Непал

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Федеративтік Демократиялық Непал Республикасы
संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल
Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl

Flag of Nepal.svg Елтаңба Непал
Непал туы Непал елтаңбасы

Координаттар: 28°04′00″ с. е. 84°07′00″ ш. б. / 28.066667° с. е. 84.116667° ш. б. (G) (O)

Ұраны: «Анам мен Отан Аспан дүние қымбатырақ»
Әнұраны: «»
Nepal in its region.svg
Непал картада
Құрылды 1768
Ресми тілі Непал тілі Непалша
Астанасы Катманду
Ірі қалалары Катманду
Үкімет түрі Республика
Президент
Премьер-министр
Рам Баран Ядав
Сушил Койрала
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
94
140 800 км²
2,8
Жұрты
• Сарап (2011)
Тығыздығы

30 000 000[1] адам (40)
199 адам/км²
ЖІӨ
  • Қорытынды (2008)
  • Жан басына шаққанда

31,634 млрд[2] $ (83)
1144[2] $
АДИ (2007) Green Arrow Up Darker.svg 0.553 (144)
Этнохороним Непалдық
Валютасы Непалдық рупия
Интернет үйшігі .np
ISO коды NP
Телефон коды +977
Уақыт белдеуі +5:45 [3]

Непал, Непал патшалығы – Оңт. Азиядағы Гималай тауының орталық бөлігіне орналасқан мемлекет. Жер аумағы 147,2 мың км². Халқы 21,4 млн. (2001). Негізгі тұрғындары – непалдықтар. Ресми тілі – непали. Халқының 86%-ы индуизм, қалғандары будда, ислам діндерін ұстанады. Астанасы – Катманду қаласы Әкімшілік жағынан 14 аймаққа бөлінеді. Конституция бойынша мемлекет басшысы – король. Жоғары заң шығарушы органы – 2 палаталы парламент (Өкілдер палатасы және Ұлттық ассамблея). Ұлттық мерекесі 28 желтоқсан (1945) – корольдің туған күні. Ақша бірлігі – непал рупиясы.

Географиялық мәліметтер[өңдеу]

Непал жері таулы келеді. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2 қатар тау жотасы созылып жатыр, аралықтарында үлкен аңғарлар мен қазаншұңқырлар бар. Н-дың солт. және шығыс шекараларында әлемдегі ең биік шыңдар Джомолунгма (Эверест, 8848 м) және Канченджанга (8585 м) тұр. Климаты негізінен субэкваторлық, муссондық, биіктік белдеулерде – таулық. Оңт-те шілдедегі орташа темп-ра 30ӘС, таулы аймақтарда –0 – 20ӘС; қаңтарда 15ӘС, таулы өңірлерде –0 – 10ӘС-қа дейін жетеді. Жылдық жауын-шашын мөлш. 2000 мм, қазаншұңқырларда 1500 мм. Өзендерінің (Ганг алабы) ағыны қатты, су құламалары көп. Ірі өзендері: Карнали, Гандак, Коси, Багхмати. Гималай етектері мен тау беткейлерінде муссондық қалың орман өскен. Ылғалды жерін батпақты өңір мен джунгли алып жатыр. Тау беткейлерінде мәңгі жасыл жалпақ жапырақты орман және одан жоғары белдеулерде қылқан жапырақты орман қалыптасқан.

Тарихы[өңдеу]

Ежелгі заманда Үнді-Ганг жазықтығымен іргелес жатқан ну ормандарды видех, шакья, малла, личхав тайпалары мекендеді. Б.з. бас кезінде Непал алқабында (Катманду алқабы) Невар мемлекеті пайда болды. Ол 8 ғ-да ұсақ ұлыстарға бөлінді. 13 ғ-да Малл әулеті елді қайта біріктірді. 15 ғ-да бұл мемлекет те бөлшектеніп, Карнали өзеннің алабында 22 князьдік (Джумла, Джаджаркот, тағы басқа) және Гандок өз. алабында 24 князьдік (Палпа, Танахун, тағы басқа) өмір сүрді. Дегенмен 1769 ж. қазіргі билеуші король әулетінің негізін қалаушы Притхви Нараян Шах бытыраңқы князьдіктерді қайта біріктірді. 1814 – 15 ж. ағылшындармен соғыста Непал бірқатар жерінен айырылды. 1846 ж. ағылшындардың көмегіне сүйенген рана әулеті билікке келді. 1951 жылғы төңкеріс нәтижесінде Рана әулеті билікті бұрынғы король әулетіне беруге мәжбүр болды. 1960 – 80 ж. елде король әулетінің шексіз билігі орнады. Бірақ экономика жағынан артта қалған Непал үкіметі сыртқы күштердің және ел ішіндегі бұқаралық қозғалыстардың қысымымен 1990 ж. саяси реформалар жүргізуге мәжбүр болып, жаңа конституция қабылдады.

Шаруашылығы[өңдеу]

Непал – аграрлы ел. Негізгі ауыл шаруашылық дақылдары – күріш, бидай, жүгері, картоп, шай, темекі, мақта. Мал шаруашылығы елдің солтүстік бөлігінде басым дамыған. Өнеркәсібінде ауыл шаруашылығы шикізатын қайта өңдеу басты орын алады. Туризм мен альпинизм дамыған. Экспортқа кілемдер, қарақұмық, қағаз-мақта бұйымдары, майлы дақылдар мен тері шикізаттарын шығарып, сырттан мұнай өнімдерін, машина, құрал-жабдықтар, тұтыну тауарларын алады. Негізгі сауда серіктестері: Тайланд, Үндістан, Германия, Қытай.[4]

Сілтемелер[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009). «World Population Prospects, Table A.1» (.PDF). Тексерілді 2009-03-12.
  2. a b Nepal. International Monetary Fund. Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 тамыз 2011. Тексерілді, 1 қазан 2009.
  3. Елде непал уақыт болып тұр.
  4. Қазақ Энциклопедиясы , 7 том 2 бөлім