Джон Рональд Руэл Толкиен

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Джон Рональд Руэл Толкин бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Джон Рональд Руэл Толкин
J. R. R. Tolkien
Oxford Tolkien.JPG
Оксфорд университетіндегі ескерткіші
Туған күні

3 қаңтар 1892(1892-01-03)

Туған жері

Блумфонтейн

Қайтыс болған күні

2 қыркүйек 1973(1973-09-02) (81 жас)

Қайтыс болған жері

Борнмут

Азаматтығы

 Ұлыбритания

Ұлты

ағылшын

Мансабы

жазушы , прозашы, филолог, аудармашы, лингвист

Бағыты

Фэнтези

Жанры

Балалар әдебиеті, аударма, фэнтези, әдебиеттану, поэзия

Дебюті

«Хоббит, немесе Барып, кері қайту»

Джон Рональд Руэл Толкин[1](ағылш. John Ronald Reuel Tolkien; 3 қаңтар 1892 жылБлумфонтейн, Қызғылт сары Республика — 2 қыркүйек 1973 года БорнмутАнглия) [dʒɒn ˈrɒnld ˈruːəl ˈtɒlkiːn]; — ағылшын жазушы, лингвист, филолог, Оксфорд университетінің профессорі. «Сақиналар әміршісі», «Хоббит, немесе Барып, қайту», «Сильмариллион» секілді туындылардың атворы.

Толкин Оксфорд университетінің Пемброк-колледжіндеанглосаксон тілінің (19251945), Оксфорд университетініңМертон-колледжінде ағылшын және ағылшын әдебиетінің профессорі қызметінде жұмыс атқарды (19451959). Жақын досы К. С. Льюиспен бірге «Инклинги» бейресми әдебиеттанушылар қоғамының мүшесі болды. 1972 жылдың 28-ші наурызында  II Елизавета патшайым Британ империясының Орденінің (СВЕ) комондоры атағын берді.

Толкинің өлімінен кейін, баласы Кристофер, әкесінің қалдырып кеткен естелік, жзбаларына негізделе отырып бірнеше туындыларды жарыққа шығарды, соның ішінде «Сильмариллион» да бар. Бұл кітап, «Хоббит» және «Сақиналар Әміршісі» -үшеуі бірігіп, ойдан шығарылған Арда және оның бөлігі Жерорта жайлы ертегілердің, өлеңдердің, оқиғалардың, жасанды, ойлап табылған тілдердің және де әдеби эсселердің жиынтығы болып табылады. 1951—1955 жылдары, Толкин бұл жиынтықтың көп бөлігін белгілеу үшін «легендариум» (ағлLegendarium) сөзін қолданды. Көптеген авторлар Толкинге дейін фэнтези жанрында шығармалар жазған, бірақ та өте үлкен танымалдылығының, жанрға тигізген ықпалының арқасында көпшілігі Толкинді заманауи фэнтези атасы деп санайды[2].

2008 жылы британдық "The Times" газеті  Толкинді «1945 жылдан бергі 50 маңызды британ жазушылары» тізімінде алтыншы орынға қойды[3]. 2009 жылы американдық "Forbes" журналы оны өте үлкен табысы бар қайтыс болған атақты адамдар тізімінің бесінші орынына қойған[4].

Биографиясы[өңдеу]

Толкиндер тегі[өңдеу]

Мейбл Толкиннің рождестволық ашық хаты 15 қараша 1892 ж. Отбасылық сурет; Оң жағындағы Дж. Р. Р. Толкин

Толкиннің ата-бабаларының көпшілігі қолөнершілер болды. Толкиндер тұқымы Төменгі Саксониядан шығады, бірақта XVIII ғасырда жазушының арғы аталары Англияға көшіп келіп, Толкинің айтуы бойынша, «тездетіп түпкі ағылшындарға айналадық»[5]. Толкин өзінің фамилиясын неміс тіліндегі tollkühn сөзінен шығарады, қазақ тіліне аударғанда «абайламайтын батыл» деген мағынаны береді[6]. Қазіргі таңда да Tolkien фамилиясымен Германияның солтүстің-батысында өмір сүретін адамдар бар, дәлірек айтсақ Төменгі Саксония мен Гамбургта[7][8]. Неміс жазушысы Толкиннің фамилиясы Шығыс Пруссиядағы(солтүстік-шығыс Польша) Растенбургке жақын орналасқан Tolkynen ауылынан шықты деп болжаған еді. Бірақ та бұл ауыл Төменгі Саксониядан алыс орналасқан, ал ауылдың аты қолданыстан кеткен пруссия тілінен шыққан[9][10].

Толкинің анасының ата-анасы, Джон и Эмили Джейн Саффилд (ағл. Suffield), Бирмингемде өмір сүрді. Бұл жерде олар XIX ғасырдың басынан бастап қаланың орталығында орналасқан «Қой үйі» (ағл. Lamb House) атты ғимаратты иелеген. 1812 жылы Толкиннің арғы атасы Уильям Саффилд ол жерде кітап және кеңсе тауарлары дүкенін ашты, ал 1826 жылдан Толкиннің атасы, Джон Саффилд, безендіргіш маталар мен шұлықтар сатты[11]..

Балалық шағы[өңдеу]

Джон Рональд Руэл Толкин 3 қаңтар 1892 жылы Блумфонтейнде, Қызғылт сары Еркін мемлекетінде (Еркін мемлекет, ОАР) дүниеге келді. Оның ата-анасы, Артур Руэл Толкин (18571895), ағылшын банкінің басқарушысы, және Мейбл Толкин (Саффилд) (18701904), тұңғыш ұлдары туылмастан бұрын Оңтүстік Африкага Артурдың карьерасына байланысты келеді. 17 ақпан 1894 жылы Артура мен Мейблдің екінші ұлдары дүниеге келеді, Хилари Артур Руэл.

Бала кезінде Толкинді бүйі шағып аладып, оны емдеуге Торнтон Куимби есімді дәрігер келеді. Болжаулар бойынша осы адам Гэндальф Сұрдың образын жасауда басты рөл атқарды[12].

Сэйрхоулдегі мемориалды тақтайшада былай жазылған: «Сэйрхоул. 1542 жылғы су диірмені . XVIII ғасыр ортасында Мэттью Болтон қолданған. 1768 жылы кайта оңдалған. Дж. Р. Р. Толкинді 1896—1900 жылдары шабыттандырған.»

1896 жылдың ақпан айында, отбасының аcыраушысы ревматизм ауруынан қайтыс болғаннан кейін, Толкин жанұясы Англияға кері көшеді. Екі баламен жалғыз қалған Мейбл, туысқандарынан көмек сұрайды, бірақ та Артур мен Мейблдің некелеріне қарсы болған туысқандары көп көмек көрсете қоймайды. Сол себепті ол балаларын алып Бирмингемге жақын орналасқан Сэйрхоулге көшіп кетеді. Өмір сүруге әзер жететін, азғантай ғана қаражатпен оған қоса екі баласымен ана жалғыз қалады. Өмірден қандай да бір сүйеніш табу үшін Мейбл дін жолына түсіп, католик дінін қабылдайды (осыдан кейін ағылшын туысқандарымен қарым-қатынасы үзіледі) және балаларына тиісті білім берді, нәтижесінде Толкин өмірі бойы дінге деген көз-қарасы дұрыс, діни адам болды[12]. Толкиннің қатты діни нанымдары К. С. Льюистің христиан дінін қабылдауда үлкен рөл атқарды, бірақ та Льюис католиктің англикандық түрін таңдады.

Кішкентай кезінде Толкинге анасы латын тілін үйреткен[13], сонымен қатар, ботаникаға деген сүйіспеншілігін оятты. Ерте кезден Толкин пейзаждар мен ағаштардың суретін салғанды ұнатты. Анасының зор еңбегінің арқасында, төрт жасқа келгенде, бала Джон кітап оқи алатын болды, тіпті алғашқы әріптерін де жаза бастады. Ол көп оқыған, басынан оған Стивенсонның «Қазына аралы» мен ағалы-інілі Гриммдердің «Гамелендік егеуқұйрық аулағышы» ұнай қойған жоқ, алайда оған Льюис Кэроллдың «Алиса ғажайыптар елдінде», үнділер жайлы оқиғалар, Джордж Макдональдтың фэнтези[12] стильнде жазылған туындылары және Эндрю Лэнгтің «Перизаттар кітабы» ұнады. Толкиннің анасы 1904 жылы, 34 жасында диабет ауруымен ауырып, қайтыс болады[14]. Өлер алдында ол балаларын бағуды Бирменгем шіркеуінің дің қызметшісі Френсис Морганға тапсырып кетеді. Осы адам Толкиннің филологияға қызығушылығын арттырды.

Мектепке дейінгі жастарын балалар табиғат аясында өткізеді. Осы екі жыл Толкинге туындыларындағы барлық ормандар мен өрістерді сипаттауға жеткілікті болды. 1900 жылы Джон Эдвард патшаның мектебіне ([en:King Edward's School, Birmingham) оқуға түседі. Бұл жерде ол көне ағылшын тілін үйренді, сонымен қатар валлий тілін, көне скандинавия тілін, готт және финн тілдерін үйренуді бастайды. Оның лингвистикалық таланты ерте жасынан білінді. Ескі валлий тілі мен финн тілін оқығаннан кейін эльфтер тілін ойлап шығара бастады. Кейінірек ол әулие Филипп мектебінде (en:St. Philip's School) және оксфордтың Эксетер колледжінде оқыды.

Жастық кезі[өңдеу]

Толкинның отбасы[өңдеу]

Мансабы[өңдеу]

Бірінші дүниежүзілік соғыс[өңдеу]

Тылда[өңдеу]

Екінші дүниежүзілік соғыс[өңдеу]

Қайтыс болуы[өңдеу]

Тiлдердi құрастыруы[өңдеу]

Шығармалар[өңдеу]

Мұра[өңдеу]

Толкиннің құрметіне аталған заттар[өңдеу]

Құрметіне аталғандар:

Марапаттар[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: J. R. R. Tolkien
  1. Сонымен қатар транслитерациондық (оқылуы емес, жазылуы) нұсқасы кездеседі - То́лкиен. Ричарду Джеффериге 1972 жылдың 17-ші желтоқсаны күні жазған хатында былй деген: «Менің фамилиямды әрқашанда Tolkein деп жазады (сеннен басқалары). Неге екені белгісіз, бірақ та мен әрдайым соңын -кин деп айтатын едім» («I am nearly always written to as Tolkein (not by you): I do not know why, since it is pronounced by me always -keen». «The Letters of J.R.R. Tolkien», № 347).
  2. Митчелл, Кристофер. Дж. Р. Р. Толкин: Отец современного фэнтези.
  3. «The 50 greatest British writers since 1945». The Times (London). 5 January 2008.
  4. Miller, Matthew (27 October 2009). «Top-Earning Dead Celebrities». Forbes.com.
  5. Carpenter, Humphrey and Tolkien, Christopher (eds.) The Letters of J. R. R. Tolkien — Boston: Houghton Mifflin, 1981. — ISBN 0-395-31555-7.
  6. «Ash nazg gimbatul». Der Spiegel (35/1969). 25 тамыз 1969. «Professor Tolkien, der seinen Namen vom deutschen Wort 'tollkühn' ableitet,… .»
  7. «Absolute Verteilung des Namens 'Tolkien'». Verwandt.de. MyHeritage UK Ltd.
  8. «Absolute Verteilung des Namens 'Tolkiehn'». Verwandt.de. My Heritage UK Ltd.
  9. Georg Gerullis: Die altpreußischen Ortsnamen, o.v., Berlin/Leipzig 1922, p. 184.
  10. Max Mechow: Deutsche Familiennamen prussischer Herkunft, Tolkemita, Dieburg 1994, S. 99.
  11. Old Lamb House, Bull Street, Archives and Heritage Service, Birmingham City Council. Archived at Wayback Machine
  12. a b c Карпентер. Толкин.
  13. Дуган, Дэвид JRR Tolkien Biography. Толкиннің өмірі (2002). Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 тамыз 2011. Тексерілді, 19 сәуір 2008.
  14. Инсулин ол кезде әлі ашылмаған еді.
  15. 2010 жылдың 9 ақпаны толықтырылған астероидтар тізімі.