Кәрістер

Уикипедияден

Koreans 한민족(韓民族)
Когурё қабірлерінің кешені
Бүкіл жұрт саны
78.5 миллион (шам.)[1]
Маңызды жұрты бар аумақтар
South Korea      49,232,844 (2008 шам.)[2]  North Korea      23,479,089 (2008 шам.)[3]тегі кәріс/шетелдік кәріс натурализацияланусыз (бірақ Қытай, ТМД, Жапонияны қоспай, олардағылар Корей диаспорасыныңбір бөлігі болып саналады) Дереек көзі : Оңтүстік Кореяның Сыртқы істер және сауда министрлігі 외교통상부[1] Korean : [2] English : [3] [4] [5]
China 2,439,395  United States 1,520,703[4]  Japan 901,284 Үлгі:Country data CIS (incl. Russia) 532,697  Canada 198,170  Australia 84,316  Brazil 50,296  Philippines 46,000  United Kingdom 40,810  Argentina 35,000  Germany 32,068  New Zealand 31,500  Indonesia 23,205  Thailand 19,500  Vietnam 16,576  Mexico 14,571  France 13,162
Тіл(дер)і
Кәріс тілінде сөйлеушілер: 78 миллион[5]
Дін(дер)і
Атеизм, буддизм, христиандық, Чеондо діні. Әуелден бергі діндері конфуцийшілдік пен Корей шаманизмі.

XX ғасырдың басында біркелкі халық болып біріккен Кәріс түбегінің негізгі халқы.

Кәрістердің өзіндік атауы: ҚХДР-да чосон сарам (көрейше: 조선 사람) және Оңтүстік Кореяда хангугин (көрейше: 한국인).

Антропологиялық түрі монголоидтік нәсілдің шығыс-азия бұтағына жатады. Кәріс тілінде сөйлейді. Кәрістердің этногенезі жөніндегі көптеген сұрақтар әлі анық емес. Олардың қалыптасуына әр түрлі нәсілдік топтардың үлесі тигені айқын, және ең маңызды үлес ежелгі (прото-) алтай тілдік халықтарда болған.

Негізгі діндері — Құңзы ілімі, буддизм, христиандық, шаманизм. Бұрынырақта елде буддизм басым болғанымен, XIV ғасырда ол ресми дін атынан айрылды. Халқының көбі атеистік көзқараста.

Мазмұны 1 Келбеті 1.1 Тұрғын үйлері 1.2 Тағамдары 1.3 Киімдері 1.4 Есімдері 2 Кеңес Одағындағы, Қазақстандағы, ТМД-дағы кәрістер 3 Дерек көздері 4 Сілтемелер

[өңдеу] Келбеті

Кәрістерде моңғол нәсілінің кейбір нышандары бар, бірақ, олар жапондықтардан, тіпті қытайлықтардан ұзын; терісінің түстері қараторы, шаштары қара, тіке, бастары кең, беттері жалпақ, жақ сүйектері сәл шығыңқы, көздері қысықтау.

[өңдеу] Тұрғын үйлері

Дәстүрлі үйлері таспен қапталып саз жаққан ағаштан жасалған керегелі, төбесі сабанды мазанкалар. Іші тар; терезелері аулаға шығады және шөлмек терезенің орны ақ қағазбен жабылған. Сыртқа тек пештің түтіні шығатын кішкене тесіктері бар, олар (пештер) көбіне үйдің ішінде орналасқан, бай және қазыналық ғимараттарда сыртында орналасқан, сондықтан үйлердің сырты әшейінде түтеген және көшелер пештерді өртегенде түтеп кетеді.

Кореяның қазіргі үйлерінде жылытатын еден орнатылады.

[өңдеу] Тағамдары

Кәріс тағамдары біршама өткір дәмді, қоспалары көп және қызыл бұрыштың көп қосылуымен ерекшеленеді. Кәріс тағамдары бұрышты көп қосатындықтан қызыл-сары түске ие. Бұрыштан жасалған тағамдардың көп кездесетіндігінің себебі — Кореяның оңтүстікте орналасқан мемлекет болуымен қатар, оның жылы әрі ылғал климатында, кәріс тағамдары әр уақытта соншалықты ащы болған емес, дегенмен бұрыш тағамды ұзақ сақтау үшін пайдаланылады. Кәрістер бұрышты XVI ғасырда Оңтүстік Америкада португалдықтар әкелген кезден бастап пайдаланады. Сол кездері кәріс тағамын дайындау әдісі қалыптасты. Ащы тағамдар жоғары бағаланды. Бір қызығы, қазіргі кәріс тілінде «тәтті» және «ащы» түсініктері синоним болды. Айта кетерлігі, кәріс тағамдарын дайындау әдісі ұқсас: көбіне тамаққа қосып дайындайтыны бәрімізге таныс "сарымсақ" және "бұрыш", бірақ кәріс дайындаушылары оларды әр түрлі пропорцияда және ұйқастармен пайдаланғандықтан дәмдері әр түрлі болып келеді. Кеңес одағындағы кәрістердің бізге әсіресе бірден танылатын өз иісімен және дәмімен ерекшеленеді.

[өңдеу] Киімдері

Кәрістердің дәстүрлі киімдерінде қытайлықтар мен жапондықтарға қарағанда ақ түс басым. Ер адамдардың киімдері көйлектен, кең шалбарда, шұлықтан және жіптен немесе қамыстан жасалған аяқ киімнен тұрды. Әйелдер бірнеше астыңғы көйлек киген. Шаш қою әдістері қытай әйелдерінің үлгісіне ұқсас.

[өңдеу] Есімдері

Толық мақаласы: Корейлердің аты-жөндері

Тектері көбіне бір буыннан, есімдері екі буыннан құралады. Аты да, тегі де ханччаның (қытай жазуының) көмегімен жазылады. Еуропа тілдерін пайдаланғанда дәстүрлі жазу түрін қолданады, кейбірі батыс үлгісіне келтіреді. Тұрмыс құрған әйел адам өзінің тегін қалдырады.

Кореяда бар болғаны шамамен 250 тек бар. Ең көп тарағандары Ким, Ли және Пак. Бірақ, көптеген біртектестер ағайын емес. Кәріс тектерінің пайда болуы кәріс тарихымен және орналасуымен байланысты. Көптеген рулар бар, әрбіреуі әр жерде көптеп шоғырланған, мысалға Кимхэдегі Кимдер. Көптеген жағдайда рулар өзінің тарауын әкелерінен санайды.

Кәріс тарихында есім әр түрлі даму сатысынан өткен. Кәріс тіліне негізделген есімдер Үш Хандық заманында кездескен, қытай жазуы енгізілген сайын есімдер қытай емілесіне бейімделе бастап, қытай жазуымен жазыла бастады. Моңғолдар мен маньчжурлар билеген замандарда есімдер моңғол және маньчжур есімдерімен толықтырылған. Онымен қатар, ХХ ғасырда жапондықтардың басқыншылық жасаған кезеңінде кәрістерге жапон есімдері күштеп тағылған.

[өңдеу] Кеңес Одағындағы, Қазақстандағы, ТМД-дағы кәрістер

Толық мақаласы: Коре-сарам

Ресей оңтүстік Уссурия аймағын қосып алғалы, кәрістер оның ішіне көшіп бара бастады. Кәрістердің Қиыр Шығысқа көптеп көшуі 1864 жылы орын алды.

1917 жылға қарай Ресейде 100 мың кәріс тұрды, Приморье аймағында олар жергілікті халықтың үштен бірін құраған болатын (кейбір аудандарда - 90%). Кәрістердің көбі Ресейге ұзаққа көшіп келген-ді. Көшкіндер орыс подданствосын алуға тырысты.

1937 жылы кәрістер Өзбек және Қазақ КСР-на күштеп жер айдалды. 1959 жылдың санағы бойынша Өзбекстанда кеңес кәрістерінің 44,1% тұрған, ал 23,6% Қазақстанда тұрған. Бүгінде Қазақстан және Өзбекстан жерлерінде көптеген кәріс диаспоралары тұрады. Алматыда «Корë ильбо» газеті жарыққа шығады.

1945 жылы Кеңес Одағының кәрістерінің саны КСРО-ға Оңтүстік Сахалинді қосып алғандықтан күрт көбейді.

ТМД елдеріндегі кәрістерінің диалектісі болып кәріс тілінің хамген диалектісі болып табылады.

[өңдеу] Дерек көздері

[өңдеу] Сілтемелер

• Ресурс о Корее и корейцах
• КорёСарам – корейский-русскоязычный портал
• ^ Корейцы в Энциклопедическом словаре Брокгауза и Ефрона
• О родном языке корейцев Казахстана