Жамбыл облысы

Жамбыл облысы
Елтаңба
Ел:	Қазақстан
Статусы:	Облыс
Кіреді:	Оңтүстік Қазақстан
Әкімшілік орталығы:	Тараз
Құрылған уақыты:	1939 жылы
Әкім:	Бозымбаев Қанат
Ресми тілі:	Қазақ тілі
Тұрғыны (2011):	1 043 617 (6,5 %, 5 орын)
Тығыздығы:	7,1 адам/км² (3 орын)
Жер аумағы:	144,2 мың км² (5,3 %, 9 орын)
Уақыт белдеуі:	UTC+6
Телефон коды:	+7 7262 xx-xx-xx
Пошта индекстері:	08xxxx
Автомобиль коды:	H
Ресми сайты
42, 72

Жамбыл облысы — Қазақстан Республикасының оңтүстігінде орналасқан. Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды облыстарымен және Қырғызстанның Талас пен Шу облыстарымен көршілес болып табылады. Облыстың аты қазақ және кеңес ақыны Жамбыл Жабайұлының құрметіне қойылған. Жамбыл облысының территориясы Бетпақ-даласынан Тянь-Шаньға дейін Шудан Қаратауға дейін созылып жатыр. Жер аумағы — 144,2 мың км².

Облыс орталығы, әрі ең үлкен қаласы — Тараз.

Географиясы

Географиялық тұрғыдан облыс аумағы негізінен жазықтық. Климаты – едәуір құрғақ және континентальды.

Табиғаты

Шу алқабы (поездан көрініс)

Облыстың айтарлықтай аумағын Бетпақ-Дала және Мойынқұм алады, тек оңтүстік-батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыс шеті таулармен шектелген (Қаратау, Қырғыз және Шу-Іле Алатау таулары). Рельефтің бұл ерекшелігі облыс климатына әртүрлілік ендіреді.

Табиғи ландшафтардың флорасы мен фаунасы кең және әртүрлі. Облыста өсімдіктердің 3 мыңнан астам түрі бар. Аң аулайтын өңірдің жалпы алаңы 13,9 мың га құрайды, онда жануарлардың 40-тан астам түрі мекендейді.

27,8 мың га алаңды құрайтын балық шаруашылық қоры 74 су айдынынан тұрады, оның ішінде 73 су айдыны балық шаруашылығына жарамды. Ірі бөгендерден Тасөткел және Теріс-Ащыбұлақ бар. Балық аулау кәсібінде толстолобик, ақмарқа, карп, сазан, көк серке, тыран балық, краль, торта балықтарын аулау кең таралған.

Облыс аумағында 3 мемлекеттік табиғи (кешенді) қаумалы бар:

• Мемлекеттік (кешенді) қаумал «Берікқара шатқалы» — 17,5 мың га алаңды алады, онда қызыл кітапқа енгізілген аса бағалы ағаш бұтасының және шөп өсімдігінің 50-ден астам түрін, ал жануарлардан – арқарды, үнді жайрасын, жұмақ шыбыншыны кездестіруге болады;
• Жалпы алаңы 3,07 мың га құрайтын мемлекеттік табиғи (кешенді) қаумал «Қарақоңыз шатқалы» (ботаникалық), Зайлы Алатаудың батыс сілемінде орналасқан. Алма, шие, алша, жүзім ағаштарының жемісті көшеттері үйеңкі орманның, боз қарағанның, тұт ағашының, түйе жаңғағының алаңдарымен ауыстырылады;
• Жалпы алаңы 1000 мың га құрайтын Андасай мемлекеттік (кешенді) қаумал (зоологиялық) Мойынқұм ауылынан батысқа Шу өзенінің жағасының бойында орналасқан. Өсімдік қабатында селеу шөбі, бетеге, қара сексеуіл, талдың ну бұтасы басымды. Жануарлар әлемінде арқарлар, құландар, джейрандар, еліктер, қабандар, қояндар, қырғауылдар, құрлар басым.

Тарихы

Облыстың әкімшілік орталығы Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан Тараз қаласы болып есептеледі. Тараз қаласы республиканың ежелгі қалаларының бірі болғандығын б.э.д. 1 ғасырдың ортасындағы қытай жазбаларынан көруге болады.

Сәулеттік ескерткіштер

Айша бибі кесенесі

Жамбыл облысында бірнеше сәулеттік ескерткіштер бар. Барлығы Алматы-Самара жолында немесе Тараз қаласының маңайында орналасқан.

• Айша бибі кесенесі. Айша бибі ауылының орталығында Тараз қаласынан 12 км қашықтықта орналасқан. Айша бибі кесенесі – ХІ-ХІІ ғ.ғ. ортағасыр сәулет ескерткіштерінің бірі. Қараханидтер сәулет ескерткіштері ішінен Орта Азия және Қазақстан аумағында сәулет-құрылыс мәдениетінде бұл ескерткіш кереметі болып саналады. 60 түрлі ою-өрнектері бар эпиграфикалық белдеумен жасалған. Ескерткіш туристтерді тек қана ерекше сәулетімен ғана емес, сонымен қатар сұлу Айша-бибі мен батыр Қарахан арасындағы шексіз махаббаты туралы аңыз да қызықтырады.

Айша әйгілі шығыс ақылшысы Зеңгі бабаның қызы болып келеді. Аңыз бойынша Айша өзінің ғашығы Қараханға бара жатқан жолында жыланның шаққанынан қайтыс болған.

• Бабаджа Хатун кесенесі. Айша бибі мазары жанында орналасқан. Бұл кесене де XI- XIIғ.ғ. сәулет ескерткіші болып саналады. Кесене ерекше қарапайымдылығымен бағаланады. Соңғы жаңартылуы 2002 жылы болған. Эпиграфикалық жазба бойынша ол жерде жерленген әйел адамның атын оқып білген.

Аңыз бойынша ол әйел Айшаның қамқоршысы болған. Ол Айшаны сапар кезінде қасында болған. Айша қайтыс болған соң, оның мазары үстінде жағылып тұрған алауды ұстап тұрған.

Бұл екі кесене сәулет ескерткіші ретінде және қажылық дәстүрін өткізетін мұсылманның қасиетті жерлері болып есептеледі.

Қарахан, Дауытбек және Тектұрмас кесенелері Тараз қаласының ортасында орналасқан. Осы кесенелердің алыс емес жерде Хал-Юнус шығыс моншасы орын тепкен.

• ХІ ғ. Қарахан (Әулие-Ата) ортағасырда пайда болған Тараз қаласының аймағында мәдени-мемориальды комплекске кіреді. Алғашқы құрылыс қарахандықтар дәуірінде ХІ ғ. басталады. Құрылыста алғашқы жоспарлау және сәулет өнерінің принциптері сақталған. Ортағасырдағы мәдени сәулеттің типтік образы — монументалды порталды-куполды қамалды құрайды.

Жерленген тұлғаның тарихы осы жерде қоныстанған Х-ХІІ ғ.ғ. Қарахандықтар хандығымен байланысты.

Мұсылман әлемінде қасиеттісіне жатады. Соған байланысты «Әулие Ата» деген екінші атқа тең. Комплексті көптеген сенушілер аралайды.

• Дауытбек кесенесі (Шамансур)

Қарахан кесенесімен бірге мемориалды-культті комплекске кіреді. Дәстүрлі порталды-куполды формасында ХІІІ ғ. ірі саяси басшының қабірінің үстінен салынған. Кесененің ортасында араб тілімен қашалған жазуы бар тасты ескерткіш орналасқан. Жазу жерленгеннің адамның аты мен қайтыс болған уақытын хабар етеді. Екі кесененің де территориясы да барлық жағынана жабдықталған.

• ХІХ ғ. Кали-Юнус шығыс моншасы

ХІХ ғ. Әулие Ата қаласының тұрғынымен құрылған монша. Салуда сәулет композицияның принциптері және ортағасырдағы шығыс моншалар жылыту жүйелері қолданылған. Бұл көптеген туристердің қызығушылығын оятады. ХХ ғ. елуінші жылдарына дейін монша істе болған. Қазіргі уақытта ол қалпына қайта келтіріліп, сәулет ескерткішіне айналдырылған. Монша туристік орынға айналған еді.

• VIII-IХ ғ.ғ. Ақыртас сарайлық комплексі

Жамбыл облысының және Қазақстан территориясында қызықты және құпиялы орындардың бірі. Ақыртас тарихы 130 жыл зерттеліп және қазір де зерттелуде. Қазіргі уақытта комплекс территориясында ҚР ҰАҒ археология этнографиясы институтымен басқарылған археологиялық қазбалар жүргізілуде. Бұдан ірі «Мәдени мұра» республикалық бағдарламасы аясында музейлік комплексті құру жоспарланды.

Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде алынған соңғы мәліметтер бойынша Ақыртасты Ұлы Жібек жолындағы ортағасыр қаласы Қасрибаспен теңестіреді. Ғалымдардың көпшілігі ойларынша Ақыртас 1714-1715 ж.ж. араб қолбасшысы Күтейбі бұйрығымен салынған. Сарай комплексінің іргетасының тереңдігі 4 м құрайды.

• Тектұрмас сәулет кешені Х-ХIV ғғ.

Бұл ежелгі діни орындарының бірі. VII-XІғғ. Ислам дінінің келуіне дейін комплекс құрыла бастаған болатын. Кесене ислам кезеңінде салынып, 1935 ж. жойылды. Қазіргі уақытта оны орнында ортағасыр типімен жаңа кесене қалпына келтірілді. Кесененің жанында қазақ батыры Мамбеттің моласы бар. Кешен территориясы барлық жағынан жабдықталған. Кесене орнатылған таудың үстінен төменде жатқан Тараз қаласына сұлу көріністі көруге болады. Ежелгі қалаға атау болатын жанында ағып жатқан Талас өзені әсерді күшейтеді. Осы жерде Х-ХIII ғасырларды Тараз қаласы арқылы өтетін керуендер өтетін тас көпір орналасқан.

Демографиясы

2011 жылдың 1 қаңтарына халық саны 1043,6 млн. адамды құрайды. Халықтың құрамы 90-нан астам ұлттан тұрады, оның 71,4% -ы қазақтар.

Облыстың этникалық құрамы:

	Халық саны 1989 жылы	%	Халық саны 1999 жылы	%	Халық саны 2010 жылы	%
барлығы	1038667	100,00 %	988840	100,00 %	1043843	100,00 %
Қазақтар	507302	48,84 %	640346	64,76 %	722627	69,23 %
Орыстар	275424	26,52 %	179258	18,13 %	141829	13,59 %
Дүнгендер	23555	2,27 %	30333	3,07 %	42404	4,06 %
Түріктер	17145	1,65 %	24823	2,51 %	29354	2,81 %
Өзбектер	21512	2,07 %	22501	2,28 %	24986	2,39 %
Күрттер	8796	0,85 %	10855	1,10 %	13220	1,27 %
Кәрістер	13360	1,29 %	14000	1,42 %	12452	1,19 %
Әзірбайжандар	11653	1,12 %	10593	1,07 %	12185	1,17 %
Татарлар	16618	1,60 %	12576	1,27 %	10651	1,02 %
Қырғыздар	5279	0,51 %	4966	0,50 %	7752	0,74 %
Немістер	70150	6,75 %	11394	1,15 %	6695	0,64 %
Украиндар	33903	3,26 %	10013	1,01 %	3888	0,37 %
Ұйғырлар	2805	0,27 %	2569	0,26 %	2783	0,27 %
Шешендер	881	0,08 %	2438	0,25 %	2548	0,24 %
Гректер	9273	0,89 %	2024	0,20 %	1637	0,16 %
Белорустар	3986	0,38 %	1481	0,15 %	870	0,08 %
басқалары	17025	1,64 %	8670	0,83 %	7962	0,76 %

Жамбыл облысының әкімшілік бөлінісі

Облыста 10 аудан, облыстық мәндегі Тараз қаласы және аудандық мәндегі Қаратау, Жаңатас, Шу сияқты үш қала, 367 елді мекен бар.

Облыстың аудандары

Тараз қаласы, облыс орталығы

• Байзақ ауданы — Сарыкемер ауылы
• Жамбыл ауданы — Аса ауылы
• Жуалы ауданы — Момышұлы ауылы
• Қордай ауданы — Қордай ауылы
• Меркі ауданы — Меркі ауылы
• Мойынқұм ауданы — Мойынқұм ауылы
• Рысқұлов ауданы — Құлан ауылы
• Сарысу ауданы — Жаңатас қаласы
• Талас ауданы — Қаратау қаласы
• Шу ауданы — Төле би ауылы

Экономикасы

Облыстың жалпы ішкі өнімі:

• 23,8 % — өнеркәсіп
• 20,2 % — ауыл шаруашылығы
• 16,6 % — көлік және байланыс
• 6,5 % — құрылыс өнімі
• 9,2 % — сауда
• 23,7 % — басқа салалар

Жамбыл облысынан шыққан атақты тұлғалар

• Асанәлі Әшімұлы (8.5.1937 жылы туылған) — кино және театр актері, КСРО халық әртісі (1980).
• Бауыржан Момышұлы (1910-1982) — қазақтың батыры, Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, әскери қолбасшы, стратег және тактик, Кеңес одағының батыры, жазушы.
• Жамбыл Жабайұлы (1846—1945) — қазақ халық поэзиясының әйгілі тұлғасы, өлең сөздің дүлдүлі, жырау, жыршы.
• Кенен Әзірбаев (1884-1976) — қазақтың әйгілі халық ақыны, композитор. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері.

Сыртқы сілтеме

• Жамбыл облысы в Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)
• Жамбыл Облысы Әкімінің ресми сайты