Акропольді табиғаттың өзі оған сән беретін ғимараттарға тұғыр тас етіп жасаған сияқты еді. Акрополь ғимараттары біздің заманымызға ауыр зардап шегіп, тіпті қираған қалпында жеткенімен, игі сұлулығын жоғалтқан жоқ.

Athens view from Areopagus

Ежелгі грек жазушысы Плутарх (б. э. II ғ.) Перикл заманының сәулет өнері ескерткіштері «өздерін тоздыра алмаған уақыт көркін сақтап келеді, бұл шығармалар мәңгі жастық тынысына толы, қартаймайтын жаны бар сияқты»,— деп бейнелеп айтқан Акропольдің сыртқы қақпасы — Пропилеиді б. э. бұрынғы 437—432 жылдары сәулетші Мнесикл салды. Пропилеидің біреуі — қала жаққа, екіншісі — Акрополь шыңына қарайтын дорлық қос портигі бар. Бұл портиктер фронтондармен айшықталған. Портиктер төбесіне ертеде көгілдір фонға алтын жұлдыздармен әшекейленген шаршы қуыс — кессоңдар сән беріп тұрған. Пропилеиді жоспарлауда сәулетші Акрополь шоқысының кедірбұдьір бедерлерін жақсы пайдаланыпты. Жайпақ жота тік көтерілген жерлерге ол бес қылөтті көлденең қабырға салған. Шерулер өтуге арналған орталық қылөттщ қола қақпалары, әдетте, жабық тұратын, қапталдағы есіктерге басқыштар алып баратын. Кең қылөттен жартасты жарып шығатын жол өтіп, оның екі жағында үш-үштен әсем иониялық колонналар can түзеген. Пропилеиді сәндеуде екі түрлі ордердің батыл үйлесуі ерекше көрік берген. Тап-тұйнақтай дорлық колонна айқын да айбынды ырғақ туғызатындай әсер қалдырады. Пропилеи бейнесі сәулет өнеріғіұйып тұрған музыкаға теңеудің әділдігің дәлелдейді. ГІропилеи*портигіне сол жақтан сурет галереясы — пинакотека жанасадыал оң жақтан қарағанда оны мәрмәр тас тақталарынан қаланған шығыңқы қырпиргос гректер Жеңімпаз Афина немесе Афина-Нике деп атаған храммен теңестіріп тұрады. Аумағы шағын ғана осы храм құрылысын салған, ' ғимарат жобасын б. э. бұрынғы 450 жылы жасап, оны б. э. бұрынғы 427—421 жылдары жүзеге асырған сәулетші Калликрат деп есептеледі. Храмға Пропилеидің қасынан қарағанда, ол сымбатты да ғажайып көркімен көздің жауын ала аспан фонынан тұлғалана көрінеді. Храмның шаршылау целласын шығыс пен батыстан төрт метрлік иониялық колонналы портиктер сәнге бөлеп тұр. Ежелгі авторлардың бірі куә болғанындай, храмның ішінде гректер қанатты деп ұқса да, қаңаты жоқ жеңіс тәңіриясы Ника Аптеростың ағаш мүсіні болған. Афинылықтар жеңіс тәңіриясы ешқашан өздерінің қаласын тастап кетпеуін тілейтін.

Б. э. бұрынғы V—IV ғасырлар[өңдеу]

Дионис театрындағы көрермендерге арналған орындар. Б. э. бұрынғы IV ғ. Афины.

Б. э. бұрынғы V ғасырдың алғашқы он жылдықтарынан бастап Ежелгі Эллада мәдениеті антик құл иеленушілік демократиясының толық жеңісіне орай өзінің шырқау шыңына шықты. Аса қуатты Персиямен соғыс (б. э. бұрынғы 500—449 жж.) грек халқына қатал тарихи сын болды. Парсы әскерлерінің жер қайысқан қалың қолы Грекия территориясына басып кіріп, қалаларды қиратты тұрғындарды құлдыққа сатты. Парсылар гректерден «жер мен суды» яғни парсы патшасының жоғарғы өкіметін моиындауды талап етті. Осы қатерлі қауіп Афины бастаған грек қалаларын бостандық пен Тәуелсіздік жолындағы күреске топтастырды. Азаматтық борышты терең түсіну эллиндерге Марафон жанындағы шайқаста және Саламин маңында теңіз өтінде гректердің парсыларды жеңген соғысында рух берді. Олардың көңіл күйі драматург ақын Эсхилдің өз замандастарына арналған мына үндеуінде жарқын көрінісін тапты: «Эллада перзенттері, алға, шабуылға аттаныңдар! Туған құдайларыңның михрабтарын, балаларың мен әйелдеріңді азат етіңдер. Соғыс соның бәрі үшін болып жатыр ғой!» Гректер парсылармен толық жеңіске жеткенше шайқасамыз деген сертін орындады. Парсылардың талқандалуы Ежелгі Грекия мемлекет-қалаларының қоғамдық құрылысының артықтығын айқын дәлелдеп, азаматтық сананың өсуіне ықпал жасады. «Тарих атасы» Геродот гректерді жер жүзінің басқа халықтарынан өзгеше, оларды азиялық және мысырлық билеп-төстеушілердің құлына айналдырмай, еркін азамат ететін қасиеті бостандыққа деген қалтқысыз махаббаты екенін айтты. Грек-парсы соғысының барысында грек қалаларының теңіз одағы қалыптасты, оған екі жүзге тарта мемлекет кірді.

Трагик актердің пердесі. Қола. Б. э. бұрынғы IV ғ. аяғы. Пирей. Археологиялық музейі

Мұнда бірінші орынға Афины ие болды. Бірте-бірте осы тең праволы қалалардың одағы державаға айналып, афинылықтар одақтастарына өз үстемдігін жүргізе бастады, олардың ішкі істеріне араласып, болмашы қарсылықты аяусыз басып тастап отырды. Афинының басты күші флот еді, бағынышты қалалар белгілі дәрежеде төлеп тұрған жарна жаңа кемелер жасауға пайдаланылды. Афины флотында көбінесе тұрмысы қоңторғай қала кедейлері қызмет істеді. Флот ролінің нығаюымен бұл азаматтар тобының қоғамдық өмірдегі мәні де мықтап арта түсіп, олар қаланың аса маңызды саяси мәселелері талқыланатын халық жиналысында басым болды. Б. э. бұрынғы V ғасырдың ортасында Афиныдағы барлық азаматтар жауапты орындарда қызмет істеуге мүмкіндік алды, мұндайда лауазымды адамдар дауыс беру жолымен емес, жеребе салу жолымен сайланды. Оларға мемлекеттік міндетті атқарғаны үшін ақы белгіленді. Бұған қажет қаржы құлдарды қатал езу мен Афиныға тәуелді қалаларды аяусыз қанаудан түсетін. Құл иеленушілік демократия еркін азаматтардың қалың бұқарасын қоғамдық өмірге қатыстыруға тартты. Бұл демократияның шектеулілігі, әсіресе, б. э. бұрынғы V ғасырда саны еселеп артқан құлдарды былай қойғанның өзінде, азаматтық правоға ешқандай әйелдер де, ата тегі о баста басқа қалалардан шыққан қала тұрғындары да ие бола алмағандығынан айқын көрінді. Афиныда демократиялық құрылыс халық үстемдігін жақтаушылар мен өкіметті қолында ұстағысы келген ат төбе- ліндей азғана байлар тобының, текті, ру басы азаматтарының — олигархтардың шиеленіскен саяси күресі нәтижесінде орнықты. Бұл күрес Грекияның барлық қалаларында тілектестер тапты. Афинымен одақтас мемлекеттерде демократиялық құрылыс, ал Спартаны қолдаған қалаларда олигархиялық құрылыс жеңіп шықты. Афины мен Спартаның тайталасы бұдан кейін б. э. бұрынғы V және IV ғасырлардағы Грекияның тарихын айқындап берді. Б. э. бұрынғы V ғасырдың орта шеніндегі Афинының гүлденуі қаланың бірінші стратегі міндетін атқарып, оған он бес жыл үздіксіз басшылық жасаған (б. э. бұрынғы 444—429 жж.) Периклдың қызметімен тығыз байланысты. Осы тұста Афины Ежелгі Элладаның аса ірі экономикалық, саяси, мәдени орталығына айналып, атақты ақындардың, тарихшылар мен философтардың назарын аударды. Афинының рухани өмірінде демократиялық құрылыстың орнығуы грек театрының гүлденуімен, шығармалары дүниежүзілік әдебиеттің асыл қазынасына енген Эсхилдың, Софокл мен Еврипидтің творчествосымен тұспа-тұс келді. Театр халықтың нағыз тәрбиешісіне айналып, Элладаның еркін азаматтарының көзқарасы мен сенімін қалып- тастырды. Афины тұрғындары Дионистің құрметіне өткізілетін көктемгі мерекелерде Акрополь баурайындағы театрға жиналатын. Ең кедей азаматтарға театр ойын-сауықтары- на баруға арнаулы жетон берілетін. Грек трагедиясы мифтік тұлғалар арқылы халықтың сыртқы жаулармен саяси теңдік, әлеуметтік әділет жолындағы қаһармандық күресін бейнеледі. Трагедия кейіпкері көбінесе қаза тапқанымен, көрермендер көңіліңде мақтаныш сезім, тағдырдың қатал да ырыққа көнбейтін күштеріне қарсы тұра алатын адам қабілетіне деген сенім ұялататын. Ол адамнын жеке басының еркін өсуіне бөгет жасайтын күштерді күйретуге тырысты, сол күрес көрермендерді таңырқатты. Трагедиялық кейіпкер гректерге өнеге болды, олардың бойында адамгершілік парасат сезімдерін, азаматтың биік этикалық асыл қасиеттерін нығайтты.

Гера храмы. Құм қайрақ. Б. э. бұрынғы 460 ж. шамасы. Пестум (Оңтүстік Италия)
Олимпиядағы Зевс храмының батыс фронтонының мүсіндері. Мәрмәр. Б. э. бұрынғы 470-456 жж. Олимпия. Археологиялық музей

Егер трагедия адамның жеке , басының жан-жақты өсу жолын айқын көрсетсе, бейнелеу өнері ғажайып көркем келісімдер арқылы осы дамудың нәтижесін — дене сұлулығы, ізгілік өнегесі кемел жетілген қаһарман адамның қорытылған типтік тұлғасын сомдады. Бұл мұраттың этикалық және қоғамдық-тәрбиелік маңызы зор болды. Өнер замандастардың бойында адам қандай болу керек деген түсінікті тәрбиелеу арқылы олардың сезімі мен ақыл-ойына тікелей ықпал жасады. Б. э. бұрынғы V және IV ғасырларда жасалған сәулетшілердің, мүсіншілер мен суретшілердің даңқты туындылары кейінгі ғасырларда еліктеуге лайық өнеге болды: олар классикалық мұра, яғни үлгі деп есептелді. Б. э. бұрынғы V және IV ғасырлардағы өнер грек классикасының өнері деп аталды. Б. э. бұрынғы V ғасырдағы сәулет өнері архаика сәулетінде қалыптасқан, колонналармен қоршалған ғимарат, периптер типін дамытып жетілдірді. Дорлық ордер храмдары жетекші орын алды, олардың пропорциялары б. э. бұрынғы VI ғасырдағы аумақты да ауыр, жер бауырлаған храмдармен салыстырғанда зор тұтастық пен жарасты әсем сымбатқа ие болды, ал конструкциялық шешімдер дәл есеп-қисабымен, логикалық айқындығымен Көзге түсті.

Бұл белгілер б. э. бұрынғы V ғасырдың екінші ширегінде Италияның оңтүстігіндегі грек отары Пестум қаласында салынған тәңірия Гераның храмынан (бұрын ол теңіз тәңірісі Посейдонның храмы деп есептелген) жете көрінді. Аумағы 60X24 м ғимарат алтын реңді қатты құм қайрақтан қаланған. Шатырды сүйеп тұрған колоннада дорлық храмға тән үш баспалдақты тұғырға тірелген. Храмды қоршаған колонналардың саны мұқият ойластырылып, дәл айқындалған: қасбетінде — алтау, ұзына бойында — он үш. Мұндай қатынас — классикалық сәулет өнеріне тән белгі. Ұзына бойғы колонна-лардың санын анықтау үшін олардың қасбеттегі санын екіге көбейтіп, оған тағы біреуін қосу керек. Храм ішінде кеңістікті үш нефке бөліп тұрған екі қабат қолоннада жұрнағы жақсы сақталған. Гера храмының қарапайым көркем шшімі оны грек классикасының аса үздік ескерткіштерінің қатарына қосып, ғимараттың сәулеттік келбетіне салтанатты монументтік қасиет дарытады. Оның өн бойынан бай қаланың ұлылығы мен даңқы туралы ой бейнелі көрініс тапқан.

Олимпиядағы Зевс храмының батыс фронтоны. Аполлон. Бір бөлшегі

Классика өнерінің қаһармандық сипаты, әсіресе, фронтондарында әдетте, мәрмәрдан қашалған мүсіндер қойылып, метопа тақталары бедермен айшықталатын дорлық храмдардың мүсін әшекейлерінен айқын сезіледі. Мүсіншілер бұл бейнелер сюжетін, К. Маркстің сөзімен айтқанда, «Грек өнерінің арсеналы ғана емес, оның өсіп-өнген топырағы» Мифологиядан алды. Классика дәуірінің суретшілері мифке жүгінгенде ескі аңыздарды жаңғыртып, олардан өз заманына жақын тақырыптарды таба білді. Б. э. бұрынғы V ғасырдың шеберлері барлық дәуірлерлердегі сәулетшілер мен мүсіншілер алдында тұрған өнердің аса ұлы мәселелерінің бірін — сәулет өнері мем мүсін өнері синтезінің етене байланыстары міндетін ойдағыдай шешті. Храмдар фронтондары аумақ- ты, қыруар пішінді композициялардың орналасуына ыңғайлы орын еді. Мүсіндер фронтонның ашық алаңын табиғи толтырумен қатар, оның сәулетіне жан-жақты жарасты. Сәулет өнері мен мүсін өнері бірін-бірі толықтыра, байыта отырып, терезесі тең өнер екенін танытты. Монументтік сәулет заңдары мүсін өнерінің дамуын айқындап, мүсінді толықтай сәулет талаптарына бағындыратын ежелгі шығыстан Грекия өнерінің түбегейлі айырмашылығы осыдан айқын көрінеді. Ежелгі Элладаның классикалық өнері тарихында б. э. бұрынғы 470—456 жылдары парос мәрмәрінен жасалған Олимпиядағы Зевс храмының мүсін әшекейлері көрнекті роль атқарды. Оны жасаушылардың есімдері белгісіз қалды. XIX ға сырдағы қазба жұмыстары кезінде табылған бұл мүсіндер Олимпия музейінде сақтаулы. Храм метопаларында Гераклдың он екі ерлігі, шығыс фронтонында — күйме жарыстарының пайда болуы туралы миф, батысында — құдайлар мен қаһармандардың тағы кентаврлармен шайқасының көріністері бейнеленген. Батыс фронтон композициясының сюжеті — лапифтер тайпасының көсемі Пейрифой өзінің үйлену тойына құдайларды, қаһармандар мен көрші кентаврлар тайпаларын шақырғаны туралы миф. Кентаврлар мас болып алған соң, әйелдер мен жігіттерді, соның ішінде Пейрифойдың қалыңдығы — Дейдамияны ұрлап алып қашуға тырысады. Қаһармандар олармен шайқасқа түседі, фронтон композициясы ой тұтастығымен, мінсіз орындалу шеберлігімен көзге түседі. Мүсіндер ұзындығы 26 метрден асатын, биіктігі 3 метр фронтонның бүкіл аумағын толтырған. Композиция орталығында мүсінші лапифтерге жеңіс әкелген жарық қайрат пен жеңіске деген сенім пен өнер құдайы Аполлонның тұлғасын орнатқан.

Олимпиядағы Зевс храмының батыс фронтоны. Дейдамия мен кентавр

Сымбатты, сұңғақ Аполлон адам қаһармандығы мен ерлігінің белгісі. Қолын өктем сілтей созып, кентаврларды көрсетіп тұр, бет әлпетінен ұстамды қайрат пен жеңіске деген лебі еседі. Сол жақта қылышын қы-сып ұстаған Пейрифой, ал оның қасында өзіне қадалған кентавр Евритонды шынтағымен итеріп тұрған Дейдамия бейнеленген. Аполлонның оң жағында қолына қос балта ұстаған афинылық Тесей батыр тұр. Балтасы әп-сәтте кентаврдың төбесіне сарт ете түсетін сияқты. Айқас тағдыры әлі шешілмесе де, грек батырлары жеңетіндігі сезіледі. Олардың жүзі байсалды да, ерлікке толы, ал сескенген кентаврлардың ашу қысқан, ызалы өңі тұнжырап, тутігіп кеткен. Табиғаттың стихиялық күшінен ақылды адам басымдылығы — мүсін композициясының гуманистік идеясы, міне, осы. Мұның бейнелі мәні Софоклдың: «Дүниеде ұлылық күштер көп-ақ, бірақ табиғатта адамнан асқан құдірет жоқ» ,— дейтін тамаша пікіріңе жақын. Зевс храмыңың батыс фронтонындағы мүсіндерді жасаған шеберлер мүсін композициясын құрастыру тәсілдерін меңгергең. Мифтік қаһармандар мен кентаврлар бейнелері екіден немесе үш пішіннен тұратын гоптарға біріктірілген. Бұл топтардың ешқайсысы бірін-бірі қайталамайды, олардың орналасуында бұлжымас симметрия жоқ. Фронтонның сол жақ бөлігіндегі әр топқа оң жақтағы сол шамалас топтың сәйкес келуі бүкіл фронтон композициясының жарасымды теңдігің сақтайды. Әрқайсысының өзіңше тіршілік-тынысы бар мүсіндер фронтонңың үш бұрышына ғажайып шеберлікпен «жайғастырылғандықтан», ғимарат сәулетімен, келбетімен тұтастық тапқан. Азамат адамның абыройы мен ұлылығын мадақтау классика дәуіріндегі грек мүсін өнерінің басты міндетіне айналды. Қоладан құйылған немесе мәрмәрдан қашалған мүсіндерде шеберлер кемел адам сұлулығының қорытылған бейнесін, грек жазушысы Лукианның сөзімен айтқанда: «жан ізгілігі дене сұлулығына тең түсетін» адам қасиетін көрсетуге талаптанды. Мүсін шеберлерінің творчестволық қиялында бұл мұрат, ең алдымен, атлет жігіт бейнесімен сабақтас. Б. э. бұрынғы V ғасырдың бірінші жартысындағы мүсіндердің таңдаулы нұсқаларының бірі — б. э. бұрынғы 470 жыл шамасында белгісіз талантты шебер жасаған делбешінің қола мүсіні. Ол — төрт ат жегілген қола күймеде тұрған делбешіні бейнелейтін мүсіндер тобының бір бөлігі. Күймелі мүсінді Сицилиядағы грек қалалары әкімдерінің бірі Аполлон құдайға Дельфыдағы ат бәйгесіндегі жеңісіне ескерткіш ретінде бағыштаған. Делбеші жігіт қолына тізгін мен ат айдайтын үшкір таяқ ұстап келеді. Оның сымбатты кескінінің асқақ сұлулығы дорлық колоннаны еске түсіреді. Қалың хитонның қолонна каннелюралары тәрізді сай-сай болып күлтелене төгілген қатпарларының айқын ырғағы осы ұқсастықты күшейте түседі. Жігіттің белдікпен қынай буылған ұзын киімінің астынан ширақ, қуатты денесі байқалады. Шебер жеңіс шаршысымен баса тартылған бұйра шашты тамаша мүсіндеген. Реңді тастан жасалған көз өң-жүзіңе таңғажайып тіршілік тынысын береді. Бет әлпетіне сабырлы, ойлы көзқарасының сәйкестігі жарқың да шаттық жарасымын туғызады. Классикалық өңердің зор жеңісі адамның архаика өнерінің шарттылығынан құтылған тәуелсіз, табиғи қалпын бере білу шеберлігінде жатыр. Адам пішінін бедерлі суретте бейнелеу бар тұрқымен аумақты жасалып, мүсінші оны үш өлшемді кеңістіктен көре алатын болды. Афинаға б. э. бұрынғы 470—450 жылдар аралығында сыйлыққа әкелінген мәрмәр бедерде тәңірия балғын қыз бейнесінде берілген. Кескін-келбеті сұлулық пен әсемдікке толы. Афина найзаға сүйеніп тұр, басында коринфтік биік дулыға, лыпасының жирықтары байсалды ырғағымен тұр-тұлға сымбатын баса көрсетеді. Афинаның бет ажары, бүкіл кескіні ойлана қалған бір сәтті сипаттайды.Бұл бедерде бейненің ізгілік нұры, пәктігі мен асқақ шабыты көз тартады.

Олимпиядағы Зевс храмының батыс фронтоны. Грек пен кентавр
Олимпиядағы Зевс храмының батыс фронтоны. Гректің басы

Б. э. бұрынғы 470—460 жылдарда Италияның оңтүстігіндегі грек қалаларының бірінде жасалған бедер де ерекше көркемдік қасиетімен дараланады. Бетінде өрнек салынған парос мәрмәрінен жасалған үш тақта құрбандық шалынатын үлкен михрапқа сән беріп тұр. Мүсінші бас көріністе Кипр аралының маңында теңіз толқынының көбігінен жаратылған Афродита туралы аңызды бейнелеген. Судан шыққан тәңірияны екі қыз сақтықпен абайлап сүйеп келеді. Тақта тасқа орналасқан пішіндер байсалды, классикалық тас түйін композиция құрайды. Талантты шебердің қолы Афродитаның парасатты кескінін бір қырынан көрсетеді. Жемелек тартылған жібектей жұмсақ қолаң шашы иығына төгіле түсіп тұр, жұқа ылғал лыпасынан жалаңаш тәні айқындалады. Тығыз жүн матадан тігілген көйлегінен тәңірияға еңкейген қыздардың сұңғақ тұлғалары көрінеді. Мүсінші қарапайым тәсілдермен тұтастық жарасымын тапқан. Пішіндер тек мифологиялық сюжетпен ғана емес, бейнелі ойды ашуда және бедерге үңілген көрерменнің көңіліңде туатын асқақ сезімді оятуда зор мәні бар өзгеше бір ырғақпен өзара кірігіп тұр. Қыздардың ұзын киімдерінің түп-түзу жолақтары, қол- дарына ұстаған ауыр жамылғының сай-сай иіндері, тәңірияның үлбіреген торқа киімінің төгілген күлте- лері сұлулығымен, көркемдік келісімімен мінсіз сурет жасайды. Қыздардың өзара ұқсас қалыбы, сабырлы қимылы мен тәңірияға созған қолдары жиырықтар ырғағымен үндесіп, Афродита шыға келген теңіз толқынын еске түсіреді. Осының бәрі бедерге музыкалық саздылық дарытады.

Қапталдағы тас тақталарда тәңірияның қызметшілері бейнеленген. Біреуінде жалаңаш сыбызғышы қыз сәл шалқайған қалпында көпшіктің үстінде еркін жайғасып отыр. Қыз саусақтары аспап бетінде қаздаң қағады, ол мұңлы әуенді тыңдай қалған сияқты. Қарсы тақтада отырысы әлгі қыздан аумайтын, ұзың киім жамылған аса ажарлы келіншек бейнесі сомдалған. Ол Афродитаға құрбандық алып келеді. Алдында шоғы жайнап тұрған биік қорқорға жұпар иісті дән тастап отыр.

Дельфыдағы стадион. Б. э. бұрынғы IV ғ. (тас орындықтар — б. э. бұрынғы II ғ.)

Б. э. бұрынғы V ғасырдың екінші ширегі — грек өнерін дамытудың аса қызық кезеңдерінің бірі. Бұл — қауырт ізденістердің кезі, мүсін шеберлерінің адам денесін реалистік бейнелеу тәсілдерін игеру, пішін қимылының көркемдік мүмкіндіктерін ұғыну кезі. Адамның ішкі сыры қызу қимыл үстінде ашылады. Грек мүсің өнерінің шынайы үздік шығармасы — құдай Посейдонның сол заманда сомдалған, Артемисион мүйісі маңындағы теңіз түбінен табылған қола мүсіні. Алпамса атлет деңелі жалаңаш теңіз тәңірісінің жауға үш ашалы күрзісін лақтырғалы тұрғаң сәті бейнеленген. Құлаштай сермелген қол мен қуатты ширақ қадам ашу қысқан құдайдың буырқанған өктем екпінін аңғартады. Мүсінші түйілген бұлшық еттердің бұлтылдаған ойынын асқан шеберлікпен көрсеткен. Қоланың алтын буына қақталғандай сарғылт-жасыл бетінде жылтырай дірілдеген сәулелі көлеңке пішіннің мықты мүсіңделгендігін айқындай түседі. Посейдонның екі метрліқ тұлғасы мінсіз сұлулығымен көздің жауын алады. Құдайдың шабыттана алабұртқан жүзіңде алапат теңіз стихиясы аласұрып жатқандай, шашы мен сақалынан су сорғалап тұрғандай.

Посейдон мүсіні — асқақ қола құйма өнеріңің ғажайып үлгісі. Б. э. бұрыңғы V ғасырда тап-тұйнақтай пішіні — адам денесінің сұлулығы мен пропорциясын мейлінше келісті жеткізе алатын қола мүсіншілердің сүйікті материалына айналды. Б. э. бұрынғы V ғасырдың аса ірі екі мүсіншісі Мирон мен Поликлет қоламең жұмыс істеді. Олардың ежелгі дүңиеде даңққа бөленген мүсіңдері бізге жеткен жоқ. Олар туралы түпнұсқа жасалғаннан кейінгі бес жүз жылдан соңғы, яғни б. э. I—II ғасырларындағы римдік шеберлер жүзеге асырған мәрмәр көшірмелері арқылы ой қорытуға болады.[1]

Тағы қараңыз[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Өнердің ықшам тарихы—Антик өнері — Алматы, «Өнер» баспасы, 1988.—360 бет ISBN 5-89840-030-3