Кесел

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Regenwald nilwaran Varanus niloticus.jpg

Кесел(Varanus) – кесірткелер отряд тармағына жататын бауырымен жорғалаушы. Жер шарында тропиктік, субтропиктік, сирек қоңыржай белдеулерде кездесетін 24 түрі бар. Қазба қалдықтары плейстоцен дәуірінен сақталған. Кеселді алғаш ғылымға арабтар «варан» деген атпен енгізген. Орта Азиядағы орыс халықтары оны «шөл қолтырауыны», ал түрікмендер «зем-зем», өзбектер – «ичкием» деп атайды. Денесінің ұзындығы 1 м-дей. Ең ірісінің ұзындығы 3 м – комод Кеселі. Кеселдің басының үстіңгі жағы қабыршақпен немесе көптеген майда қалқаншалармен қапталған. Жақсы жетілген жақтарында өткір ине тәрізді тістері бар. Тілінің ұшы екі айрылған; қиғаш келген танау тесігінің саңылауы тұмсығына қарағанда көзінің алдыңғы жағына жақын орналасқан. Көзінің қарашығы дөңгелек, қабағы қозғалмалы, жақсы дамыған. Кеселдің реңі құм түстес. Мойнының үстіңгі жағында денесінің үстінде (5 – 8) және құйрығында (19 – 28) қоңырқай жолақтары болады. Мықты аяқтарындағы тырнақтары жақсы жетілген. Сыртқы түрі жағынан аталығы мен аналығын ажырату қиын. Кесел жылан сияқты ирелеңдеп қозғалады, бұталарға, аласа ағаштарға өрмелеп шығып, 1,5 м-ге дейінгі биіктіктен секіріп түсе алады, суда жақсы жүзеді. Олар қорегін аулағанда немесе жауынан қорғанғанда денесін жоғары көтеріп, құйрығын көлбеу бағытта жер бетіне ұстап, минутына 100 – 120 м шапшаңдықпен жүгіреді. Айбат шеккенде өкпесіне ауа толтырып денесін үлкейтеді. Аузын айқара ашып, қатты ысылдап, құйрығын оңға-солға бұлғаңдата жер сабалайды. Кеселдер күндіз өте ыстық мезгілде ғана ініне тығылады. Таңертең және кешке қарай жем аулауға шығады. Құмтышқандармен, сарышұнақтармен, түрлі тышқандармен, кейде қояндармен, жаңа туған кірпілермен, ешкіемер, басқа құрбақалармен, кесірткелермен, құстардың, тасбақалардың жұмыртқаларымен, кейде жыландармен (соның ішінде эфа және гюрзамен) қоректенеді. Кеселдер қысқы ұйқыға кетер алдында інінің аузын топырақпен бітеп, одан наурыздың аяғы – сәуірдің басында ғана шығады. Олар жыныстық жағынан 3 жасында жетіледі. Маусым – шілденің басында 6 – 23 жұмыртқа салады. Үш айдан кейін күзде жұмыртқаны жарып жас Кеселдер шығады да, бірден қыстауға кетеді. 8 – 17 жылдай тіршілік етеді. Кеселдердің терісі бағалы, одан аяқ киім, сәндік бұйымдар жасалады. Қазақстанда Кеселдің 1 түрі – сұр Кесел (B. grіseus) кездеседі. Оның денесінің ұзындығы 60 см, құйрығының ұзындығы 1 м-дей, салмағы 3,5 кг. Түсі сарғыш. Тек Оңтүстік Қазақстан облысында ғана сақталған. Жылдан-жылға санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына», ал тек Малай аралдарында ғана сақталып қалған – Комод Кеселі (Varanus komodoensіs) Халықараралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген. [1][2]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы, 4-том
  2. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
Кесел(Varanus)

Varanus varius1.jpg

Дереккөздер[өңдеу]


Cанат:К