Мәдениет зор төңкерісі

History of the People's Republic of China

1949–1976, The Mao Era         Revolution         Korean War         Hundred Flowers Campaign         Anti-Rightist Movement         Great Leap Forward             Three Years of Natural Disasters         Cultural Revolution             Lin Biao             Gang of Four             Tiananmen Incident     1976–1989, Era of Reconstruction         Economic reform         Sino-Vietnamese War         Tiananmen protests     1989–2002, A Rising Power         One Country, Two Systems             Hong Kong (post 1997)             Macau (post 1999)         Chinese reunification     2002–present, China Today

See also:         History of China         History of Beijing         History of Shanghai

Prominent leaders

Mao - Deng - Jiang - Hu

Other China topics

Culture - Economy Geography - Politics - Education China Portal

Мәдениет зор төңкерісі (не Ұлы пролетарлық мәдени төңкеріс^[1]) — Қытай Халық Республикасында орын алған, Қытай коммунистік партиясының ішіндегі билік үшін тартыс ретінде басталған, бірақ кейін бүкіл Қытай қоғамын қамтып, әлеуметтік, саяси және экономикалық бүліншілікке алып келген, бүкіл елді азаматтық соғысқа душар ете жаздаған тарихи кезең.

Ол 1966 жылғы мамырдың 16-сында Қытай коммунистік партиясының төрағасы Мау Зыдоңның пәрменімен басталды. Ресми түрде ол Қытайды «либералды буржуазиялық» элементтерден тазалау науқаны ретінде жарияланған болатын. Бірақ оның түпкілікті себебін Маудың бастаған үлкен секіріс науқаны сәтсіз аяқталып, оның билігі мен ықпалының төмендеп кетіп, оның бақталастары Лю Шаоци мен Дың Шаопинның күшейіп кетуінен көруге болады. Соның нәтижесінде ұлттық және жергілікті деңгейлерде топтардың арасында билік үшін талас басталды.

Маудың өзі мәдени төңкерісті бітті деп 1969 жылы ресми түрде жарияласа да, бұл ұғым 1969 жылдан 1976 жылы «төрт сыбайластың» тұтқынға алынғанға дейінгі кезеңді де қамтып қолданылады.

Пайда болу жағдайлары

Әлеуметтік жағдайлары

Адамдардың қарсылығын басып-жаншу тәсілдерінің көбі одан ертеректе болған «Ян'ан жұмысты түзеу қозғалысының» кезінде дамытылған болатын. 1949 жылы коммунистер билік басына келгеннен кейін елде түбегейді әлеуметтік өзгерістер орын алды. Бұрынғы билеуші тап пен зиялыларға «оңшылдар», «қара ниетті элементтер» немесе «қара ниетті қарақшы элементтер» деген айдарлар тағыла бастады. Олардың үйлері тәркіленіп, Мау қолдайтын құндылықтарға сай келмейтін бұйымдардың бәрі жойылып отырды. Шығу тегі жағынан бір осалдығы бар ешкім қуғын-сүргіннен аман қалмады.^[2]

Бастапқы кезеңде «Орталық баспа және хабар тарату бюросы» барлық мектептерде, әскери бөлімшелерде және барлық деңгейдегі қоғамдық ұйымдарда дыбыс зорайтқыштар орнатты. Орталық халық радиостанциясы осы саясатты жүзеге асырудың басты құралына айналды. 1960 жылдардың басына қарай ауылдық жерлерде тұратын 400 миллион тұрғын 70 миллион дыбыс зорайтқышпен қамтылды.^[3]

Үлкен секіріс

1957 жылы Қытайдың алғашқы бесжылдығынан кейін Мау Зыдоң Қытайдағы «нағыз социализмді» құрудың жылдамдығын арттыруға шақырды. Осыны жүзеге асыру үшін ол ауылдарда коммуналар орнатып, Үлкен секірісті бастап жіберді. Жалпы бұқараны жұмылдыру ісі де осы кезден басталды. Үлкен секірістің нәтижесінде болат қорытудың және ауыл шаруашылық өнімдерін өндірудің көлемін 1957 жылмен салыстырғанда екі есе көбейту көзделді.^[4]

Immediate influences

Сурет:Destroy old world.jpg

Қытай плакатында «Ескі дүниені күйрет, Жаңа дүние орнат» деп жазылған. Жұмысшы (немесе қызыл сақшы) балғамен кресті, Будданы және Қытайдың классикалық мәтіндерін күйретіп жатыр. 1967 жыл

Сурет:Jiang qing poster.jpg

Қытай плакатында Жияң Чиң бейнеленген, ол былай дейді: «Жаңа социалистік орындау өнері әрбір сахнаны жауласын». 1967 жыл

Лин Бәудің үстемдігі

Сурет:Liu shaoqi poster.jpg

Лү Шаушиге қарсы бағытталған насихат

Нәтижелері

Суреттегі қабырғаның орталық бөлігінде мәдени төңкерістің кезінде жазылған, кейін өшіріліп тасталған насихат ұранының іздері көрініп тұр. Онда былай делінген: «Мау төрағаға деген шексіз сенім» (無限信仰毛主席).

Тарих және мәдениет ескерткіштерінің қиратылуы

Анхойдағы мәдени төңкеріс заманынан қалған қалдықтар.

Тағы қараңыз

• Жалпы жарыса үн қату, барлық гұлдер шешек ату
• Маоизм
• Зор секіріп ілгерлеу
• Қытай коммунистік партиясында өткізілген науқандардың тізімі
• Қытай Халық Республикасының тарихы

Түсініктемелер

1. жеңіл. қытайша: 无产阶级文化大革命; дәст. қытайша: 無產階級文化大革命; пинйін: Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng; дәлме-дәл «Пролетарлық мәдени ұлы төңкеріс»; кейде қысқартылып 文化大革命 wénhuà dà gémìng, яғни «Ұлы мәдени төңкеріс», немесе одан да бетер қысқартылып 文革 wéngé, «Мәдени төңкеріс» деп аталады.
2. Law, Kam-yee. Brooker, Peter. [2003] (2003}. The Chinese Cultural Revolution Reconsidered: Beyond Purge and Holocaust. Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-73835-7.
3. Miller, Toby. [2003] (2003). Television: Critical Concepts in Media and Cultural Studies. Routledge Publishing. ISBN 0-415-25502-3

Сыртқы сілтемелер

Articles and media on this topic in other Wikimedia projects can be found at: Commons Мәдениет зор төңкерісі

• «Британника» энциклопедиясы. Мәдени төңкеріс
• Мәдени төңкерістің тарихы
• Қытайдың насихат плакаттарының галереясы (мәдени төңкеріс, Мау және басқалар)
• Һуа Гофеңнің партияның 11-ші съезінде сөйлеген сөзі, 1977