Максим Горький

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

'Максим Горький, сол сияқты Алексей Максимович Горький (туылған уақытында Алексе́й Макси́мович Пешко́в есіміміен танымал'; 16 (28) наурыз 1868, Нижний Новгород, Россия империясы — 18 маусым 1936, Горки[1], Московская область, КСРО) — орыс жазушы, прозаик, драматург.

Өмірбаяны[өңдеу]

Балалық шағы[өңдеу]

Алексей Пешков ұста Максим Савватьевич Пешковтың (1839—1871) жанұясында Нижний Новгородта дүниеге келді. Анасы Варвара Васильевна Кашириннен шыққан. Горькийдің атасы Савватий Пешков офицер шеніне дейін қызмет етіп, «төменгі шенділерге қатаң қарағаны үшін» шені төмендетілді және Сібірге жіберілді.

Оның баласы Максим әкесінен бес рет қашып, 17 жасында үйден біржола кетті. Горький ерте жетім қалып, балалық жылдарын өзінің атасы Кашириннің үйінде өткізді. (қараңыз «Домик Каширина» )11 жасынан бастап «адамдарға» баруға мәжбүр болды: дүкенде «бала», кемеде буфетті ыдыс жуушы, наубайханашы болып жұмыс істеді. Шеберханада икон жазуды үйренді.

Жастық шағы[өңдеу]

1884 жылы Қазан Университетіне түсуге талпынады. Маркстік әдебиет пен насихат жұмысымен танысады. 188 жылы Н. Е. Федосеева. Үйірмесіне байланысты қамауға алынды. Полицияның үнемі қарауында болды.1888 жылдың қазан айында Дробинка станциясындағы Грязе- Царицвно темір жолына күзетші етіп жіберді. Дробинкадағы алған әсері «Сторож» және «Скуки ради» автобиографиялық әңгімелері үшін негізгі қызмет атқарды.

1889 жылдың қаңтар айында өзінің келісімімен (өлеңмен жазылған) Борисоглебск станциясына ауыстырылды, кейін Крутая станциясына таразышы болды.

1891 жылдың көктемінде ел аралап, Кавказға дейін жетті.

Әдебиеттік және қоғамдық қызметі[өңдеу]

Максим Горький, 1906 жыл

1892 жылы алғаш рет баспаға «Макар Чудра» әңгімесімен түсті. Нижний Новгородқа оралып, «Волжском вестнике», «Самарской газете», «Нижегородском личтке» және т.б. фельетондары мен шлоуын бастырады.

1895 - — «Челкаш», «Старуха Изергиль».

1896 – Нижний Новгородтағы бірінші кинематографиялық сеансқа үн қатты.

1897 жылы - «Бывшие люди», «Супруги Орловы», «Мальва», «Коновалов».

1897 жылдың қазан айынан бастап, 1898 жылдың ұаңтар айына дейін Каменка поселкесінде (қазіргі Твер облысының Кувшиново қаласы) өзінің досы Каменск қағаз жасау фабрикасында жұмыс істейтін және жұмысшыларды жасырын маркстік үйірмені басқаратын Николай Захарович Васильевтің пәтерінде тұрады. Кейін осы кезеңдегі өмірден алған әсерлері жазушыға «Жизнь Клима Самгина» романына материал болды.

1898 жылДороватский мен А.П. Чарушников баспасында Горькийдің шығармаларының бірінші томы шыққан болатын. Сол жылдары жас аутордың тірінші кітабының тираждар саны 1000 данадан әредік уақыттарда ғана асып отыратын. А.И. Богданович М. Горькийдің «Очерктер мен әңгімелерінің» алғашқы 2 томын 1200 данадан шығарына кеңес брді. Баспадағылар «тәуекел етті» және көбірек шығарды. «Очерктер мен әңгімелерінің» 1- баспасының бірінші томы 3000 дана болып шықты.

1899 жыл – «Фома Грдеев» романы, «Песня о Соколе» прозалық поэмасы.

1900-1901 жылдар – «Үшеу» романы, Чеховпен, Толстоймен танысулар.

1900-1913 жылдар – «Знание» баспасындағы жұмысқа қатынасады.

1901 жылдың наурыз айы – «Песня о буревестнике» Нижний Новгородта М. Горький шығармасында. Нижний Новгород, Сормов, Петербургтағы маркстік жұмысшылар үйірмесіне қатынасу, самодержавиеге қарсы күреске шақыратын үгіт қағазын жазды. Осы уақытта қамауға алынып, Нижний Новгородтан шығарылды.

1901 жылы М.Горький драматургияға бағыт алды. «Мещане» (1901), «На дне» (1902) пьессаларын дүниеге әкелді. 1902 Пешков тегін алып, православие дінінқабылдаған еврей Зиновий Свердловтың өкіл және асырап алған әкесі болды. Бұл әрекет Зиновийдің Москвада тұру құқығына ие болу үшән болатын. 21 ақпан - М. Горькийді Изяшной словесности Разряды бойынша Императорлық ғылым Академиясының құрметті академигі болып сайланды.

1904 – 1905 жылдары «Дачники», «Дети солнца», «Ва́рвары» пьесасын жазды. Ленинмен кездесті. Революциялық үгіт қағазына 9 қаңтардағы атуға байланысты қамауға алынады, кейін қоғамдық ортаның қыспағымен босатылды. 1905-1907 жылңы Революцияға қатынасушы. 1905 жылдың күзінде Россиялық әлеуметтік-демократиялық жұмысшы партиясына түсті.

1906 жылы – М.Горький шет елге кетіп, Франция мен АҚШ-тың «буржуазной» мәдениеті туралы сатиралық памфлетін («Мои интервью», «В Америке») құрады. «Враги» пьесасын «Мать» романын жазады. Горький өкпе сырқатына байланысты 7 жыл (1906жылдан 1913 жылға дейін)тұрған Капри аралындағы Италияға қоныстанады. Сол уақытта ең айтулы қонақүйіне орналасты (онда сол сияқты Федор Шаляпин де орналасқан болатын, қазіргі уақытта Grand Hotel Quisisana әлемдік қонақүй The Leading Hotels of the World ассоцициясына кірді.). 1909 жылдың наурыз айынан бастап, 1911 жылдың ақпан айына дейін «Спинола» вилласында (қазіргі «Беринг») тұрды, “Блезиус” (1906 пен 1909 арасы) және“Серфина” (қазіргі “Пьерина”) виллилирында орналасқан болатын. Каприге Горький Ленинмен дүниелік көзқарастары алшақтауы және Луначарский мен Богдановпен жақындасуы айқындалған «Исповедьті» (1908) жазады. (қараңыз. «Каприйская школа»).

1907 жыл —РӘДЖП V съезіне делегат.

1908 жыл — «Последние» пьесасы, «Жизнь ненужного человека» повесі.

1909 жыл —«Городок Окуров», «Жизнь Матвея Кожемякина» повестері.

1913 жыл — M. Горький большевиктік «Звезда» және «Правда» газеттерін, «Просвещение» большевиктік журналының көркемдік бөлімін редакциялайды, пролетар жазушыларының бірінші жинағын шығарады. «италия туралы ертегілерді жазады».

1912-1916 жылдары – М.Горький «По Руси» жинағын құраған іңгімелер мен очерктер сериясын, «Детство», «В людях» автобиографиялық повесін жазды. «Мои университеты» трилогиясының соңғы бөлігі 1923 жылы жазылды.

1917-1919 жылдары – М.Горький ірі қоғамдық және саяси жұмыс жүргізеді, ольшевиктер «әдісін» сынға алады, олрадың бұрынғы интеллигенцияға қарым-қатынасын шенейді, оның көптеген өкілдерін большевиктер репрессиясы мен аштықтан құтқарады.

шетелде[өңдеу]

1921 жыл – М.Горькийдің шет елге кетуі. Кеңкстік әдебиетте оның кетуінің негізгі себебі денсаулығының сыр беруі мен шет елде ем алуды Лениннің талап етуімен кетуі. Алшындығына келгенде, А.М. Горький орнатылған үкіметпен идеологиялық келіспеушіліктің ушығуынан кетуге тура келді.

1921-1923 жылдары Гельсингфорста, Берлинде, Пргада тұрды.

1924 жылы Италияда, Соррентода тұрды. Ленин туралы естелік жариялады.

1925 жыл —«Дело Артамоновых» романы.

1928 жыл – Кеңестік өкіметтің және Сталиннің өзінің шақыртуымен «По Советскому Союзу» очерктер циклінде көрініс тапқан КСРО жетістігін көріп, елді аралады.

1931 жылы – Горький аса маңызды Соловецк Лагеріне барып, оның тәртібі туралы мақтау пікір жазады. Бұл фактіге А. И. Солженицыннің «Архипелаг ГУЛАГ» еңбегінің фрагменті арналған.

КСРО-ға қайта оралу[өңдеу]

Максим Горький и Генрих Ягода. Не ранее ноября 1935 года

Максим Горький и Генрих Ягода. Не ранее ноября 1935 года 1932 жыл – Горький Кеңес Одағына оралады. Үкімет оған Горка мен Тесселидегі саяжайдан Спиридоновкадағы Рябушинск бұрынғы жеке үйін берген болатын. Осы жерден ол Сталиннің тапсырысын алды – кеңестік жазушыларының 1- съезі үшін почва даярлау еді. Бұл үшін олардың арасында даярлық жұмыстарын жасау керек болатын. Горький бірнеше газеттер мен журналдар. «История фабрик и заводов», «История гражданской войны», «Библиотека поэта», «История молодого человека XIX столетия», «Литературная учёба» журналы «Егор Булычёв и другие» (1932), «Достигаев и другие» пъесаларын(1933) дүниеге әкелді. 1934 жыл – Бүкілодақтық кеңестік жазушылардың І съесін «өткізеді», онда негізгі баяндамасымен сөз алды. 1934 жыл – «Канал имени Сталина» кітабының авторлас. 1925-1936 жылдары аяқталмай қалған «Жизнь Клима Самгина» романын жазды. 1934 жылы 11 мамырда Горькийдің ұлы – Максим Пешков аяқ астынан қайтыс болады. М.Горький 1936 жылы 18 маусымда Горкада ұлының қазасынан кейін екі жылдан соң қайтыс болады. Қайтыс болған соң, был кремациялау , мәйіті Москвадағы Қызыл алаңның Кемль қабырғасында сауытта орналастырылды. Кремациядан бұрын М.Горькийдің миы алынып, Москвалық Ми Институтынан ары қарайғы зерттеуге қойылады.

Қайтыс болуы[өңдеу]

Горький мен оның ұлының қайтыс болу себебі көпшіліктің «сезікті», шындығы анықталмаған уландырды деген сыбыстар шықты. Жерлеу рәсімінде басқалармен қатар горькийдің мәйітін Молотов пен Сталин алып жүрді. Генрих Ягодыны басқа да тағылғана айыптарымен бірге 1938 жылы Үшінші Москва үрдісінде Горкийдің ұлын уландырды деген айып тағылды. Ягодыдын жауап алу келісімінде Максим Горькийді Троцкий бұйрығымен өлтірілді , ал Горькийдің ұлы Максим Пешковті өлтіру өзнің иницитивасы болғанын айтты. Кейбір басылымдарда Горький өліміне Сталинді айыптайды. Медициналық жағының маңызды прецеденті «дәрігерлік ісінде» сотқа тартылғандар арасында үш дәрігер болған (Казаков, Левин жәнеПлетнёв) Үшініші мәскеулік үрдіс (1938) болды.

Жанұясы[өңдеу]

  1. Бірінші әйелі — Екатерина Павловна Пешкова (Воложинада дүнмеге келген).
    1. Ұлы — Максим Алексеевич Пешков (1897—1934) + Введенская, Надежда Алексеевна («Тимоша»)
      1. Пешкова, Марфа Максимовна + Берия, Серго Лаврентьевич
        1. Қыздары Нина менНадежда, ұлы Сергей
      2. Пешкова, Дарья Максимовна
  2. Мария Фёдоровна Андреева (1872—1953; )
  3. Өмiрдегі көп жылдық серiгi — Будберг, Мария Игнатьевна

Санкт-Петербург — Петроград — Ленинградтағы мекен-жайлары[өңдеу]

Библиографиясы[өңдеу]

Романдары[өңдеу]

Повестер[өңдеу]

  • 1900 — «Мужик. Очерки» (осталась неоконченной, третья глава при жизни автора не печаталась)
  • 1908 — «Жизнь ненужного человека».
  • 1908 — «Исповедь»
  • 1909 — «Лето»
  • 1909 — «Городок Окуров», «Жизнь Матвея Кожемякина».
  • 19131914 — «Детство»
  • 19151916 — «В людях»
  • 1923 — «Мои университеты»

Әңгімелері, очертер[өңдеу]

Пьесалары[өңдеу]

Публицистикасы[өңдеу]

  • 1906 — «Мои интервью», «В Америке» (памфлеты)
  • 19171918 — цикл статей «Несвоевременные мысли» в газете «Новая жизнь» (в 1918 вышел отдельным изданием)
  • 1922 — «О русском крестьянстве»

Кинода жүзеге асырылуы[өңдеу]

Естелік[өңдеу]

Памятники[өңдеу]

Максим Горький нумизматикада[өңдеу]

Қызықты деректер[өңдеу]

Өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиеттер[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Боровкова Серафима Николаевна. — Заповедная звенигородская земля. — 3-е изд. — М.: Моск. рабочий, 1982
  2. Сказки об Италии