Меркі ауданы

Меркі ауданы
Ел:	Қазақстан
Кіреді:	Жамбыл облысы
Енеді:	12 ауылдық округ
Әкімшілік орталығы:	Меркі
Құрылған уақыты:	26 қазан 1928
Әкімі:	Сапарғали Жұмағұлов
Ресми тілі:	Қазақ тілі
Тұрғыны (2011):	78270
Жер аумағы:	7,1 мың км²
Уақыт белдеуі:	UTC+6

Меркі ауданы - Жамбыл облысының 10 аудандарының бірі. Облыстың Шу, Рысқұлов (бұрыңғы Луговой), Мойынқұм аудандарымен және Қырғызстанның Шу облысының Жайыл ауданымен шектеседі.

Облыстың оңтүстіндегі әкімшілік бөлік. 1928 ж. 26 қазанда құрылған. Ауданның аумағы 7,1 мың км². Тұрғыны 77 963 адам (2010). Аудан аумағындағы 43 елді мекен, 1 кенттік және 12 ауылдық округтерге біріктірілген. Аудан орталығы – Меркі ауылы.

Географиясы

Ауданның оңтүстігі таулы келеді. Онда Қырғыз Алатауының Мүйіздіқара, Қараауыз, Құмбел, Қасқасу, Үңгірлі, Сандық, Шайсандық, Молалы таулары орналасқан. Ауданның орталығы және солтүстік бөліктері жазық. Солтүстігінде Мойынқұм құмына ұласып кетеді. Жер қойнауынан құрылыс материалдары, жер асты шипалы сулары (Меркі бұлақтары) барланған. Климаты континенттік, қысы біршама жұмсақ, жазы ыстық. Қаңтардың орташа температурасы –6 – 8С, шілдеде 20 – 25С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері жазық өңірде 200 – 250 мм, таулы өңірде 450 – 500 мм.

Негізгі өзендері: Қайнар, Меркі, Ойтал, Аспара және олардың тармақтары Мөңке, Қызтоғансай, Тоғайтал, Қарақау, т.б. Өзендердің барлығы Қырғыз Алатауының солтүстік беткейінен бастау алып ауданның орталық бөлігін кесіп ағатын Қорағаты өзеніне құяды.

Табиғаты

Тау бөктерінде қара, қызғылт қоңыр, жазықта сұр, бозғылт сұр, шалғынды сұр және құмды топырақ таралған. Кейбір жерлерінде сор, сортаң топырақ кездеседі. Өсімдіктерден арша, жабайы жеміс ағаштары, жазық өңірлерде бұта, бетеге, жусан, жыңғыл, сексеуіл, эфемер өседі. Жабайы жануарлардан тауда арқар, елік, суыр, қасқыр, түлкі, жазық жерлерде және қопалы-қорысты өзен-көл маңында қоян, саршұнақ, ақбөкен, т.б. кездеседі. Құстардан қырғауыл, кекілік, ұлар, бүркіт, сұңқар, қаршыға, т.б. мекендейді.

Халқы

Меркі ауылы аумағында, негізінен, қазақтар тұрады (67,4%). Одан басқа орыстар (13,6%), түріктер (7,2%), әзірбайжандар (3,5%), өзбектер (1,2%), т.б. ұлт өкілдері тұрады. Ауданда 1 км² жерге 11 адамнан келеді.

Ірі елді мекендері:

Ауыл аты	Халық саны
Меркі	35,9 мың
Жамбыл	6,5 мың
Сарымолдаев	8,2 мың
Нововоскресеновка	4,7 мың
Ойтал кенті	3,8 мың
Ақтоған	3,0 мың

Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібі

Ауданда 1997 жылға дейін негізінен қант қызылшасы мен биязы жүнді қой, оған қосымша астық, етті-сүтті мал, жылқы, шошқа, көкөніс, бақша өсіруге маманданған 8 ұжымшар, 6 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі болған. 1997 ж. бастап кеңшарлар мен ұжымшарлар таратылып, олардың орнына акциониерлік қоғамдар, өндірістік кооперативтер, ЖШС-тер және шаруа қожалықтарына бірлесті.

Аудандағы өнеркәсіп кәсіпорындарының саны – 10; оның ішінде мемлекеттің қарауында 1 кәсіпорын жұмыс істейді, қалғандары (9) жекеменшік бірлікте. Шағын кәсіпорындарының саны 121; жеке кәсіпкерлердің саны 1707, оның ішінде орта кәсіпкерлер 37 бірлікті құрайды.

Ауданда шаруашылыққа пайдаланатын жердің жалпы аумағы 654,2 мың га (2001); оның ішінде жыртылған жердің аумағы 94,7 мың га, жайылымы 507,5 мың га, шабындығы 7,9 мың га. Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының саны 870, оның ішінде акциониорлік қоғамдар – 3, өндірістік кооперативтер – 2, фермерлік (шаруа қожалықтар) – 855, ЖШС-тер – 9.

Меркі ауданында 2001 ж. шаруашылығының барлық санаттарын қоса есептегенде 510 га жерге азық өнімдері отырғызылды. Астық дақылдылардан (барлығы 37.5 мың га) күздік бидай 27,4 мың га, жаздық арпа 10,1 мың га, жүгері 2,8 мың га жерге егілді. Қант қызылшасының аумағы 630 га жерді қамтыды. Аудан 2001 ж. 3473 т тірі салмақтағы ет, 13,8 мың т сүт, 252 т жүн, 1,2 млн дана жұмыртқа, 7,5 мың т картоп және 13,2 мың т көкөніс алды. Ауданда 20,1 мың ірі қара, 81,5 мың бас қой мен ешкі, 51,6 мың жылқы және 30 түйе болды (2001).

Әлеуметтік нысандары

Меркі ауданында әлеуметтік салада жалпы білім беретін 37 мектеп, 3 балабақша, 25 клуб, 2 аурухана, 1 емхана, 31 фельдшірлі-акушерлік және медициналық пункттер, 11 отбасылық-дәрігерлік амбулатория, «Меркі» шипажайы жұмыс істейді.

Көпұлтты (30-дан астам ұлт өкілдері тұрады) ауданда бірнеше ұлттық мәдениет орталықтары бар. Олар: түрік (1991 ж. құрылған), кәріс (1999), неміс (1995), өзбек (1998), әзірбайжан (2000) және еврей (2000) ұлттық мәдениет орталықтары.

Аудан жерінен Түркістан – Сібір, Луговой – Бішкек т.ж. Алматы – Тараз республикалық автомагистралі өтеді.

Меркі ауданы аумағында көне Меркі қалашығының орны, «Қара кемпір», «Шаңырақ», «Қаратөбе», «Ұлысай», «Атабайсай», «Көржайлау», «Жетітөбе», «Ақтоған», «Қарасай», «Жамбыл», «Мақанды», «Майтөбе», т.б. ежелгі тарихи және мәдени қорғандар, бекіністер мен қалашықтардың орны көптеп кездеседі.

Меркі ауданының әкімдері :

• Тұрсынхан Мүсірәлиев (1995 - 1996)
• Сергей Громов (1998 - 2001)
• Бағлан Қарашолақов (2001 - 2004)
• Болат Рысмендиев (2004 - 2010)
• Сапарғали Жұмағұлов