Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Грузин Советтік Социалистік Республикасы
საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა
Грузин Советтік Социалистік Республикасы
Грузин ССР байрағы Грузин ССР елтаңбасы
ӘнұраныГрузин Советтік Социалистік Республикасының гимні

Грузин ССР орналасуы
Елордасы Тбилиси

Грузин Советтік Социалистік Республикасы (Сакартвелос Сабчота Социалистури Республика), Грузия (Сакартвело) – 1921 ж. 25 ақпанда құрылды.[1] Кавказ сыртының орталық және батыс бөліктеріне орналасқан. Оңтүстігінде Түркмениямен шектеседі. Батыста Қара теңізбен ұласады. Грузинның құрамына Абхаз Автономиялық Советтік Социалистік Республикасы, Аджар Автономиялық Советтік Республикасы, Оңтүстік Осетин Автомиялық облысы кіреді.

Жері 69,7 мың км². Халқы 4734 мың (1971), Астанасы – Тбилиси. Әкімшілік жағынан 67 ауданға бөлінеді; 51 қаласы, 57 қ.т. поселкесі бар.

Мемлекеттік құрылысы[өңдеу]

Грузин ССР-і – ССР Одағының құрамына енетін жұмысшылар мен шаруалардың социалистік мемлекеті, одақтық советтік социалистік республика. Конституциясы 1967 ж. 13 ақпанда жалпыгрузиндік 8-Советтер съезінде бекітілген. Мемлекет өкіметтің жоғары органы – 11 мың тұрғынға 1 депутат есебінен 4 жылға сайланатын Грузин ССР-інің Жоғарғы Советі. Жоғарғы Советінің сессиялары аралығында өкіметтің Жоғары органы – Грузин Советінің Президиумы.

Жоғарғы Совет республиканың үкіметін – Министр Советін құрайды, Грузин ССР-інің заңдарын қабылдайды т.б. Жергілікті өкімет органдары – жергілікті тұрғыдар 3 жылға сайлайтын аудандық, қалалық, поселкелік, селолық Советтер, Грузин ССР-не ССР Жоғарғы Советінің Ұлттар Советінде 32 депутатқа орын берілген (оның құрамындағы АО мен АССР-лердің 16 депутатын қоспағанда).

Грузинның ең жоғарғы сот органы – Грузин ССР-і Жоғарғы Советі 5 жылға сайлайтын республиканың Жоғарғы Соты. Оның құрамында 2 сот коллегиясы (азаматтық және қылмыстық істер бойынша) және Пленум жұмыс істейді. Одан басқа Жоғарғы соттың Президиумы бар. Грузин ССР-інің Прокурорын КСРО-дің Бас прокуроры 5 жылға бекітеді.

Табиғаты[өңдеу]

Грузин ССР – таулы ел, жерінің 87%-ы тау мен қырат. Солтүстігінде Үлкен Кавказ қатпарлы тау жүйесі бар. Кавказдың бас жотасынан оңтүстікке қарай Абхаз, Бзыбь, Кодор, Сванет, Лечхум, Рачин, Картли, Кахети т.б. жоталары созылып жатыр.

Шхара (5068 м), Казбек (5033 м) шыңдары, Крест (2384 м), Мамисон (2829 м), Клухор (2781 м) асулары осында. Грузин ССР-інің оңтүстік бөлігінде Кіші Кавказ тауының Анджар-Имеретия, Триалет, Шавшет және Джавахет жоталары орналасқан. Кіші Кавказ Үлкен Кавказбен Сурам жотасы арқылы жалғасады. Грузуин ССР-ің ең биік жері – Шхара тауы, 5068 м. Қара теңіз жағалауын Колхида ойпаты алып жатыр. Басты қазба байлықтары: марганец рудасы (Чиатура), тас көмір (Ткибули, Ткварчели), мұнай (Колхида, Сыртқы Кохети), полиметалдар (Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейі), мыс (Маднеули) т.б. Грузин ССР-де 1300-ге жуық минералды бұлақтар бар. Солтүстігі Үлкен Кавказ жоталарымен қоршалып жатқандықтан, оның климатына суық ауа массалары аз әсер етеді, ал батысындағы Қара теңіздің жылы әсер күшті. 500-600 м-ден төмен жатқан жерінің климаты субтропиктік, жоғарылаған сайын құрғақ, қоңыржай, континенттік климатқа ауысады. Теңіз жағалауында жылдық орташа температурасы 14°С, 15°С, жауын-шашыны 2000-2800 мм. Шығыс бөлігінде қаңтардың орташа температурасы - 2°С, 3°С, июльде 23-26°С, жауын-шашын мөлшері 300-800 мм. Ең төмен температура (-35°С, -40°С) Рачин жотасында байқалған.

Өзендері Каспий және Қара теңіз алаптарына жатады. Ірі өзені – КураКаспий теңізіне құяды. Оның салалары: Арагви, Алазани, Храми, Ксани, Үлкен Лиахви. Қара теңізге Риони, Бзыбь, Кодори, Инугри құяды. Грузия өзендерінің суы мол, ағысы қатты, энергия қорына бай (18,2 млн. квт). Ірі көлдері Паравани, Рица, Амткел, Табацкури т.б.

Кохида ойпаты субтропиктік күлгін топырақты және өзен аңғарлары аллювиалды, тау етектері қызғылт, шығыс бөлігінде жазық жерлері қара және қоңыр топырақты келеді. Жерінің 36,7%-ы орман. Тау етектері беткейлерінің төменгі жағында жалпақ жапырақты, одан жоғары қылқан жапырақты ағаштар өседі. Таудың лардың жоғары беткейлері субальпілік және альпілік шалығндар. Грузия ормандарында аю, ақ марал, сілеусін, таулы аймақтарында тау ешкісі, ұлар т.б. кездеседі. Грузия жерінде 15 қорық (Рица, Боржоми, Румица) ұйымдастырылған.

Халқының 66,8%-ы – грузин, 9,7%-ы – армян, 8,5%-ы – орыс; қалғандары азербайжан, осетин, абхаз, грек, еврей т.б. Халқының орташа тығыздығы 1км²-ға – 67,9 адамнан келеді (1971). Аса тығыз тұратын жерлері – Қара теңіз жағалауы, Имеретия таулы қыраты – Алазани өзенінің аңғары. Қала халқы - 48%. Ірі қалалары (1971 ж.): Тбилиси (907 мың), Кутаиси (166 мың), Батуми (104 мың), Сухуми (104 мың), Рустави (102 мың).[2]

Тарихы[өңдеу]

Адамзат қоғамы дамуынынң ең алғашқы сатыларында-ақ Грузин жерін адам мекендеген. 1939 ж. Удабно деген жерден (Шығыс Грузия) адам тәрізді маймылдың – удабнопитектің сүйектері табылды. Мұның өзі Закавказье алғашқы адам қалыптасқан жерлердің бірі болды деуге мүмкіндік береді. Грузинда ертедегі палеолиттен бастап, тас дәуіріне жататын материалдық ескерткіштері бар. Неолит дәуірінде Грузин жерінде патриархаттық-рулық қоғам қалыптасып дамыған. Энеолит және ертедегі қола дәуірінде (б.з.б. 5-3 мың жылдықтар) адамдар патриархаттық-рулық құрылысқа көшкен. Қола дәуірінің аяғында Грузин жерінде бір тектес мәдениет аймақтары: Батыс Грузия – Колхида және Шығыс Грузия Иберия аймақтары құрылды. Б.з.б. 2-мың жылдықтың аяғы мен 1-мың жылдықтың басында Грузинда ең ертедегі алғашқы таптық мемлекет бірлестіктері пайда болды.[3]

Б.з.б. 6 ғасырдан бастап Батыс Грузинда Колхида патшалығы қалыптасты, б.з.б. 4 ғасырда Шығыс Грузинда Иберия (Картли) патшалығы құрылды. Грузиндердің тайпалық одақтары мен мемлекет бірлестіктері басқа елдермен мәдени-экономикалық және саяси байланыс жасап тұрды. Б.з.б. 7-6 ғасырда қалалар пайда болды. Сырт жерлермен сауда қатынасы кеңейді. Халықтың негізгі бөлігі қауымшы-егіншілер болған. Негізгі әскери күш ерікті қауымшылардан құрылды; қауымшылардың енді бір бөлігі патша тұқымдарына, ру ақсүйектеріне, дін иелеріне жартылай тәуелді жағдайда болады. Құлдардың еңбегі де пайдаланылады.

Б.з.б. 1 ғасырда Рим Грузияны бағындырып алмақ болып, бірнеше рет әрекет жасады. Б.з. 2 ғасырда Шығыс Грузияда Иберия патшылығының, ал 3-4 ғасырда Колхидада Лазх патшылығының (Эгриси) күшеюіне байланысты Римнің ықпалы әлсіреді. Археологиялық қазбалардан табылған ескерткіштер көне замандағы Грузия мәдениетінің мықтап дамығанын көрсетеді. Сол кездің өзінде мұнда берік қамалдар, зәулім сарайлар мен гиадатханалар (Мцехта, Вани) салынған, адамдар асқан сән-салтанатпен жерленген. Эпиграфиялық ескерткіштер жазба өнерінің ерте тарағанын көрсетеді (арамей, грек жазбалары, одан соң грузиннің өз жазуы).

Б.з. 2-4 ғасырында Грузинда феодал қатынастар пайда болып, 6 ғасырдан бастап бұл қатынастар берік қалыптасты. 3-4 ғасырда Грузияға христиан діні таралған, 4 ғасырдан бастап Сасани әлеті билеген Иранның Картилге шабуылы кұшейді. Жалық жауға қарсылық көрсетті. Әсіресе, Вахтанг І Горгасалдың патшалық етуі кезінде (5 ғасырдың 2-жартысы) басқыншыларға қарсы күрес күшті болды. Бұл тұста Тбилиси едәуір орталық болып, 6 ғасырдың басында ол Картлидің астанасына айналды. 523 ж. жергілікті феодалдардың қолдауына сүйене отырып, ирандықтар Картлиде патша өкіметін ыдыратып жіберді. 7 ғасырдың ортасынан 9 ғасырдың аяғына дейін Грузияның едәуір жерін арабтар басып алды. Грузиндердің, албандар мен армениядардың бірлескен күресі араб үстемдігін құлатты. Бұған халифаттың өз ішіндегі әлсіреуі де (9 ғасырдың аяғы 10 ғасырдың басы) себепкер болды.

8-10 ғасырда Грузинда феодализмнің дамуы онан әрі тереңдей түсті. 8 ғасырдың аяғы мен 9 ғасырдың басында феодал ірі князьдықтар (мтаврлықтар): Кахети, Эрети, Тао-Кларджети және Абхазкнязьдығы пайда болды. Бұл князьдықтардың өзара күресі 10 ғасырдың 2-жартысы мен 11 ғасырдың басында аяқталып, грузин жерлері бір тұтас феодал мемлекеті болып бірікті. Оны Багратиондар әулетінен шыққан патша Баграт ІІІ (975-1014) биледі. 11-12 гасырлары феодал Грузияның саяси қуаты өсіп, экономикасы мен мәдениеті неғұрлым өркендеген кезең. 12 ғасырдың алғашқы ширегінде, патша Давид Құрылысшы (1089-1125) тұсында Грузин түрік-салжұқтардың шабуылына ойдағыдай тойтарыс беріп, Закавказьенің едәуір бөлегін – Ширван мен Солтүстік Арменияны азат етті; бұл жерлер грузин мемлекетінің құрамына қосылды. Георгий ІІІ (1156-1184) мен Тамараның (1184-1213) патшалығы тұсында Грузия Таяу Шығыстаға аса ірі мемлекеттердің бірі болды.

12 ғасырдың басында Грузинда феодал қатынастар дамудың жоғары сатысына жетті: өндірішулердің негізгі бұқарасын басыбайлы ету процесі аяқталды, саяси өкімет бір орталыққа бағынып, ол күрделі мемлекет аппаратқа сүйенді. Мейлінше дамыған ауыл шаруашылығы мен көркейген қала шаруашылығы (қолөнері мен сауда) елдің саяси қуатының арқауы болды.

Феодал мәдениет – философия, тарихнама, филология, әдебиет, өнер, металл әрлеу, сәулет және бейнелеу өнері т.б. жоғары дәрежеде дамыды. Шота Руставелидің мәңгі өшпес туындысы – «Жолбарыс терісін жамылған батыр» осы кезде жазылған.

13 ғасырдың 2-ширегінде Грузияны монғол-татарлар басып алып, оның саяси бірлігі мен шаруашылығына орасан зор да Темірдің шабуылдары елді онан әрі кұйзелтті. Патшаның өкіметі мен ірі феодалдар арасындағы күрес 15 ғасырдың аяғында Грузияның бір-біріне тәуелсіз бірнеше патшалық болып ыдырауына әкеліп соқтырды. Сөйтіп, онда: Картали, Кахети, Имерети патшалықтары мен Самцхе – Саатабаго князьдығы (Оңтүстік Грузияда) құрылды. 16-18 ғасырда Грузия Иран мен Түркияның арасындағы ұрыс майданы болды. Әсіресе 17 ғасырдың 1-ширегінде шаһ Аббас І әскерлерінің Картли мен Кахетиге жасаған жорықтарының ауыртпалығы елге өте ауыр тиді; шаһ грузин халқын толық жойып жіберуге, Грузияны хандықтарға айналдырыпы, оған көшпелі тайпалдарды қоныстандыруға тырысты. Тек Кахетидің өзінде ғана 100 мың адам өлтіріліп, 200 мың адам Иранға айдап әкетілді. Грузин халқы ерлік күреске шықты. 1625 ж. олар Г.Саакадзенің басқаруымен Иран өктемдігіне қарсы аса ірі көтеріліс жасады. 1659 ж. Кахети халқы көтеріліске шықты.

18 ғасырдың 2-жартысынан бастап Закавказьеде күштердің ара салмағы елеулі түрде өзгерді. Ираклий ІІ тұсында біріккен Картли-Кахети мемлекеті едәуір күшейді. Патша князьдарды бағындырды, шаруашылық пен сауданы қалпына келтіріп дамытуға әрекет жасады, бос жатқан жерлерге ел қондырды.

17-18 ғасырда грузин мәдениеті қайта көркейді; кітап шығарыса бастады. Қоғамдық ой-пікірдің жетекші бағыттарының бірі ағартушылық идеялар болды. 18 ғасырдың 2-жартысында орыс-грузин қатынастарының нығаюы нәтижесінде 1783 ж. Георгиевскіде Ресей мен Картли-Кахети патшылығы арасындағы достық шарт-трактатқа қол қойылып, Шығыс Грузияда Ресей протектораты орнады.

XІX ғасыр[өңдеу]

1801 ж. Шығыс Грузия Ресейге қосылды. Картли-Кахети патшалығы жойылды. 19 ғасырдың басында Батыс Грузияда да Ресей империясының құрамына енді (1803-64). Елде орталық тәріптің орнағанына қарамастан, Грузияның Ресейге қосылуында прогрестік мән болды. Өйткені, бұл Грузияны Түркия мен Иран өктемдігінен құтқарудың бірден-бір жолы еді. Дамудың капитал жолына түскен Ресейдің шаруашылық өміріне Грузияның келіп қосылуы елдің әлеуметтік-экономикалық жағынан алға басуына себепкер болды.

19 ғасырдың 30-40 жылдарынан бастап ел ішіндегі жағдайдың бір қалыпқа түсуіне байланысты, Грузияда шаруашылықты онан әрі дамытуға жағдай жасалды. Егіншілікпен, сауда-саттық және қолөнер кәсібімен айналысатын халықтың арасында еңбек бөлінісі жүзеге асты. Сондай-ақ елдің әр аймағында тұратын кәсіпкерлердің арасында географиялық еңбек бөлінісі шықты. Осының бәрі товарлы-ақшалы қатынастардың кеңеюіне жол ашты. Ішкі рыноктың нығаюы да Грузинның шаруашылық жағынан дамуына қолайлы жағдайлар жасады. Саудаға бейімделген егіншілік, сатуға арнап астық пен шарап өндіру ұлғайды, техника дақылдардың егіс көлемі кеңейді. Товарлы-ақшалы қатынастардың дамуына байланысты, шаруаларды қанау күшейді. Патша өкіметінің орталық саясаты жағдайы одан әрі шиеленістіре түсті. Грузин шаруалары помещиктер мен патша өкіметінің езгісіне қарсы әлденеше рет көтеріліс жасады (1804 ж. Картлиде, 18121813 ж. Кахетиде, 1819 - 1820 ж. Имеретиде). 1841 ж. Гурдие, 1857 ж. Мегрелиде шаруалардың ірі көтерілістері болды. Негізінен, шаруалардың, сол сияқты Закавказьенің, Ресейдің, Иран мен Түркияның көршілес аудандарынан көшіп келушілердің есебінен қала халқы өсті. Грузия біртіндеп жалпыресейлік, одан кейін дүние жүзілік рынокқа тартыла бастады.

1864-71 ж. Грузияда басынбайлылық құқық жойылды. 1865 ж. Шығыс Грузияда қала халқы 18,8%, ал бүкіл елде 10% боды, 60 жылдардың орта шенінен Закавказье теміржолы салына бастады. 1972 ж. Тбилиси мен Поти арасына қатынас ашылды, 1883 ж. БатумиТбилисиБаку теміржолын салу аяқталды. Грузия мен бүкіл Закавказьенің жеке аудандарын бір бірімен байланыстыратын темір жолдар салу 90 жылдары аяқталды.

1883 ж. Тбилиси Заказвказье теміржолдарының Бас шеберханасы ұйымдастырылды; 19 ғасырдың аяғында онда 3 мыңға дейін жұмыс істеді.

Тоқыма, металл өндеу, темекі былғары, коньяк-арақ өнеркәсібі т.б. салаларда ірі кәсіпорындар пайда болды. Батумиде мұнай ыдыстарын жасайтын зауыдтар мен құю станциялар ашылды. Кен өнеркәсібі өркендеді. 90 жылдары Грузия дүние жүзінде сыртқа сатылатын марганецтің 50%-ға жуығын беріп тұрды. Капитал қатынастар грузин деревнясына да енді. 80 жылдары шаруашылығының 37%-ы жалға жер алса, 90 жылдары бұлардың саны екі есе өсті. Шаруалардың тапқа бөлінуі тереңдей түсті. Капитал қатынастардың дамуы, Грузияның саяси және экономикалық топтасуы нәтижесінде грузин буржуазиялық ұлты қалыптасты.

70-90 жылдары капитализмнің өркендеуі барысында Грузияның көп ұлтты жұмысшы табы қалыптасты. Әр түрлі ұлт өкілдерінің бірлесіп еңбек ету, олардың патша өкіметі мен капиталистерге қарсы жаппай күресі жұмысшылар интернеационалдық ынтымағының негізін қалады. Патша өкіметінің орталық саясаты, ұлт мәдениетіне қысым жасауы және әлеуметтік езгі еңбекшілер тарапынан қатты наразылық туғызды. 19 ғасырдың 60 жылдарында Грузияда ұлт-азаттық қозғалысы қанат жайды; оған көрнекті жазушылар, қоғам қайраткерлері – революцияшыл демократтар И.Г.Чавчавадзе, А.Р.Церетели, Н.Я.Николадзе, Г.Е.Церетели т.б. басшылық етті. 19 ғасырдың 2-жартысында грузиннің ұлт мәдениеті тез өркендеді; реалистік бейнелеу өнері мен музыка мәдениеті қалыптасып, грузин театрықайта көркейді.

60 жылдардың аяғынан бастап Грузия кәсіпорындарында алғашқы экономикалық ереуілдер болды. 1887 ж. Тбилисиде Закавказьедегі тұңғыш жұмысшы ұйымдарының бірі – «Жұмысшы одағы» құрылды. 1892 жылдың аяғында Тбилисиде грузин марксистерінің ұйымы – «Месаме-даси» қалыптасты. 90 жылдардың аяғынан бастап Грузия революцияшыл социал-демократтар ықпалымен ереуіл қозғалысы ұйымшылдық сипт алды. 1898 – 1900 ж. Тбилиси жұмысшалырының алғашқы маевкалары болып өтті.

XX ғасыр[өңдеу]

Georgian soviet republic1922.png
Грузин ССР, 1939 ж.
Georgian soviet republic1957 1991.png

20 ғасырдың басында Грузияда жұмысшы қозғалысы жаңа кезенге аяқ басты. 1900-1902 ж. Тбилиси, Батуми кәсіпорындары мен Чиатура өнеркәсіп аудандарында ірі ереуілдер болды. 1901 ж. қыркүйекте Бакуде лениндік «Искра» бағытындағы алғашқы астыртын грузин газеті – «Брдзола»Күрес») шыға бастады. 1902 жылғы Батуми стачкасы мен демонстрациясы бүкіл Ресей көлеміндегі аса ірі революция қимылдардың бірі болды. 1903 ж. июль-августа Грузия пролетариаты Ресей оңтүстігінде жаппай стачкаға қатысты. 1903 ж. наурызда Тбилисиде Кавказ социал-демократиялық ұйымдарының 1-съезі болды.

1905-1907 ж. Ресейде болған революция кезінде Грузияда жұмысшылар мен шаруалардың азаттық күресі кеңінен өрістеді. 1905 ж. 18 қаңтарда Тбилисиде темір жол жұмысшыларының ереуілі басталып, кейіннен ол жаппай қозғалысқа айналды. Батуми жұмысшыларымен байланысы бар Гури шаруаларының бас көтеруі жиіледі. Мұндағы өкімет билігі іс жүзінде шаруалар комитеттерінің қолына көшті: помещиктердің жері тартып алынды, қарулы «қызыл жүздік» топтары құрылды. Октябрьдегі саяси стачка қарулы көтеріліске ұласты. 1905 ж. қараша - желтоқсанда алғашқы кәсіподақ ұйымдары құрылды. 1905 жылдың аяғында бүкіл Батыс Грузия түгелдей дерлік және Шығыс Грузияның бір бөлігі көтеріліске шыққан халықтың қолында болды. Патша өкіметі бұл көтерілістерді аяусыз басып-жаныштады. 1912-1914 ж. 1 май демонстрациялары бұқараны жаппай қамтыды.

1914-1918 ж. 1-дүние жүзілік соғысы кезінде Грузия өнеркәсібі дағдарысқа ұшырады, егіс көлемі едәуір азайды. 40 шақты ірі ереуіл болды.

1917 ж. Ресейде болған буржуазия-демократиялық Февр. революция кезінде Тбилисиде т.б. қалаларда жұмысшы, солдат, шаруа депутаттарының Советтері құрылды. Бірақ бұларда басшылықты меньшевиктер мен әсерлер тартып әкетті. 1917 ж. 9 (22) наурызда Тбилисиде буржуазия Уақытша үкіметінің органы – Закавказьенің Ерекше Комитеті (ЗЕК) құрылды. Бүкіл Ресейдегі сияқты Грузияда да қос өкімет орнады.

Окт.революциясы грузин халқының әлеуметтік және ұлт-азатыққа жетуінің бастамасы болды. Большевиктер Грузия еңбекшілердің соц.революцияны жеңіске жеткізу жолындағы күресіне басшылық етті; алайда, олар Совет өкіметін Ресейдің орталық аудандарымен бір мезгілде орната алмады. 1917 ж. 15 (28) қарашада контрреволюцияшыл күштер одағы ЗЕК-тің орнына Закавказье комиссариаты дегенді құрды. Өкімет билігін меньшевиктер басып алды. Контрреволюцияшыл партиялардың қолдауымен олар грузин ұттық әскер бөлімдерін, ұлттық Совет пен ұлттық гвардия құрды. 1917 ж. 29 қарашада (12 желтоқсанда) меньшевиктер Тбилиси арсеналын басып алды. 1918 ж. 8-9 (21-22) ақпанда олар большевиктік газеттерді талқандап жапты; 10 (23) февральда Тбилиси жұмысшыларының наразылық демонстрациясына оқ жаудырды. Большевиктер астыртын жағдайда күрес жүргізуге мәжбүр болды. 1917 ж. ақпанда мемлекет өкімет билігінің контрреволюция жаңа органы – Закавказье сеймі құрылды; ол Закавказьені «тәуелсіз, феlеративтік республика» деп жариялады. Майда бұл «республика» ыдырап кетті. 1918 ж. 26 майда меньшевиктер Грузияны «тәуелсіз республика» деп жариялады. 1918 жылдың 1-жартысында Грузияда меньшевиктердің үстемдігіне қарсы еңбекшілердің қарулы көтерілістері болды. Революция қозғалысқа қарсы күрес жүргізу үшін меньшевиктер интервенттер мен келісім жасауға дейін барды. Казвказ еңбекшілерінің ақ гвардияшыл Деникин әскерлеріне қарсы күреске қатысуы тураыл РК(б)П ОК-нің директивасын орындай отырып, 1919 ж. Грузия большевиктері Г.К. Орджоникидзенің басшылығымен қарулы көтеріліс әзірлеуге кірісті. 1919 ж. қазан-қарашада Грузияның көпшілік уездерінің еңбекшілері көтеріліске шықты.

Ішкі және сыртқы саяси жағдайдың шиеленісуі меньшевиктер үкіметін 1920 ж. майда РСФСР – мен шарт жасауға мәжбүр етті. Бұл келісім бойынша, меньшивиктер үкіметі Ресей контрреволюциясынан мүлде қол үзуге, Грузиядан шетел әскерлерін кетіруге, большевиктік ұйымдарды ашық жағдайға көшіруге тиіс болды. РСФСР-дің Грузиядағы толық праволы өкілі болып С.М. Киров тағайындалды; ол коммунистердің күшін нығайтуда және Грузияда Совет өкіметінің жеңуін ұйымдастыруда маңызды роль атқарды. 1920 ж. майда Грузин Компартиясы ұйымдасты. Коммунистер астыртын жағдайдан шығып, халық бұқарасы арасында белсенді жұмыс жүргізді.

Меньшевиктер РСФСР-мен келісім шартын бұза берді. Большевиктер контрреволюцияның Закавказьдегі соңғы тірегі – меньшевиктік тәртіпті құлатуға әзірлікті күшейтті. 1921 ж. ақпанның 11-нен 12-не қараған түнде бірсыпыра уездер де қарулы көтеріліс басталып, кейіннен ол бүкіл Грузияға қарады. 16 ақпанда Шулаверыда Грузин Ревкомы құрылды (А.А.Гегечкори, В.Е.Квиркелия, Ф.И.Махарадзе т.б.) Ревком Грузияны Совет социалистік Респбулика деп жариялап, 18 ақпанда жергілікті өкімет билігін қолға алу туралы Грузияның барлық еңбек бекшілеріне үндеу таратты. Меньшевиктер мен интервенттердің әскерлері қару-жарақ жағынан басым болғанымен, көтерілісі ойдағыдай өрістеді. Ревком В.И. Лениннен көмек сұрады. Совет үкіметі Ревкомның тілегін қабыл алды. 1921 ж. 25 ақпанда 11-Қызыл Амрия бөлімдері көтерілісшілер отрядтарымен бірге Тбилисиге кіріп, меньшевиктер үкіметін құлатты.

Грузияда Совет өкіметі женген күннен бастап-ақ жер, өнеркәсіп, темір жолдар, банкілер мемлекет қарамағына алынды. Советтердің Бүкіл грузиялық 1-съезі (1922 ж. 25 ақпан – 4 наурыз) Грузин ССР-інің тұңғыш конституциясын қабылдады, Советтердің Орталық атқару комитетін сайлап, ол Грузия үкіметін 1922 ж. 12 наурыздан 1936 ж. 5 желтоқсанға дейін Грузия Закавказье федерациясында (ЗСФСР) болды. 1922 ж. 30 желтоқсанда Грузия ЗСФСР құрамына ССР Одағына кірді. Алдына қойылған міндетін орындағаннан кейін, 1936 ж. ЗСФСР ажыратылды. Азербайжан мен Армения сияқты, Грузия да одақтас социалистік ретінде тікелей ССР Одағы құрамына кірді. 1937 ж. ақпанда Советтердің Бүкіл грузиялық 8-съезі Грузияның жаңа конституциясын қабылдады.

Социалистік құрылыстың және алғашқы бесжылдықтарды ойдағыдай орындаудың нәтижесінде Грузия өркендеген өнер-кәсібі, көп салалы, коллективті ауылшаруашылығы бар индустриялы-аграрлық елге айналды. Ауылшаруашылық мен өнеркәсіп саласында зор табыстарға жеткені үшін 1935 ж. 15 наурызда Грузин ССР-і Ленин орденімен марапатталды. 1937 ж. өнеркәсіптің бүкіл жалық шаруашылығындағы үлес салмағы 75,2% болды. 800-ден аса жаңа кәсіпорындар салынды. Соғыстың алдындағы жылдары өнеркәсіптің 30 шақты жаңа саласы, соның ішінде машина жасау, мұңай шығару, шай, химикалық өнеркәсібі т.б. жасалды. 1940 ж. Грузия өнеркәсібі жалпы өнімінің көлемі 1913 жылмен салыстырғанда 10,2 есе өсті. 1940 ж. басында шаруалар шаруашылығының 94,1%-ы коллективтендірілді, 1913 жылмен салыстырғанда егіс көлемі 148,3 мың га ұлғайды.

Социалистік құрылыс жылдарында мәдени революция ойдағыдай жүзеге асырылды – сауатсыздық жойылды, жұмысшы табы мен халықтық интеллигенцияның ұлттық кадрлары өсіп жетілді, жоғары дәрежелі оқу орындары, ғылыми-зерттеу интернаттары, мәдени-ағарту мекемелері құрылды. Грузин совет әдебиеті мен өнері ойдағыдай дамыды. Социалистік индустрияландыру, ауыл шаруашылығын коллективтендіру және мәдение революция республиканың бейнесін түбірінен өзгертті. Грузияда социализм негізінен орнады. КСРО-де социализм жеңгеннен кейін, грузин халқы социалистік ұлт болып топтасты.

Грузин ССР-інің Ордені, 1923.

Ұлы Отан соғысы кезінде Грузин халықтары Совет Одағының барлық халықтарымен бірге социалистік Отанды қорғауға аттанды. Грузиядан барлығы 700 мыңдай адам соғысқа қатысты. 1942 ж. жазда неміс-фашист әскерлері Бас Кавказ жотасының етегіне дейін келді, сөйтіп 1942 ж. тамыздың 2-жартысында Абхазияға өтуге тырысты. Грузияның майданмен іргелес аудандарының еңбекшілері қорғаныс шептерінде ерлікпен еңбек етті. 1942 ж. күз бен қыстың қиын жағдайларында олар майданға оқ-дәрі, әр түрлі жабдық, азық-түлік жеткізіп тұрды. Совет әскрлерінің, оның ішінде 46-армияның (қолбасшысы генерал К.Н. Леселидзе) ересен кимылы нәтижесінде 1942 ж. күзде неміс-фашист әскерлері Бас Кавказ жотасынан әрі қарай қуып тасталды. Грузин жауынгерлері партизан соғысына және Еуропа халықтарының Қарсыласу қозғалысына қатысты. Жауынгерлік ерлігі үшін Грузиядан 137 адам Совет Одағының атағына ие болды, 240 мыңнан аса адам КСРО ордендерімен және медальдарымен марапатталды. Совет Грузинның 350 мыңдай ұлы мен қызы Отан үшін ұрыстарда қаза тапты. Соғыс кезіндегі ерлік үшін респбуликаның 46 мыңнан аса жұмысшы, колхозшы және интеллигенция өкілдері «Кавказды қорғағаны үшін» медалымен, 333 мыңнан аса адам «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан Соғысындағы ерлік еңбегі үшін» медалымен марапатталған.

Ленин Ордері

Соғыс аяқталғаннан кейін, грузин халқы еліміздің барлық еңбекшілерімен бірге социализм орнатуды аяқтау және коммунистік құрылыс жолындағы бейбіт еңбекке білек сыбана кірісті. 1970 ж. Грузинның күллі өнеркәсібінің жалпы өнімі 1913 жылғымен салыстырғанда 85 есе өсті; республика ауылшаруашылығы зор табыстарға жетті. Халық шаруашылығы мен құрылысты өркендету де еңбекшілердің ие болған ірі жетістіктері үшін 1965 ж. декабрьде Грузин ССР-і 2 рет Ленин орденімен марапатталды.[4]

Сол сияқты, Абхазия АССР-і (1935 ж. 15 наурыз), Аджар АССР-і (1967 ж. 12 шілде), Оңтүстік Осетин АО (1967 ж. 25 тамыз) да Ленин орденімен марапатталды. Грузин еңбекші революция қозғалысқа, Ұлы Октябрь социалистік революциясының жеңуі және дүние жүзіндегі тұнғыш көп ұлтты социалистік мемлекеті – Совет Социалистік Республикалар Одағын нығайту жолындағы күреске сіңірген еңбегі үшін, Отанымыздың жауларына қарсы ұрыстарда көрсеткен ерлігі мен коммунистік құрылыстағы табыстары үшін 1971 ж. 14 майда Грузин ССР-і Октябрь Революциясы орденімен марапатталды.

Пайдаланылған әдебиет[өңдеу]

  1. “Қазақ Совет Энциклопедиясы”, ІІІ том
  2. Природные ресурсы Грузинской ССР, т. 1-6, М., 1958-65.
  3. История Грузии. Учебное пособие, т. 1, 3. Тб., 1962-68
  4. Махарадзе Н.Б., Победа социалистической революции в Грузии, Тб., 1965