Нептун (ғаламшар)
 Neptune from Voyager 2 |
|||||||||||||||||||||
| Табылуы | |||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Кім тапқан: | Урбен Леверье Джон Адамс Йохан Галь |
||||||||||||||||||||
| Табылу күн-айы: | September 23, 1846[1] | ||||||||||||||||||||
| Орбиталық сипаттамасы[2][3] | |||||||||||||||||||||
| Дәуірі J2000 | |||||||||||||||||||||
| Афелиі: | 4,553,946,490 km 30.44125206 AU |
||||||||||||||||||||
| Перигелиі: | 4,452,940,833 km 29.76607095 AU |
||||||||||||||||||||
| Үлкен жарты білігі: | 4,503,443,661 km 30.10366151 AU |
||||||||||||||||||||
| Шоғырланбауы: | 0.011214269 | ||||||||||||||||||||
| Орбиталық мезгілі: | 60,190[4] days 164.79 years |
||||||||||||||||||||
| Ауытқы мезгілі: | 367.49 day[5] | ||||||||||||||||||||
| Орташа орбит. жылд-ғы: | 5.43 km/s[5] | ||||||||||||||||||||
| Мағыналы ауытқысы: | 267.767281° | ||||||||||||||||||||
| Аулақтауы: | 1.767975° 6.43° to Sun's equator |
||||||||||||||||||||
| Үдемелі түйін бойлығы: | 131.794310° | ||||||||||||||||||||
| Перигелий аргументі: | 265.646853° | ||||||||||||||||||||
| Серіктері: | 13 | ||||||||||||||||||||
| Физикалық сипаттамалары | |||||||||||||||||||||
| Екуаторлық радиусы: | 24,764 ± 15 km[6][7] 3.883 Earths |
||||||||||||||||||||
| Полюстік радиусы: | 24,341 ± 30 km[6][7] 3.829 Earths |
||||||||||||||||||||
| Бет ауқымы: | 7.6408×109 km²[8][7] 14.98 Earths |
||||||||||||||||||||
| Деңгейі: | 6.254×1013 km³[5][7] 57.74 Earths |
||||||||||||||||||||
| Массасы: | 1.0243×1026 kg[5] 17.147 Earths |
||||||||||||||||||||
| Мағыналы тығыздығы: | 1.638 g/cm³[5][7] | ||||||||||||||||||||
| Екуатордағы ауырлық күшінің үдеуі: | 11.15 m/s²[5][7] 1.14 g |
||||||||||||||||||||
| жыту тездігі: | 23.5 km/s[5][7] | ||||||||||||||||||||
| Жұлдыздық айналым мезгілі: | 0.6713 day[5] 16 h 6 min 36 s |
||||||||||||||||||||
| Екуатордағы айналым тездігі: | 2.68 km/s 9,660 km/h |
||||||||||||||||||||
| Біліктік еңкейісі: | 28.32°[5] | ||||||||||||||||||||
| Солтүстік полюстің оң үдемелігі: | 19h 57m 20s[6] | ||||||||||||||||||||
| Солтүстік полюстің ауытқылауы: | 42.950°[6] | ||||||||||||||||||||
| Албедо: | 0.290 (bond) 0.41 (geom.)[5] |
||||||||||||||||||||
| Бетттік темп-сы: 1 bar level 0.1 bar |
|
||||||||||||||||||||
| Көрінетін мөлшері: | 8.0 to 7.78[5][9] | ||||||||||||||||||||
| Бұрыштық өлшемі: | 2.2″—2.4″[5][9] | ||||||||||||||||||||
| Сын есімдері: | Neptunian | ||||||||||||||||||||
| Атмосферасы | |||||||||||||||||||||
| Құрамы: |
|
||||||||||||||||||||
Нептун - Күн жүйесінің сегізінші ғаламшары, Күн Жүйесіндегі күннен ең алыс орналасқан ғаламшар. Диаметрі жөнінен ең үлкені, салмағы бойынша үшінші ғаламшар. Нептун Жер 17 есе ауыр, Жерден 15 есе ауыр Уран ғаламшарынан сәл ауыр. Ғаламшар Римдік теңіз құдайының атымен аталған. Астрономиялық белгісі, Нептун құдайының үшұшты найзасы.
Мазмұны |
Тарихы [өңдеу]
1846 жылдың 23 қыркүйегінде ашылған Нептун ғаламшары математикалық есептердің көмегімен ашылған алғашқы ғаламшар болды. Уранның орбитасындағы күтпеген өзгерістер белгісіз ғаламшардың тартылыс күшінің ықпалынан болуы мүмкін деген тұжырым келтірді. Нептун көзделген орындағы бұрыштан табылды. Көп ұзамай Тритон атты серігі ашылды, бірақ, басқа да 12 серіктері XX ғасыр дейін ашылған жоқ. Нептун планетасының қасынан тек бір Вояджер 2 ғарыш кемесі 1989 жылдың 25 тамызында өтті.
Нептун құрылысы [өңдеу]
Нептунның құрылысы Уранның құрылысына ұқсас, екеуі де ірірек келетін Есекқырған және Қоңырқай газ гиганттарының құрылыстарынан өзгеше. Сондықтан, астрономдар бұл ғаламшарларды "мұз гиганттары" қатарына жатқызады. Нептунның атмосферасы Есекқырған мен Қоңырқайдың негізінен сутегі және гелийден тұратын атмосферасына ұқсас болғанымен, су, аммиак және метан тұратын ірі "мұздарға" толы, гидрокарбон және шамасы, оттегі іздері бар.
Нептунның бетінде Күн Жүйесінде тіркелген ең қатты желдер болады, олардың жылдамдығы 2100 км/сағат. 1989 жылы Вояджер-2 ғаламшардың қасынан өтіп бара жатқан кезде Есекқырғанның бетінде Ірі Қызыл Дақпен салыстырыла алатындай оңтүстік гемисферада Ірі Қара Дақ тіркеді. Нептун бетіндегі бұлттардың температурасы −218 °C (55.1 K)-ге дейін жетеді, бұл Күн Жүйесіндегі ең салқын температура, Күннен алыстығы бұған себеп болады. Нептунның ортасындағы температура 7,000 °C (7,270 K)-ге дейін көтеріледі, бұл Күннің бетіндегі температураға ұқсас және басқа да белгілі ғаламшарларға тән. Нептунның бұлыңғыр әрі әркелкі орналасқан сақина жүйесі бар, бұл сақина 1960 жылдары байқалғанымен, Вояджер-2-нің зерттеулері сақиналарының бар екендігін дәлелдеді.
Ашылуы [өңдеу]
Галилео Галилей суреттері оның Нептунды алғашқы болып 1612 жылдың 28 желтоқсан көргенін көрсетеді, 1613 жылдың 27 қаңтар ол тағы да бақылады; екі жағдайда да ол Нептунды жақындап тұрған жұлдызбен шатастырды - бұл түнгі аспандағы Есекқырған болатын. Сондықтан, бұл Нептунның ашылуы болып саналмайды. 1612 жылдың желтоқсанындағы алғашқы бақылауындағы кезде, ғаламшар дәл сол күні теріс қараған болатын, сондықтан бір орында тұрған жұлдыз болып көрінген. Бұл қозғалыс Жердің алыс ғаламшардан өте қашық нүктесінен байқалады. Нептун өзінің жылдық айналымын бастап жатқандықтан, ғаламшардың қозғалысы Галилеоның кішкене телескобынан көрінбеді.
1821 жылы Алексис Бувар Уранның астрономиялық кестесін басып шығарды. Соңғы зерттеулер кестедегі мәліметтердің анық көлбеуін көрсетті, бұл Буварды белгісіз дененің тартылыс күшінің араласуынан ғана болатынын болжамдауға әкелген. 1843 жылы Джон Адамс болжамдалған сегізінші ғаламшардың Уранның қозғалысына әсер ететіндігі арқылы орбитасын есептеді. Еңбектерін Сэр Джордж Эйриге жіберген соң, Эйри оның анықтауын өтінді. Адамс жауап хатын бастағанмен, ешқайда жіберген жоқ, содан Уран проблемасына аса көңіл аударған жоқ.
1845-1846 жылдары, Урбен Леверье Адамстан бөлек өзінің есептерін шығарды, бірақ ол да өзінің жерлестерінен қолдау таппай, қиындықтарға кезікті. Маусым айында Эйри Леверьенің басып шығарған ғаламшардың сипаттамасының есептері Адамстың есептеріне ұқсас екендігін көргеннен соң, ол Кембридж Обсерваториясының бастығы Джеймс Чаллисті ғаламшарды іздеуін өтінді. Чаллис тамыз және қыркүйек айларында аспанды мұқият зерттеді.
Дәл осы кезңде Леверье хат арқылы Берлин Обсерваториясының астрономы Йохан Гальдты обсерваторияның рефракторы арқылы іздеуін сұрады. Хейнрих Д'Аррест атты обсерватория студенті Гальға беріде алынған аспандағы Леверьенің болжаған ауданының кестесін соңғы ауданның кестесімен салыстыруын ұсынды. Леверьенің хатын алған күні кешке, 1846 жылдың 23 қыркүйегінде оның 1° дәлдікпен, ал Адамстың 12° дәлдікпен болжаған жерінен жаңа ғаламшар ашылды. Чаллис кейін бұл ғаламшардың екі рет тамыз айында бақылағанын түсінді, ол өзінің жұмысқа қатты берілмегендігімен түсіндірген болатын.
Ашылуының бастапқы кезеңінде ғаламшарды ашу құрметі үшін Француздық және Британдық ұлттық қарсыласуы орын алды. Ақырында, Леверье мен Адамс бірдей атақ алды.[10]
Сілтемелер [өңдеу]
Пайдаланған Әдебиет [өңдеу]
- ↑ Hamilton, Calvin J. Neptune. Views of the Solar System (August 4, 2001). Тексерілді, 13 тамыз 2007.
- ↑ Yeomans, Donald K. HORIZONS System. NASA JPL (July 13, 2006). Тексерілді, 8 тамыз 2007.—At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Neptune Barycenter" and "Center: Sun".
- ↑ Orbital elements refer to the barycentre of the Neptune system, and are the instantaneous osculating values at the precise J2000 epoch. Barycentre quantities are given because, in contrast to the planetary centre, they do not experience appreciable changes on a day-to-day basis from to the motion of the moons.
- ↑ Дәйексөз алу Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedrefқатесі - ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 Williams, David R. Neptune Fact Sheet. NASA (September 1, 2004). Тексерілді, 14 тамыз 2007.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 P. Kenneth, Seidelmann; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F. et al (2007). "Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements". Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy (Springer Netherlands) 90: 155–180. doi:10.1007/s10569-007-9072-y. ISSN (Print) 0923-2958 (Print). http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y. Retrieved 2008-03-07.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure
- ↑ Дәйексөз алу Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedfact2қатесі - ↑ Дәйексөз алу Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedephemerisқатесі - ↑ Қазақ Энциклопедиясы , 7 том 2 бөлім
 |
Бұл — мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет. |
 |
Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет.
Мақаланы безендіру нұсқаулығына сәйкес көркемдеңіз.
|
|
|
|---|
 |
| Күн · Болпан · Шолпан · Жер · Қызылжұлдыз · Церера · Есекқырған · Қоңырқай · Уран · Нептун · Плутон · Хаумеа · Макемаке · Эрида |
| Ғаламшар · Ергежейлі ғаламшар · Cеріктер: Жердің · Қызылжұлдыздың · Есекқырғанның · Қоңырқайдың · Уранның · Нептунның · Плутонның · Хаумеаның · Эриданың |
| Шағын дене: Метеороид · Астероид/серіктері (АБ) · Кентаур · Сырт (КБ/БД) · Құйрықты жұлдыз (Оорт бұлты) |
| Тағы қараңыз: астрономиялық нысандар, радиуспен не массамен сұрыпталған Күн жүйесі нысан тізімі және Күн жүйесі портал |
|
Бұл — мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет. |
