Джоуль Джеймс

Уикипедия жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Джеймс Прескотт Джоуль (ағыл. James Prescott Joule; 24 желтоқсан 1818 жылы дүниеге келген; Солфорд, Ланкашир, Англия, Ұлыбритания — 11 қазан 1889 қайтыс болған, Сэйл, Чешир, Англия, Ұлыбритания) — ағылшын физигі, термодинамикаға үлес қоскан ғалым. Эксперимент жасау арқылы және теория мәселелерімен шұғылданған. Жылудың табиғатын зерттеп, механиқалық жұмыспен байланысын тапқан болатын. Нәтижесінде Майермен бір уақытта бір тұжырымдамаға келіп, жалпы энергия сақтандыру құқықтарын байқап, бірінші термодинамиқалық заңын тұжырымдаған. Томсонмен бірге абсолюттік шәкіл температурамен жұмыс істеген, магнитострикция құбылысты бейнелеп түсіндірген, өткізгіштің ішінде белгілі кедергімен ағып жатқан токтың байланысын тапқан және бұл процессте шығып жатқан жылылық энергиясын зерттеген (Джоуль — Ленцтің заңы). Физикалық эксперименттің техникасына маңызды үлес қосқан, көп өлшеу аспаптардың құрылымындарын жақсартқан. Джоульдің құрметіне орай энергияның бірлік өлшеуі атанған — джоуль.

Өмірбаян[өңдеу]

Джеймс Джоуль Манчестердің қасындағы Солфорд қаласындағы сыра өндіретін заводы бар дәулетті отбасында өмірге келген, ол үйде білім және ғылым салаларын алған, сонымен қатар бірнеше жыл оның элементардық математика, бастапқы химия және физика пәндерін үйреткен мұғалімі Дальтон мырза болған. 1833 жылдан бастап (15 жастан бастап) сыра завотында жұмыс істеген, оған қоса оқумен бірге (16 жасқа дейін) және ғылым сабақтарымен бірге 1854 жылға дейін кәсіпорынды басқаруға көмек берген, ол жабылып қалмауынша. Бірінші эксперементальдық зерттеулер 1837 жылы басталды, ол сыраханадағы бұмен жұмыс істейтін мәшинелердің электр жұмыс істейтін мәшинелерге мүмкіндігін алмасуына қарай қызыққын. 1838 жылы Дэвис (ағыл. John Davies) мұғалінің ұсынысымен, ол мұғалімнің жақын досы Стерджен электрқозғалтқыш өнертапқышы болғандықтан, Джеймс Джоуль өзінің бірінші электрқуатқа байланысты жұмысын Annals of Electricity ғылыми журналында шығарған, бір жыл бұрын Стерджінмен ашылған журналында, бұл жұмыс электромагниттік қозғалтқыштарын жұмыс істеу туралы жазылған. Ал 1840 жылы ол магниттін қаныққандықтан магнитталған ферромагнетиктерді әсерін көрді, және 1840–1845 жылдар аралығында эксперимент жолымен электрмагниттік құбылыстарды зерттейді. Электротоктарды өлшеу туралы ең жақсы әдістерді іздеп, 1841 жылы Джеймс Джоуль өз атымен атанған заңды ашты, квадраттік тәуелділікті ток күшімен және бұл токтағы шыққан жылылық энергиясымен быйланыс болғандығын дәлелдеген (орыс әдебиетінде бұл заң Джоуль – Ленцтің деп саналады, өйткені бұл заң Ленц орыс физигімен 1842 жылы тәуелсіз Джоульға қарай ашылған еді). Бұл заңды ашылғандығы Лондон патшайымдық қауммен бағалаңбаған еді, сонымен ол жұмысты Манчестер әдебий және философиялық қаум журналында жарияланды (ағыл. Manchester Literary and Philosophical Society). 1840 жылы Манчестірге Стерджен келеді және де практиқалық білімдер Галереясын көзбасшысы болады (ағыл. Royal Victoria Gallery for the Encouragement of Practical Science) — коммерциялық шығарма білім беретін мекеме, 1841 жылы сол жерге Джоульді бірінші лектор ретінде шақырылады. 1840 жылдарғы жұмыстарда Джоуль экономиқалық электромагниттік козғалтқыштарын маңыздылығын зерттеу жұмысында мынадай ойға келеді: "Мүмкін электромагниттердің қайнар көзі бітпейтін сандардардың механиқалық жұмысы болуы мүмкін". Бірақ зерттеулердең соң ол ренжийдіі, өйткені бұмен жұмыс істейтін мәшинелер пайдалы қассиеттері көбірек болып шығады. 1842 жылы Джоуль магнитострикций құбылыстарын табып және бейнелеп түсіндіреді, магниттандау күйін өзгерістерге кездесіп өз мөлшерін және көлемін өзгеретінін.