Моңғолдар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Моңғол бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Disambig gray.svg Басқа мағыналар үшін Моңғолдар (айрық) деген бетті қараңыз.


Моңғолдар
Балингийн ЦэрэндоржДамдины Сүхбаатар
Sodnomyn Damdinbazar.jpgЗанабазарSharav dondogdulam.jpg
Сүхбаатарын ЯнжмааSubudei.jpgПэлжидийн Гэндэн
YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpgYuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpgШыңғыс хан
Б. ЦэрэндоржД. СүхбаатарБ. Ринчен
С. ДамдинбазарЗанабазарС. Дондогдулам
С. ЯнжмааСүбэдэйП. Гэндэн
ӨгетайҚұбылайШыңғыс хан
Бүкіл халық саны

~10 миллион

Маңызды жұрты бар аумақтар
 [[Қытай Халық Республикасы|]] ~5,800,000 [1]
Үлгі:Country data Моңғолия ~2,800,000
 Ресей ~1,000,000
 South Korea ~34,000 [2]
 АҚШ ~15,000–18,000 [3]
Үлгі:Country data Чехия ~7,515
 [[Жапония|]] ~5,401
 Германия ~3,852
 Ұлыбритания ~3,701
 [[Франция|]] ~2,859
 Түркия ~2,645
 Қазақстан ~2,523
Тіл(дер)і
Predominantly Моңғол тілдері, also Қытай тілі, Орыс тілі and Түркі тілдері
Дін(дер)і
Predominantly Буддизм and Шаманизм, formally Тәкіршілдік.[1][4]
Small Christian and Мұсылман groups exist.
Қатысты этникалық топтары
Халхалар, Ұрынхайлар, Дөрбіттер, Қалмақтар, Ойраттар, Баяттар, Дарьганга, Үзэмчин, Захчин, Даурлар, Буряттар, Тывалар, Хазарлар, Цахар, Түмэд, Моғолдар, Ордос, and other Түркі-моңғолдар peoples

Моңғолдар, моңғол тілдес халықтар; алтай тіл шоғырының моңғол тілінде сөйлейтін (Моңғолиядағы халха, ойраттар мен Қытайдағы баоань, дунсян, даур, барга, монгор, моңғолдар мен Ауғанстандағы моғолдар, Ресейдегі буряттар мен қалмақтар) халықтар тобының жалпы атауы. Моңғолдардың жалпы саны 7 млн-нан астам (2000). Олардың басым көпшілігі Қытайдағы Ішкі Моңғолияда (5 млн.), Моңғолияда (2 млн-нан аса) өмір сүреді. Моңғолдар үлкен моңғолоид нәсілінің орт. азиялық түріне жатады. Моңғолдардың көпшілігі будда дінінің ламаизм тармағын ұстанады. Протомоңғолдық этностардың қатарына ежелгі Қытай деректерінде келтірілетін түркі және тұңғыс-маньчжур тайпаларымен араласқан дун-ху, сяньби, хи және шивэй кіреді. “Моңғолэтнонимі 7 – 10 ғасырлардағы Қытай шежірелерінде мэн-гу, мэн-ва, мэн-гу-ли түрінде кездеседі. “Моңғол” этнонимінің пайда болуы жөнінде ғылымда бірнеше болжамдар бар. 13 ғасырда қазіргі Моңғолия мен Қытайдың солтүстік-шығысын мекендеген тайпалардың бір бөлігі Шыңғыс ханның басшылығымен көршілес тайпа одақтар мен мемлекеттік құрылымдарды (қидандарды, ұйғырларды, қыпшақтарды, таңғұттарды, меркіттерді, наймандарды, т.б.) бағындырып, біртұтас мемлекет құрды. 13 ғасырдың жартысында Шыңғыс хан империясы бөлінгенде көпшілік Моңғолдар Юань империясына қарады. 14 ғасырдың 2-жартысында Юань империясы тарап, Моңғолдар Қытайдан қуылды. 15 ғасырда моңғол тілдес халықтар батыс және шығыс топқа бөлініп кетті. Моңғолдардың шығыс тобы 16 ғасырда солтүстік және оңтүстік болып бөлінді. Солтүстік Моңғолдар 16 ғасырдан бастап “Халха” деп атала бастады (қазір олардың ұрпақтары Моңғол Республикасы халқының 90%-ын құрайды). Моңғолдардың қазіргі әдеби тілінің негізі халха тілі болып табылады. Оңтүстік Моңғолдар Қытайдың құрамында қалып қойды және қазір ҚХР-дағы ішкі Моңғолияда тұрады. Батыс Моңғолияда ойраттар 17 ғасырда Жоңғар хандығын құрды, олардың ұрпақтары Моңғолиядағы, Қытайдағы Моңғолдар мен қалмақтардың құрамына енді. Барлық Моңғолдардың материалдық және рухани мәдениеті ұқсас. Дәстүрлі кәсіптері – көшпелі мал шаруашылығы (жылқы, сиыр, қой, ешкі, қодас, түйе өсіру). Егіншілік қосалқы рөл атқарады. Ішкі Моңғолияда арпа, бидай, жүгері, тары, зығыр өсіреді. Қосымша кәсібі – аңшылық. Негізгі баспанасы – киіз үй. Ер адамдар мен әйел адамдардың дәстүрлі киімдері – қапсырма шапан. Мерекелік киімдер жібек матадан тігіліп, жеңсіз кеудешемен толығады. Бас киімдер пішіні мен жасалған материалдары бойынша әр түрлі әлеуметтік топтарда бір-бірінен ерекшеленеді. Аяқ-киімдері – қалың табанды етік (гутул). Дәстүрлі тағамдары – ет (негізінен қой еті, сиыр мен жылқы етін сирек жейді), әр түрлі сүт өнімдері [ірімшік, май, сүт, айран, қымыз, сүт арағы (архи), т.б.]. Құс етін, балық, жеміс-жидектер, жабайы өсімдіктердің кейбір түрлерін тамақтарына пайдаланады. Моңғолдардың ұлттық ойындары – ат жарыс, садақ ату, күрес. Моңғолдарға будда діні 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың бас кезінде ене бастады, ламаизмнің гелугпа сектасы 16 ғасырдың соңы – 17 ғасырдың бас кезінде ғана орнықты. Моңғолдарда ауыз әдебиеті, оның ішінде батырлар жыры (моңғолдың “Гэсэр”, ойраттың “Джангар” дастандары, т.б.), саз өнері (көмеймен әндету, аспапты саз, дауысты созып ән салатын) сақталған.[5]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. 1,0 1,1 The Mongolian Ethnic Group (China.org.cn June 21, 2005)
  2. "'Korean Dream' fills Korean classrooms in Mongolia", The Chosun Ilbo, 2008-04-24, http://english.chosun.com/w21data/html/news/200804/200804240009.html, retrieved 2009-02-06 [dead link]
  3. Bahrampour, Tara. Mongolians Meld Old, New In Making Arlington Home, The Washington Post (3 шілде 2006). Тексерілді 5 қыркүйектің 2007.
  4. China Mongolian, Mongol Ethnic Minority, Mongols History, Food
  5. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.