Нұра ауданы

Нұра ауданы
Елі	Қазақстан
Қазақстан әкімшілік бірліктері	Қарағанды облысы
Аудан орталығы	Киевка
Жұрты (2010[1])
— Бүкілі	25 430
Уақыт белдеуі	+6 (UTC+6)

Нұра ауданы - Қарағанды облысының солтүстік-батысындағы әкімшілік бөлік. 1928 жылы қыркүйек айында Қаз ССР Жоғарғы Кеңесінің қаулысымен құрылған. 1923-1928 жылдары Ақмола уезінің Нұра болысы болып аталған. Жер аумағы 46,3 мың шаршы метр. Тұрғыны 32,6 мың адам . Нұра ауданында 2 кент, 25 ауылдық округ, 198 ауылдық елді мекен бар. Орталығы Киевка кенті. Нұра ауданы Сарыарқаның батыс бөлігінде, қуаң дала және шөлейт белдемдерінде орналасқан. Жерінің орташа биіктігі 300-600 метрден аспайтын бел-белесті, төбелі ұсақ, шоқылы болыпкеледі. Солтүстігіндегі Теңіз-Қорғалжын ойысына қарай бірте-бірте аласара береді. Жер қойнауында тас көмір, темір, марганец, мыс, қорғасын, мырыш, алтын, күміс, вермикулит, висмут, құрылыс материалдары кездеседі. Климаты континенттік, қысы ұзақ, суық, қары аз (20 см). Қаңтар айының орташа температурасы -16 -17 С (абсолютты минимумы -41 С) . Жазы қоңыржай ыстық, қуаң. Шілденің орташа температурасы 20-22 С (абсолютты максимумы 40 С) . Жылдық жауын-шашынның мөлшері 250-350 мм. Аудан жерімен Нұра, Құланөтпес, Қыпшақ, Керей, Көң өзендері және олардың көптеген салалары ағады. Үлкен көлдері: Қыпшақ (Әжібек соры), Керей, Шошқакөл, Тассуат, Саумалкөл, Ащысор, Жалпақсор, Жалтыркөл, Изенді, Қырауқамыс,Қаратай, т.б. Солүстік бөлігінің топырағы сортаң және карбонатты қызғылт қоныр, қоныр болып келеді. Оңтүстік бөлігінде нашар дамыған қиыршықтасты сортаңды бозғылт қоныр топырақ қалыптасқан. Нұра өзенінің аңғарында шалғындық топырақ кездеседі. Солтүстігінде итмұрын, қараған, тобылғы, қылқанбоз және тарақ селеу, бетеге, сұлыбас, жусан және қуаң дала белдеміне тән шөптер өседі; оңтүстік бөлігінде қара жусан, көкпек, бұйырғын және шөлейт белдемге бейімделген өсімдіктер басым. Өзен аңғарында, көл жағаларында әр түрлі шөптер мен астық тұқымдас өсімдіктер, қамыс, қоға өседі. Жабайы жануарлардан ақ бөкен, арқар, елік, қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, ақ қоян, суыр, ақкіс, сасық күзен, атжалман, сарышұнақ, шақылдақ тышқан кездеседі. Өзен, көл маңындажабайы шошқа, ондатр, құстардан құр, тырна, дуадақ, үйрек, қаз, т.б. су құстары мекендейді. Көлдерінде мөңке, оңғақ, лақа, торта, шортан, алабұға, аққайран т.б. балықтар бар. Ауданда негізінен қазақтар (67,4%), орыстар (14,6%), украиндар (6,4%), белорустер (1,9%), немістер (5,7%), т.б. ұлт өкілдері (3,9%) тұрады. Халық өте сирек қоныстанған. Тығыздығы 1 шаршы метрге шаққанда 0,7 адамнан келеді. Батыс бөлігінде одан да аз. Ірі елді мекендері: Баршын (1,4 мың адам), Казгородок (1,5 мың адам), Черниговка (1,6 мың адам), Заречное (1,6 мың адам),Энтузиаст (1,7 мың адам), Майоровка (1,8 мың адам). Шұбаркөлде “Халықаралық көмір технологиясы” ЖАҚ-ы тас көмір өндіреді. Өндіріс орындарынан 2 сүт пен нан зауыттары, 3 астық қабылдайтын орын, құрылыс және автокөлік кәсіпорындары бар. Аудандық қызмет көрсету комбинаты жұмыс істейді. Ауданда шамамен 482 ұйымдастық шұғылданады (2003). Олардың 446-сы шаруа қожалықтары, қалғандары ӨК, АҚ, ЖШС-тер. Ауыл шаруашылығна жарамды жері (2004): 4178,7 мың га, оның егістігі – 448,1 мың га, шабындығы 114,3 мың га, жайылымдық жері – 3616,4 мың га. Егіс аумағы 256,6 мың га (2004), оның 256,2 мың гектарына дәнді дақылдар, 0,3 мың гектарына картоп, 0,1 мың гектарына көкеніс егіледі. Шаруашылықтың барлық түріндегі: ірі қара – 32,5 (облыстағы барлық ірі қараның 9,0%-ы), қой мен ешкі – 48,0 (облыстағы барлық қой мен ешкінің 6,3%-ы), жылқы – 11,5 (облыстағы барлық жылқының 10,4%-ы), шошқа – 14,7, құс – 55,5 мың бас (2004). Ауданда 1 балабақша, 49 мектеп, 2 аурухана, 16 амбулатория мен емхана, 1 клуб, 34 кітапхана бар. Аудан жерімен Астана – Киевка – Қарағанды, Осакаровка –Киевка – Баршын автомобиль жолдары өтеді.

Облыс құрамына алғашқылардың бірі болып енгендіктен, Нұра ауданы оның үлкен отауы саналады. Сол кез 3450 жеке шаруашылық 32 колхозға біріктіріліп, ашаршылықтан күйзелген жұрттың жағдайын түзетуге бет алынған шақ еді. Осы орайда аудан орталығына айналған Кертінді ауылының Казгородок аталуының да тарихи себебі бар деуге болады. Бұрын Есен, Құланөтпес, Нұра; Құндызды өзендері аралықтарындағы байтақ өлкеде бөлек- бөлек отырған ауылдар бір жерге қондырылып, киіз үйлерден құралған қалашық жасалыпты. «Казгородок» аталуы да соған байланысты болған. Қазір байырғы жер атымен аталады. Ал кейіннен аудан орталығы Киевка селосына көшіріліп, содан бері сол мәртебесін сақтап келеді.

Астананың түбіндегі Ахмет ауылынан басталып, Жаңаарқа, Ұлытау, Қорғалжынмен шектесіп жатқан аймақтың атақ-даңқы алысқа аян екенін айтуға болады. Бұл ретте «Ел ұлсыз болмас, жер гүлсіз болмас» дегендей, ең алдымен Қайып Айнабеков, Абдолла Асылбеков, Сәйділ Талжанов, Бүркіт Ысқақов, Кәрім Мыңбаев, Сауық Тәкежанов, Мүтәш Сүлейменов сынды қазақ халқының ардақты азаматтары қатарындағылар есімдері мақтаныш тұтылады. Нұра жерінде жас Сәкен Сейфуллиннің оқытушылық қызметі басталғаны, аяулы жары Гүлбәһрамды осы елден қалағаны өлке тарихының жарқын бір беті.

Халық ақыны Жолдыкей Нұрмағамбетұлының:

Құтты өзен айналайын – Нұра атыңнан,

Күркірей көк толқыны – көкке атылған.

Ақ төсін аймалаған анасындай,

Мың-мың мал су ішуге шұбатылған-

деп жырлағанындай, топырағы құнарлы, суы мол, жазық далалы болып келетін аймақ ертеде түлік түрлерін мыңғыртуға қолайлы болса, бертінде егін шаруашылығын қалыптастырып дамыту бағытына бұрылды. Бүгінде 206 мың гектар жерге дән себілетін, содан миллиондаған пұт өнім өндірілетін облыстағы, қала берді елдегі астықты аудандардың бірі қатарында. Нұра ауданы Қарағанды облысының батысында орналасқан, қойнауы пайдалы қазбаларға өте бай. Іргесін 1903 жылы Украинадан қоныс аударған шаруалар қалаған. Нұра ауданы, яғни өзімнің туған өлкемнің топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі, табиғат жағдайы мен сарқылмас қорының шаруашылықтағы бағасымен мәнімен танысып, тиімді түрде пайдаланудың және өз жерінің табиғи байлығын қорғаудың маңызы зор. Атақты орыс жазушысы Михаил Пришвиннің сөзімен айтқанда: «Балыққа су, құсқа ауа, жан-жануарға орман, дала, тау керек. Ал адамға Отан қажет». Аудан ауыл шаруашылық бағытты. Осы күнгі саяси-әлеуметтік және экономикалық қауырт даму жергілікті жердің табиғат байлықтарына сүйенеді. Сондықтан оны үтымды пайдалану мен қорғау ісін қатар жүргізу қажет. Түпкі мақсат-табиғаты қатаң Қарағанды облысында түратын халықтың әл-ауқатын, материалдық және рухани талабын қанағаттандыру. Ертеден тарихи қалыптасқан экологиялық үйлесімді шаруашылық салаларын дамыту керек. Бүл шаралар ауданның табиғатын тану мен зерттеуді талап етеді. Ауаның, судың сапасы зиянды заттардың қосылуынан нашарлап, адамдардың денсаулығына зиян тигізуде. Сондықтан бүгінгі таңда адам экологиясы барлық экологиялық мәселелер ішіндегі ең өзектісі болып отыр. Осындай табиғи ортадағы сан алуан қүбылыстар мен өзгерістерді білгіміз келсе, жергілікті жер, туған өлкеміздің физикалық және экономикалық географиясы егжей-тегжейлі оқып-үйренуіміз керек. Дипломдық жүмысым III бөлімнен түрады. I Бөлімде Нүра ауданының физикалық-географиялық жағдайына, оның ішінде геологиясына, жер бедеріне, пайдалы қазбаларына, су қорларына, топырақ жамылғысына, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне сипаттама беріледі. II Бөлімде ауданның қүрылу, қалыптасу тарихына тоқтаймын. III Бөлімде экологиялық жағдайына, оның ішінде атмосфераның, судың, жер ресурстарының ластануы жағдайлары сипатталынады. Адамның шаруашылық әрекетінен өзгеріске үшыраған табиғат пен келеңсіз қүбылыстарға тоқталып, оның алдын-алу жолдарын қарастырдым.

Жұмыстың мақсаты: Нұра ауданының табиғатын тану, зерттеу. Жұмыстың міндеті: Зерттеу жүргізу, пайдалы қазындылар іздеу, өзен, көл, өсімдік, топырақ микроклиматтарды ауыл шаруашылығында пайдалану мақсатында оқып, үйрену, карталар жасау, материалдар мен әдебиеттерді қолдана отырып, алға қойған мақсатыма жету.

I Бөлім. Нүра ауданына физикалық-географиялық сипаттама.

Географиялық орны

Нұра ауданы Қарағанды қаласының солтүстік-батысында 160 км. Үлкен Құндызды өзені сағасының оң жағына орналасқан. Нүра ауданы Сарыарқаның орта түсында, қүрғақ дала зонасында орналасқан. Орталығы Киевка қалалық типті поселкесі. Солтүстік-батысында Мүзбел (503 м), оңтүстігінде Найза (633 м) таулары бар. Ауданның барлық жасыл желегі адам қолымен отырғызылған. Ауданды жоспарлы түрде көгалдандыру жүмысы әлі де жүргізілуде. Аймақ ғалымдары табиғатты қорғауды жақсартудың нақты шаралары мен қатар жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлерінің толық тізімін жасап, олардың мекен ететін ортасы көрсетілген карталар қүрастырылуда, өсімдік, жануарлар түрлерінің санын анықтап, «Қызыл кітапқа» енгізілген объектілерінің жай-жағдайын бақылау жүргізуде. Аудан халқы көп үлтты, қазақтардан басқа мүнда - орыстар, украиндар, немістер, татарлар, белорустар, корейлер, поляктар, мордвалар, башқүрттар тағы басқа үлттың өкілдері бар. Неғүрлым көбірек таралған тіл қазақ және орыс тілдері. Қазіргі кезде халық саны үдайы өсіп келеді, көп балалы отбасылар саны артып келеді.

Геологиялық және геомормологиялык кұрылымы

Нүра ауданының геологиялық қүрылысына оның үзақ даму тарихы әсер етеді. Алуан түрлі бедер пішІндерін әр түрлі жастағы тау жыныстары қүрайды. Ең ежелгі кембрийге дейінгі (архей, лротерезой) тау жыныстары: гнейс, кристалды тақтатастар, кварц, мрамор және гранитоидтар - шөгІнді кабатпен жабылмаған, деңес жерлерде кездеседі. Полеозой жыныстары барлык жерінде кездеседі: олар күрамына карай төгілмелі (интрузивтік), жанартаулық шөгінді (эффузивтік) және теңіздік болып бөлінеді. Ерте және кейінгі полеозоидың төгілмелі тау жыныстары Арқа жеріндегі аласа таулар мен биік шоқыларда жалаңаштанып, жер бетіне шығып жатыр. Мезозой жыныстары өте сирек ксздеседі. Мезозой жыныстарына қарағанда кайнозой заманының шөгінділері жиі кездеседі. Олар жасына қарай палеогендік, неогендік және төрттік шөгінділер деп бөлІнеді. Төрттік антропогендік шөгінділер көбінесе бедердің теріс, ойыс жерлерінде, өзен аңғарлары мен көлдердің қазан шұңқырларында жиналған (Қосымша №1). Нұра ауданы территориясы коледон және герцин қүрылымдарын қамтитын полеозойдының ортаңғы бөлігінде орналасқан. Бүл қүрылымдар түрлі күрамды күмтас, әктас, кварцит, жаңғыш тақтатас, вулканиттерден түзілген. әр түрлі бағыттағы жарылыстары мен опырылыстары бар интрузиялар жыныстарды қатпарлыққа жаншып, қиып өткен. Геологиялық қүрылымдар ішІнде егжей-тегжейлі зерттелғені ендік бағытка жақын созылып жатқан Қарағанды синклинорлы.

Жер бедері, пайдалы қазбалары, қоры, орналасуы

Нұра ауданының жерінің орташа биіктігі 400-600 метрден аспайтын белесті,төбелі, ұсақ, шоқылы жазық. Шығыс бөлігі көтеріңкі, батыс жағы Теңіз-Қорғалжын ойысына қарай бірте-бірте аласара береді. Солтүстік бөлігінің жері сортаң және корбонатты қаракоңыр, қоңыр және сортаң (Қүланөтпес өңірінің бойында), Нұра өңірінің аңғарында шалғындық топырақ кездеседі. Аудан жерлерінде тас көмір, күрылыс материалдары кездеседі. Қосымша №6. Ауданының территорисы орография бойынша шартты түрде Аккүдық шоқы Нұра ауданының орталық бөлігінде, Кенжарық селосынан солтүстік-батысқа қарай 20 км, Сасықкөлден шығысқа қарай 7 км жерде. Биіктігі 404 м, ұзындығы 1-1,5 км, еңі 0,5-10 км. Беткейлері жайпақ. Ақтасты шоқы. Нұра ауданының оңтүстігінде, Құланөтпес өзенінің сол жағалауында, Шошқакөлден шығысқа қарай 40 км жерде. Ең биік жері 573 м. Беткейлері жайпақ. Солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа қарай созылады., ені 2-3 км. Амантау, тау солтүстікте - Жартас тауы, биіктігі 572 м, шығыста Найза тауы - биіктігі 633 м. Нұра ауданының оңтүстігінде, Шошқакөл көлінің солтүстігінен 10-15 км жерде орналасқан. Солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа қарай 30 км қашықтыққа доға тәрізденіп созылып жатыр, ендірек бөлігі 7-8 км. Беткейлер тау аралық өзен аңғарларымен күшті тілімделген. Солтүстік беткейінен - Ақтасты өзені, оңтүстік беткейінен - Саналы өзені ағып жатыр және оның көптеген салалары бастау алады. Карбон жыныстарынан және девон гранитоидтерінен түзілген. Қызыл, қоңыр, бөз топырағында тал-шілік аралас дала өсімдіктері тау-жусан өседі.

Табиғи климатгық жағдайы және жер қоры

Климат жер бедерінің калыптасуына, топырактың түзілуіне, ішкі судың таралуы мен ағысының реттелуіне (режиміне), өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігіне үлкен ықпал жасайды. Жергілікті жер ауа райы ауыл шаруашылығының дамуына, өнеркәсіп пен жол қатынас жүйелерін салғанда да ескеріледі. Климаты тым континенттік. 0 Қаңтар айының орташа температурасы 16-17 С, 0 шілдені 20-21 С, Жылдық жауын-шашын мөлшері 250-300 мм, 350 мм. Вегетациялық кезең 160-170 күн. Климаттың қалыптасуына климат түзуші факторлар ыкпал етеді. Күн сәулесінің жер бетіне түсіретін жарығы, одан бөлінетін жылу мөлшері климатты қалыптастырудағы негізгі фактор болып саналады. Жылу мен жарық - ауа мен су қабатында өсімдіктер мен жануарлардьщ тіршілігінде болып жататын барлык процестердің басты себепкері. Агроклиматтық жағдайы ерте себілетін жаздық дәнді дақылдар, қарақұмық, капуста, картоп, қияр өсіруге қолайлы. Ауданның көртеген шаруашыльқтары мал шаруашылығы және егіншілікпен шүғылданады. Қоңыржай жылы, үсақ шоқылы - қуаң аудан Сарыарқаның неғүрлым аласа бөлігін қамтиды.

Су қорлары және ішкі сулары

Аудан жерімен Нұра, Құланөтпес, Үлкен Құндызды т.б. өзендері ағады. Ауданда 564 көл бар (олардың жалпы ауданы 206 км. Үлкен көлдері суы ащы Шошқакөл, Тассуат, Құлтансор, Құмкөл, Қаратай, Өстемір сияқты көлдер бар. Суы тұщы кішігірім көлдер де үшырайды. «Нұра» атауы жөнінде де тиянақты пікір жоқтың қасы. Монғол тілінде: «Нураа» тұлғалы сөз - құлау, бұзылу, ал қалмақша: «Нұрх - опырылып құлап түсу» мағыналарында көрінсе, тунгус- маньчжур тілдерінің бірІнде -«Нура» - «тік жар, құлама жар» деген ұғым береді. Өздеріңіз байқап отырғандай, «Нұра» сөзі көбіне өзенмен, оның тасыған кезде арна жағасын қүлатуы, бұзылуы, осы әрекеттер нәтижесінде пайда болатын өзен жағалауындағы жармен байланысты екен. Осы деректерді ойымызға арқау ете отырып, Нұра өзенінің тұңғыш мағынасы - «жарлы өзен» болуға тиіс деген жорамал жасаймыз. Нұра өзені - Қарағанды, Ақмола облыстарьшың л<ері арқылы ағатын езен. Ұзындығы 978 км., су жиналатын арқабы 55100 км2. Өзен Сарыаркадағы Қарқаралы тауының бат. сілемдеріндегі бұлақтардан басталып, Теңіз көліне құяды. Аңғары жоғары, орта ағыстарында 1,0-1,5 км, сағасына жақындағанда 10 км-ға кеңейеді. Қорғалжын с-нан төмен жайылмасы 100-200 м-ге дейін тарылады. Жағасы тік жарлы 4-8 м, кей жерінде биіктік 11-12 м- ге жетеді. Жылдық орташа су шығыны Астана қаласы тұсында 14,2 м3/сек. Жер асты, жауын- шашын суымен қоректенеді. Басты салалары - Ащысу, Шерубайнүрсі, Үлкен - құндызды. Қарағанды облысында өзен бойынан Самарқан және Самар бөгендері салынған. Біріншісі Қарағанды, Теміртау қалаларындағы өнеркәсіп орындарын сумен қамтамасыз етедІ. Ақмола облысының жерінде шабындықты келдетіп суару үшін Щалқар, Кеңбидайық, Ленин жолы, Қожа мола, Қорғалжын бөгеттері жасалған. Нүра облыстағы ірі өзен Теңіз көлінің алабына жатады және осы көлге қүяды.

Басын Ханқашты тауының оңтүстік - батыс сілемінен алады. Нүра алабында үзындығы 10 км - ден асатын 200 - дей өзен, оның ішінде (км. Есебімен): Шерубайнүра 268, Үлкен Қүндызды 113, Байкожа 99, Ащысу 90, Есен 85, Ақбастау 82, Матақ 53, Түзды - 50, Шилі 50 сияқты ірі салалар бар. Өнеркәсіп орталыктарын сумен қамтамасыз ету үшін өзенге 7 бөгет пен бөген салынған, оның елеулісі Самарқан бөгені, Нүра өзенінің үстімен 10 көпір салынған. Нүра ағатын жер беті аласа шоқылардан жазық өңірге үласады, кей түсы батпақты келеді. Нүраның су жайылмасында шалғын шөп өседі, елді мекендерге таяу бау-бақша дақылдары егілген; жағаны бойлай тал, итмүрын өседі. Орташа су шығыны 19,3 м3/с. Нүрасуының деңгейі мен шығыны күрт ауытқып отырады. Жоғары және орта ағысында су сәуірдің орта шенінде, төмендегі ағысында мамырда тасып, 1,5 айдан 3,5 айға созылады, бүл кезеңдеғі судың тереңдігі 3,1 м (Ульянов ауданының Пролетар селосы түсында). Қарашада мүз қатып, сәуірде сең жүреді, шілдеде тайыздайды. Шортан, алабүға, табан, лақа, қарабалық, шабақ т. б. балықтар бар. Нүра суы Қарағанды және Теміртау маңында қүйылатын өнеркәсіп қалдықтарынан комплексті тазартуды қажет етеді.

Топырақ жамылғысы, өсімдіктер және жануарлар дүниесі

Нұра ауданының солтүстік бөлігінің жері сортан және карбонатты қарақоңыр, қоңыр болып келеді. Оңтүстік бөлігінде ашык қоңыр және сортаң; Нұра өзенінің аңғарында шалғындық топырак кездеседі. Жері қызыл қоңыр, сортаң топырақты. Ауданның топырақ жамылғысының өзіндік ерекшеліктері бар. Жұқа қабатты, қарашірігі аз, қиыршық тасты, қүрамында суға тез еритін түздары көп болғандықтан, сортаңды келеді. Топырақ қиыршық тасты болғандықтан, бойында ылғалды үзақ үстап түра алмайды. Ол жер астына сіңеді, не тез буланып кетеді. Сондықтан қарашірік жасайтын шіру процесінің жүргізуіне қажетті ылғал жетіспейді. Булану көп болғандықтан, түз топырақтың жоғары қабатында (горизонтына) көтеріледі де, сорға айналады. Өсімдіктер дүниесінің өсімдік аймақтық ерекшеліктері бар: өсімдіктер жамылғысы сирек, қүрғақшылыққа төзімді. Ылғалдың аз болуына байланысты өсімдіктер ылғалды «үнемдеп жүмсауға» бейімделеді. Өсімдіктердің тамыры жетілген, буландыратын жапырақтары жалпақ емес, таспатәрізді жіңішке не тікенекті болып келеді. Дүние жүзіндегі қүрғақ аймақтарда өсімдік түрлері жазықпен салыстырғанда тауларда бай болады. Өсімдік жамылғысының ендік бағытындағы географиялық таралуы шөптесінді өсімдіктерден көрінеді. Астық түқымдастарынан селеу, боз, кәдімгібетеге, жуашақты қоңырбас, қылтықсыз қызылот, сабалақ , төскей т.б. өседі. Солтүстігінде негізінен бетеге, қылқан селеу, сүлыбас, жусан, оңтүстік бөлігінде итмүрын, тобылғы, караған, қамыс, бетеге, селеу, жусан т.б. өсімдІктер өседі. ¥сақ шоқылар беткейлеріндегі жусанды-бетегелі өсімдіктер обыи бетеге және жусанның түрлері (шренк жусаны, майқара, тамыр жусан) қүрайды. Шоқылар арасындағы ойпаңдар баурайында қараған, тобылғы аралас әседі.

Маусымдық өзгеріс айқын білінеді. Ерте көктемде (топырақта ылғал барда) өсімдік каулап өседі. Жазға қарай қурайды. Күзде ыстық басылып, жаңбыр қайта жауғанда, біраз өсімдіктер көгеріп, қайта көтеріледі. Көп - жылдық түрлерден: тырсық, бетеге, боз, тарақ бидайығы, жусандардан - сирек бас, сүр жусан, соранды жерлерде - соран, қара жусан, сортаңды бүйырғын, көкпек, итсиген басым. Өзен аңғарларында шалғынды - сортаңды топырақта акмамық түрлері, им мен су оты өседі. Құмды шөлдер өсімдік түрлеріне бай. Бүл жерлерде шөптесінді өсімдіктер, бүталар мен ағаштар еседі. Мысалы, ақ сексеуіл, қүм қарағаны, жүзгендердің бірнеше түрлері, жыңғылдар, қылша, көпжылдық өсімдіктерден қияқ, өлең, еркекшөп, т.б. өседі. Қүмды төбелер арасындағы ойпаң жерлерге ылғал сүйгіш жиде тал, қүрақ өседі. Қүмды жерде өсімдІктердің көп өсуі, онын ылғалды тез сіңіріп алып, оны бойында үстап түру және аз буландыру кабілетіне байланысты. Сазды шелдерде сүр және қара жусандар басым. Сортаңға- бүйырғын, көкпек, сарсазан, ақсораңдар, бүзаубас сораңдар тән. Тасты шөлде есімдік жамылғысы өте сирек жусандар мен сорандардан (көкпек, сүр жусан, ағаш тәрізді сораңдар) түрады. Бүталардан жиі өсетіні - қараған, тобылғы долана, итмұрындар өзен суының тартылуына байланысты аңғарлар күрғап , ағаш- бүталар жағдайлары нашарлап кетті. Ауданның табиғи жағдайлары біркелкі болмағандықтан, жануарлары да әр түрлі жергілікті жердің табиғатына әбден бейімделген жануарлар тіршілік етеді. Жабайы аңдар мен қүстар сусың қүрғақ жазға, сирек әрі аласа шөптесінге әбден жерсінген. ДенелерінІң сары, қызғылт, сүр түстері күнге күйген шөл даладан ешбір ерекшеленбейді. Көпшілік аңдары, тіпті күстары да ін казып тіршілік етеді. Күннің аптап ыстығынан індеріне тығылып жан сақтайды. Кешке қарай салқын түскенде және түнде ғана белсенді кимыл-әрекет тіршілікке көшеді.

Жабайы жануарлардан бөкен, түлкі, қасқыр, байбақсуыр, сұрсуыр, қүстардан қүр, тырна, дуадақ, су қүстары, көл жағаларында камыстарда жабайы шошқа, ондатра мекендейді. Өзендерінде мөңке, шортан, алабұға, аққайран, табан, лақа, қарабалық, шабаңтағы басқа балықтар бар. Аудан жануарлар дүниесінің ішІнде түрІ мен саны жағынан көп кездесетін кеміргіштер отрядының өкілдері: даланың шақылдақ тышқаны, үлкен кІші қосаяқтар, кәдімгі аламан, көртышқан тағы басқалар мекендейді. Саршүнақтардың үш түрі тараған. Бауырымен жорғалаушылардың (кесірткелер, жыландар, тасбақалар, т.б.) түрлері өте жиІ кездеседі. Аудан жерлерІнде орныккан кеміргіштер, қояндар, тиін тәрізділер және түяқтылар отрядының өкілдері осындағы жыртқыштардың негізгі корегі. Жыртқыш аңдардан тіршілік ететін түрлері: қасқыр, түлкі, қарсақ, күзендер (сасық күзен, жіңішке ақтамақ күзен). Жылдың жылы маусымында көлдер мен сирек батпақты аймақтарда үйректер мен қаздардың көп түрлері мекендейді. Аудан жерінің өзендерін бойлап, Қазақстандағы үш ірі қүстардың келу - қайту жолының бірі - Орталық Қазақстандық жолы өтеді. Аң - қүстар ішінде кәсіптік маңызы бар түрлерімен қатар, ауыл шаруашылығының зиянкес түрлері де бар. Адамдар мен үй жануарларының ауруларын қоздыратын не туғызатьш паразиттер мен оларды тасымалдайтын жәндіктер де баршылық. Қосымша №2, №3.

Бөлім. Нұра ауданының қалыптасу тарихы мен қазіргі шаруашылық- әлеуметтік даму географиясы

Ауданның құрылуы және қалыптасу тарихы

Нұра ауданы облыстағы ең байырғы әкімшілік-аумақтық бөліністердің бірі болып саналады. 1923-28 жылдары Ақмола уезіне қарасты Нұра болысы 1928 жылы аудан болып құрылды. Орталығы - қала үлгісіндегі Киевка кенті, іргетасы қаланғаны -1896 жыл. Ауданнын көлемі- 4641790 га. Халык саны-38,6 мың. Ауданның көлемінде 37 ұлт өкілі: орыстар, украиндар, белорустар, немістер, татарлар тағы басқа ұлттың өкілдері түрады. Елді мекендер саны- 60. XIX ғасырдың аяғында XX ғасырдың басында Ресей өкІметі Қазақстанға орыс шаруаларын көшіре бастады. Шаруаларға жер берілдІ де, сол жерлерде тұрғылықты түрғындар болып қала берді. 1897 жылы Украинадан 40 отбасы Петропавл қаласына қарай жылжыды. Оларға мал, үйге керекті жабдықтар сатып алу үшін 150 теңге бөлінді. Ақмола қаласына көшІп келді. Ақмола уезІне келушілер адам түрмаған кең байтақ далаларда үй салып түра бастады. Көшіп келушілерге бірінші жылдары өте қиын болды. Қүрылыс материалдары болған жоқ, олар тар, суық жер үйлерде тұрды. Қүндызды өзеніне бірінші болып көшіп келгендер: Василий Мамонт, Макаренко Игнат, Черных Михайло, Толстоплет Матвей, Охинько Ефим, Генверг Иван, Михайлюк Иван, Стыцко Панас, Кирсик Лаврентий, Бычок Иван, Капуста Николай, Казаченко Афанасий, Гринь Иосиф, Коваленко Григорий, Грабович Трофим, Лысак Трофим, Козодой Галина, Пуставит Абрам, Крушинский Никифор, Череднюк Алексей және т.б. Селоны салу жоспары басталды. Бірінші көше Құндызды өзенінен солтүстікке қарай салына бастады. Бірінші болып Самойлов Антон үй салды, екінші - Фалькевич, үшінші- Штундер Кантон. Бір көшеге қатар-қатар 24 отбасы көшіп келді. Бүл көше Полтавская көшесі деп аталды. Кейіннен 250 үй болды. Көше аттары әртүрлі болды. Полтавка, Харьковка, Киевка, Забегаловка. 1936 жылы көшелерге басқа ерекше аттар берілді. 12,466 км2 жері бар кең байтақ Нұра ауданының түрақты қазак халқы және орыс ұлтты көшіп келушілер оқымаған, сауатсыз еді. Бүл жерлерде заңсыздық орын алған еді. Кимбай және Төлебай атты байлардың қарамағында көп жерлер болды, олар саудамен айналысты, кедейлерді алдап, қанаушылық өріс алды. Киевка селосында, оны қоршап тұрған айналасында шөптер, әр түрлі гүлдер өсіп жатты. Құндызды, Нұра езендерінде балыктар көп болды. Бұрыннан қазақ халқы аңшылықпен айналысқан. Далаларда жабайы аңдар көп: қояндар, түлкі, қасқырлар. Сондай- ақ алуан түрлі қүстар да көп. Көшіп келушілер жер, бау-бақша, мал шаруашылығымен айналысты. Әр түрлі дақылдар екті: қарбыз, капуста, қызылша т. б. өсірді. Жер қүнарлы болғандықтан, жақсы өнім алып отырған. Үйге керекті заттарын өз колдарымен жасады. Терең ой қазып, шөппен күмды араластырып, үйлер салды. Сол кездегі үйлермен казіргі үйлерді салыстыруға да болмайды. Қазіргі Киевка кенті өте әдемі. Нүра ауданьның іргесін 1903 жылы Украинадан қоныс аударған шаруалар қалаған. 1890 жылы Ақмола аймағына көшіп келушілер 17 мың еді. Шаруалар айлар бойы далада түрды, тоңып, кебісінің жағдайы ауыр болды, аштықты көрді. 1896 жылы Киевка селосында болашақ түрғындарға жер бөлінді де, 1097 жылы көктемде шарулар көшіп келе бастады. 1898 жылы селода 370 ер адам түрды. Кейін Черниговка, Ивановка, Майоровка, Ново-Карповка, Скобелевка, Ефремовка, Пушкино, Захаровка, Горное, Батуринка, Собачий хутор, Завьяловка, Плаховка, Бородинское т.б. селолар салынды. Сөйтіп, Киевка селосы 1897 жылы қүрылды. БірІнші түрғындары Украинадан қоныс аударған 40 отбасы еді. Бірінші көше Полтавка деп аталды (қазіргі Советская). 1928 жылы қүрылған Нүра ауданының орталығы Қараул- Төбе болды. 1932 жылы Нұра ауданы Қарағанды облысы кұрамына кірді де, орталығы Казгородок селосы болды. 1934 жылы тамызда аудан орталығы Киевка селосы болды. 1930-31 жылдары ауданда телефон байланыстарын жандандыра бастады. Ақмола-Рождественское-Черниговка-Киевка-Казгородок-совхоз «Маржанкулский». 1930 жылы ауданда 16 мектеп, сауатсыздықты жою мақсатында құрылған 103 бөлімше болды. Мектептерде 26 ұстаз жұмыс істеді, окушылар саны 947 адам. 1932 жылы 1 аурухана және 7 дәрігерлік бөлімшелер жұмыс істеді. 16 селолық және ауылдық советтер жұмыс атқарды: Батуринский, Боронский, Богучарский, Горный, Ефремовский, Захаровский, Киевский, Савельевский, Черниговский, Балактинский, Бурмашский, Жумускерскиіі, Каройский, Кызыл-Агашский, Корганжарский, Султанский, ПлаховскиЙ. 1932 жылы 32 орталыктандырылған шаруашылықтар болды, колхоздарда 3450 шаруашылықтар бар еді. Шаруашылық жері - 27 мың гектар. 1934 жылы Киевкада аурухана ашылды. Фельдшерлік бөлімшелер Казгородок, Плаховка, Черниговкада орналасты. 5 пошта, телеграф жұмыс істеді. Аудан халқы 14992 адам, оның 9843-і -казақтар, ал 1938 жылы ауданда 25507 адам тұрды, оның -18467-і қазақтар. Шаруашылықтар саны- 5883. 1941-45 жылдары 3 мыңнан артық нұралықтар соғысқа аттанды, әрбір екіншісі қаза тапты, 2487 адам марапатталды. 1954-57 жылдары 7 совхоз құрылды: «Энтузиаст», «Пржевальский», «Шахтер», «Киевский», «Индустриальный», «Донской», «Щербаковский». Нұра ауданы Еңбек Ерлері Н.А. Кузнецов, Н.Айтуғанов, И.Смагулов, ғалым және ағартушылардың А.Асылбеков, К.Айнабеков, К. Мукушев, С. Талжанов, К. Мынбаевтың жері, отаны. Нұра ауданы жерлерінде керемет, ғажайып адамдар тұрған және әлі де тұрып жатыр.

Ауданның қазіргі шаруашылық әкімшілік территориялық құрылымы және даму географиясы

Ауданда әр түрғынның әл ауқатын көтеруге кешенді шаралар қабылданып осыған сәйкес басылымды бағыттар анықталған: 1. Ішкі саяси тұрақтылықты нығайту; 2. КедейліктІ, жұмыссыздықты төмендету; 3.«Ауыл» бағдарламасы бойынша ауылды көтеру және қолдау; 4.Шағын бизнес пен нақты секторды дамыту 5.Мәдениет, медициналық қызмет, білім беруді дамыту; 6.Патриотизмді, отан сүйгіштікті насихаттау; 7.Қазақстанның элеуметтік-экономикалық, саяси жетістіктерін насихаттау; Б.Салауатты өмір салтын насихаттау; «Қазақстан 2030» даму стратегиясын басшылыққа ала отырып, жоғарыда анықталған басылымдылықтарды орындау мақсатында төмендегі бағыттағы іс шаралар жоспары мен бағдарламалар кдбылданды: 1. Накты сектор экономикасы; 2. Несиелік қарыз; 3. Шағын бизнесті дамыту; 4. Кедейлік пен жұмыссыздықпен күрес; 5. Ауыл шаруашылығын дамыту; б.Тұрғын үй коммуналдық шаруашылықты дамыту; Өнеркәсіп кәсіпорындарында иннавациондық жүйені қалыптастыру және жана технологиялар қолдану үшін шаралар қолдануда. «Шүбаркөл-көмір» ААҚ-ы ИСО 9000 бағдарламасы бойынша жүмыс істеуге, ал « Халықаралык көмір технологиялары» ЖАҚ-ы осы жүйеге көшуге дайындык жүргізуде. Біздің аудан ауыл шаруашылық бағытты. Ауылды дамыту бүгінгі күннің басты басымдылығы. Ауыл шаруашылық өнімдері көлемі-5 млрд. теңгені күрады. 256 мын гектар егістіктен 173,7 тонна астық алынды. Бұл жермен жұмыстың және ірі шаруашыльщтарды сақтаудың нәтижесі.

Мал шаруашылығында мал басының өсуі, мал төлдету және мал өнімін өндіру жақсаруда. Аудан шаруашылықтары биылғы жылы Астана қаласында 182 млн. теңгенің өнімін жөнелтті, атап айтқанда 150 тонна сүт, 225 тонна ет, 3000 тонна астық, 100 тонна картоп. Жылдан жылға біздІң шаруашылыктардың «Астық- қоры», «Қарағанды-Нан», ААҚ «Ақнар», ЖШ, «Азық-түлік корпарациясы» ЖАҚ сияқты тұрақты серіктестермен байланысы нығая түсуде. Нарықтық қатынастар әр шаруашылық субьектіге, езіне лайық серіктестік таңдап алуға мүмкіндік туғызып отыр, мүның өзі ауыл шаруашылык қүрылымдарының өсуін көрсетеді. Ел бойынша ауыл шаруашылық өнімдерінің 22%-ды күрады, бүл әрине ауыл түрғындарының өмір сүруге деңгейіне оң ықпалын тигізді. Өткен жылда аграрлар мемлекеттен 51,5 млрд. теңгенің қолдауын алды, биылғы жылы 70 млн. теңге бөліндІ. Ауылды қолдаудың нақты шарасы деп осыны айтпаймыз ба? Өткен жылы «Ауылды қолдау» бағдарламасына сәйкес 717,4 млн. теңге игерілді, бюджеттік қаржыландыру есебінен 268,8 млн. тенге, бюджеттен тыс қаржыландырудан 430,6 млн. теңге. Түрғын үй қүрылысының 2005-2007 жылдарға арналған аймақтың бағдарламасы әзірленген. Осы аралықта ауданда жалпы аумағы 1230 шаршы метр 8 үй салынып, пайдалануға берілді. Биылғы және одан арғы жылдары түрғын үй қүрылысы жалғаса береді, себебі тұрғын үй мәселесІ бүгінгІ таңда ең негІзгі міндеттердің бірі. Елді-мекендерді санитарлық тазалау, көркейту, көгалдандыру, көшелерді жарықтандыру жүмыстары жүргізілуде. Сондай- ақ жергілікті маңызды жолдарды жөндеу жүмыстары жүргізілуде. Кедейлікті төмендету бағдарламасы ауданның әуелметтік-экономикалық дамуының өзекті мәселесі болып табылды. Бүл бағдарламасы жүзеге асыру мақсатында азаматтарды жүмыспен қамту, қоғамдық бау-бақша, өз ісін ашу, үй шаруашылығын кеңейту, үйге жүмыс істеу т.б. шаралар қолданылуда. Жүмысқа орналастырылғандар саны күннен күнге көбеюде. 384 жаңа жүмыс орны ашылды. Жұмыспен қамту орталығына өтініш әкелген 425 жастың 422-сі жұмысқа орналастырылды, немесе 99,3%- Туған өлкеге оралып жатқан әр ұлтты жерлестеріміздің Қазақстанда орналасуына жағдай жасалуды. Тек соңғы үш жылда ауданьшызға алыс, жақын шетелден 36 отбасы қайтып келді. Бұған еліміздің ішкі саясат және сыртқы саясатындағы он өзгерістер, әсіресе экономикалық өсу, халықтың тұрмыс деңгейінің жақсаруы себеп болып отыр. Ауданда мейірімділік үйі жүмыс істейді. Онда 26 жалғызілікті түрады. Мейірімділік үйі жаньшда Ұлы Отан соғысының ардагерлеріне, мүгедектерге, аз қамтылғандарға қызмет көрсететін аумақтық орталык бар. Мектептерде аз қамтылғандар отбасының 803 баласы тамақтанатын 23 пункт жүмыс істейді. Жазғы каникул кезінде сауықтырумен, жүмыспен қамтумен 6556 оқушы қамтылды, бүл барлық оқушылардың 97%. «Жазғы маусымда балалар мен жасөспірімдерді уақытша жүмысқа орналастыру» бағдарламасы бойынша 282 жасөспірім жүмысқа орналастырылды. Материалдық техникалық базаны нығайту 47,2 млн. теңге бөлінді. Ол қаржыға жиһаз, лингафон кабинеттері, физика, химия, медицина, биология кабинеттері, кітапхана, спорт зал, асхана жабдықтары, автобус, жаңа бағдарлама бойынша оқулықтар алынды. Мектептердің бәрі компьютерлендірілген. Жаңа оқу жылында 261 жаңа компьютер алынды, орта есеппен алғанда 26 окушыға 3 компьютер, «Интернет» жүйесіне 21 мектеп қосылған, 222 мың теңге модем сатып алынған. Клуб мекемелерін күрделі жөндеуден өткізу басталды. Аудан экономикасының өсуі клубтарды мәдениет бөлімінің балансына беруге мүмкіндік туғызады. Былтырғы жылы 4 клуб берілді. Аудандық мәдениет бөлімінің материалдық-техникалық базасы нығайтылды, стеллаж, компьютер, жиһаздарымен 4 модельді кІтапхана сатьш алынды. «Ауыл» бағдарламасы шеңбсрінде аудандық ауруханада 63 млн.теңгеге күрделі жұмыстары жүргізілді. Аудандық медицина бірлестігінің материалды- техникалық базасы жақсартылды. (орталыктандырылған сатып алулар арқылы, 950 мың теңгеге санитарлық УАЗ автокөлігі, 12,5 млн. теңгеге жылжымалы флюрографиялық қондырғы, және басқа да медициналық құрал жабдыктар алынды). Кейінгі кезде педагогикалық, медициналық кадрларды селоға тарту мәселесінде оң өзгерістер бар. Оларға ауылда табысты еңбек ету үшін барлық жағдайлар жасалуда. Соның нәтижесінде қазір аудан білімді мүғалімдермен 100%-ға, дәрігерлермен 94%- ға қамтылған. Полицияның учаскелік пунктерінің материалдық-техникалық базасын нығайту едәуір шаралар жүзеге асырылды. Аудан аумағында 26 участкелік пункттің бәрі жөндеуден өтіп, қазіргі уақытта жиһазбен қамтылуда. Атқарылған іс шараларға қарамастан әлі де бәрі ойдағыдай емес. Индустриалды - инновациялық іс шараларды жүргізуде кемшіліктер орын алған, кәсіпорындарда ИСО 9000 сапа стандарттарын енгізуге дайындық қажет деңгейде емес. Даму инстуттарымен жүмыстар жүргізу, ақпараттық іс шараларды жүзеге асыру қажет. Бұл бағытта әлі атқарар іс көп. Шаруашылықтардың да кейбіреуі тиімді жүмыс істемей отыр. Жер тиімді жүмыс істемей отыр. Жер тиімді пайдаланбайды халық жер үлестерін берді, ал нәтиже жоқ. Жалақы төленбейді. Енді жаңа Жер кодексіне сәйкес үлестер жарғылық қорға енді. Жер оларды асырауға тиіс. Жер үлесі бар әр түлға оған өзі қожа. Шаруашылық күрылым басшыларының кейбіреулері өз пайшыларының алдында есеп бермейді, кездесулер өткізбейді, ауылдағы әлеуметтік мәселелерді шешуге көңіл бөлмей отыр. 24 ауыл шаруашылық қүрылым, 484 шаруа қожалығының күшімен биылғы жылы 245 мың гектар жерге егін егілсе, 71 га жерге картоп, 2 га - овощ себілмек. 60485 гектар пар өңдеу, 46900 га жер жырту жоспарлануда. Белгіленген мерзімді техниканы жөндеуден өткізіп, 30400 тонна түқым дайындау қажет. Бүгінгі таңда ен басты мақсат, көктемгі егіске дайындықты үйымдасқан түрде жүргізу.

2005 жылы шешетІн мәселелер көп. Бұл жыл Ауылды көтеруге және дамытуға арналды. Ауыл инфрақұрылымын дамыту басымдығы, ауылдағы мәселелерді шешу-мемлекеттік саясаттың стратегиялық басымдылығының заңдылығы екендігін көрсетеді. Биылғы жылдың ерекшелігі - 2005 жыл облыс әкімімен қала типтес кенттер проблемасын шешу жылы болып жарияланды. Осыған байланыст-л Киевкаға, Шұбаркөл кенттерінің әлеуметтік экономикалык даму бағдарламалары әзІрленедІ. Қосымша №4, №5.

Ауданның көлік кешені, өнеркәсібі

Көлік кешені дегеніміз - көлік тараптарында өзара байланысқан көлік түрлерінің жиынтығы. Көлік халық шаруашылығының мамандануына, сондай-ақ кешенді дамуына үлкен әсер етеді, кәсіпорындар арасындағы байланыстар көлік арқылы жүзеге асырылады. Әсіресе автомобиль жолдары калыптасқан. Автомобиль жолдарын шартты түрде үш топқа: ауданаралық, аудандағы және жеке шаруашылықтар ішіндегі деп бөлуге болады. Ауданда «Киевское АТП» деп аталатын жалғыз ғана мемлекеттік мекеме жүмыс істейді, жүктерді тасумен айналысады. Ауданда ауылдық шаруашылықтардан басқа негізгі өнеркәсіп орындары: сүт зауыты, автостанция бар. Сүт зауыты көптеген сүттен жасалынатын тағамдар шығарады. «Жақсыбай» атты мекеме аудан бойынша, қалаларға, ауылдарға жолаушыларды тасымалдаумен айналысады. Көптеген өндіріс орындары жабылып қалды, кейбіреулерін жеке меншікке иеленді. Аудан шаруашылығын үрдіс дамыту барысында шешімін күтіп түрған жағдайлар төмендегідей: 1) Ауылшаруашылңк өнімдерін өңдейтін, шығаратын өндіріс орындарын ашу. 2) Шағын кәсіпорындар жүйесін кеңейту. Бүл ауылдағы еңбек қорын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Халықтың қалаға қоныс аударуын тоқтатады. 3) Аудан шаруашылығында қол еңбегін кысқарту. Ауыл шаруашылығында, қүрылыста, өнеркәсіпте әлі де қол еңбегімен атқарылатын жүмыстар баршылық. Ғылым мен техника жетістіктерін өндіріске жедел енгізу, қол еңбегІ қысқаратыны сөзсіз. 4) Халықтың әлеуметтік жағдайын көтеретін шаруашылық салаларын дамыту. Халық түтынатын тауарлар мен шығаратын өнім түрлерін арггыру. Халықты түрғын үйлермен қамтамасыз ету, дәрігерлік жәрдем деңгейін көтеру. Халықтың демалысын үйымдастыратын сауықтандыру орьшдарын салу. Шипалық, емдік қасиеті бар жерлерді есепке алып, халық игілігіне жарату.

Осы аталған шаралар жүзеге асырылса, аудан шаруашылығының экономикалық тиімдІлІгі артып, халықтың материалдық және рухани сүранысы канағаттандырылады. Ауыл шаруашылығының негізгІ өндіргіш күші - жер. Ауылшаруашылық жерлерінің басым көпшілігі табиғи жайылымдар. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіретін мал шаруашылығы мен егіншілік шаруашылықтары. Мал шаруашылығы халықтың ертеден маманданған саласы. Ірі кара, қой, ешкі, жылқы өсіріледі. Егіншілік шаруашылығының басты мақсаты бидай өсіру, мал шаруашылығын жемшөп қорымен қамтамасыз ету.

Бөлім. Қоршаған ортаға антропогендік факторлардың әсері және Нұра ауданының экологиялық жағдайы мен қоршаған ортаны корғау шаралары

Нұра ауданы жерін шаруашылық игерудегі экологиялық мәселелердің туындауы

Қоғам мен табиғат бір- бірімен тығыз байланысты болғандықтан, айналадағы орта мен адамның жекедара тіршілік етуі мүмкін емес. Табиғат байлықтарын тиімді пайдалану, табиғатқа сүйіспеншілікпен карау қоғамның да алға қарай дамуына негіз болады. Айналадағы ортаның қолайлы болуы адамның дұрыс білім алып, еңбек етуіне, материалдық жағынан қамтамасыз етілуіне ықпал етеді. Сондықтан әрбір адам табиғатты аялап сақтауға өз үлесін қосуы тиіс. Әрбір отырғызылған ағаш, тазаланған бұлақ сол табиғаттын бір бөлшегі екенін үмытпаған жөн. ӨзІміз тұрған жердің табағатьш сақтауға тиістіміз. Табиғатқа аялы көзқарасты қалыптастыру үшін туған өлке туристІк саяхат жасаудың, оның табиғат ерекшеліктерімен, экологиялық жағдайымен танысудың маңызы зор. Ауданның шаруашылық әрекеті- табиғаттың дамуына әсер ететін ерекше фактор. Адам еңбек пен ақыл-ойдың арқасында айналадағы ортаға бейімделумен қатар, оны өзгертеді де. Табиғаттағы қүрамдас бөліктердің бір-бірімен тығыз байланыста екенін ескерсек, олардың біреуі өзгерсе басқаларынын да өзгеретіні түсінікті. Сондықтан табиғатты өзгерту барысында адамзат оның кейінгі зардаптарын да ескеруі қажет. Адам әрекетінен туған жерімізді тез шешуді қажет ететін проблемалар бар. Солардың бірі- Нүра өзен алабының ластануы. Табиғаттьщ болашақта өзгеру сипаты, адамның шаруашылық әрекетінің табиғатқа әсері, адамзаттың тағдыры сияқты мәселелер көптеген зерттеушілерді ойландырады. Айналадағы орта адамның денсаулығына әсерін тигізеді. Ауаның тазалығы, басқа қүрам бөліктеріндегі тепе-теңдіктің сақталуы адамның жүмыс қабілетіне, ұзақ өмір сүруіне н<ағдай жасады. Тамаша табиғат көріністері адамның күш- қуатының қалпына келіп, тынығуына көмектеседі. Қазіргі кезеңде ғылым мен техниканың өркендеуі нәтижесінде адамның айналадағы ортаға ықпалы артты. Бұл ықпалдың зиянды жақтарының бірі- адам денсаулығына әсері. Ластанған өзеп суын пайдалану қауіпті. Өзендерде әр түрлІ ауру туғызатын бактериялар көбейіп, әр түрлі ауру-дертке шалдықтырады. Адам денсаулығына кері әсерін тигізедІ. «Адам - табиғат» қарым- катынасы өте күрделі. Бір жағынан адам табиғат ресурстарын түтынушы болса, екінші жағынан, өзі өзгерткен ортада өмір сүріп, ондағы кері өзгерістердің зардабын тартушы ретінде көрінеді. Бүдан адам қоғамының табиғаттан тыс өмір сүре алмайтыны белгілі болады. Ластандырушы көздердің зиянды калдықтарының таралуына әсер ететін негізгі факторларының бірі жел бағыты болып есептеледі. Бүл процесс ауа алмасуының бағыттарына және жылдамдықтарына сәйкес, сол көздерден әр түрлі қашықтыкқа жетіп, мөлшері анықталады. Нүра өзен алабын ластандыру көздерге жататындар: Қарағанды-Теміртау өндірістік ауданында орналасқан Шахтинск химия тау-кен, Саран химия тау-кен және Абай энерготау-кен шахталары, Оңтүстік Қүлайғыр көлікті карьері, Теміртау химия-металлургия комбинаты, Ақтау көлік және құрылыс комбинаты, Қушоқы көмір карьері, Қарағанды урбоөнеркәсібі. Осылардың барлығы дерлік қоршаған ортаны жел арқылы ластандырады. Бірақ бүрыығы зерттеушілер бүл факторға онша көңіл аудармаған және толық талқылап, теориялық-практикалық корытындылар жасамаған. Олай болса, үсынылып отырған бүл жүмыстың мақсаты - жел бағыттарын зерттеп, олардың ластаддырушы көздерден Нүра өзен алабына зиянды заттардың ауысуына әсеріы болжау. Бүл максатқа жету үшін келесі мәселелер шешілуге тиіс болды: Нүра өзен алабына әсер ететін жел бағыттарын анықтау үшін метеостанциялардың тізімін жасап, сызба-нүсқасын түзу; - осы метеостанциялардың мәліметтері негізінде Нұра өзен алабына әсер ететін желдерді жүйелеп, айлық және жылдық сипатын беру; - метеостанциялардың бақылау нәтижелеріне сүйеніп, жыл мезгілдеріке сәйкес және жылдық орташа жел бағыттарын анықтап, мерзімдік динамикасының нүсқасын жасау; - жоғарыдағы мәліметтерді сипаттау қорытындысына байланысты Нүра өзен алабының жел арқылы ластану процесін анықтау. Нұра өзен алабында орналасқан метеостанцияларға тоқталатын болсақ, ең бірінші өзен бастау алатын шығыс бөлігінен қарастыруға болады. Қарқаралы метеостанциясы бұл өзеннен 45 шақырым қашықтықта орналасқан, одан кейінгі өзеннің бастауы болатын Байқожа мен Ақбастау салаларының аралығында Бесоба бар. Ал Ақтау метеостанциясы Самарқан су қоймасының солтүстік белігінде, 12 шақырым қашықтықта орналасқан, ал осы су қойманың оңтүстігІнде Қарағанды қаласы бар. Самарка метеостанциясы Нүра өзеніне Шерубай-Нүра саласы қүйғаннан кейін 51 шақырымнан кейін өзен бойында орналасқан. Черниговка осы алынған метеостанциялардың ішіндегі ең батысындағы, Нүра өзенінің оң жақ бөлігінде жайғасқан. Жалпы жел қай күрылықта, қай гегографияльщ нысанда болмасын горизонтальды бағытта ауа тасымалы, атмосфералык қысьшға байланысты әр түрлІ бағыттарға қозғалып, жылдамдықтары да өзгермелі болады. Мәселен, жылдамдықтарына байланысты Бофорт шкаласын қолданып баллмен есептелінеді де келесідей жіктеледі; 0 балл-0 м/с- штиль; 4 балл-5-7 м/с-қоңыржай жел; 7 балл-12-15 м/с-күшті жел; 9 балл-18-24 м/с-дауылды жел; 12 балл-29 м/с-дауыл. Осыларға сәйкес біз қарастырып отырған Орталық Нүра өзенінің бойындағы орналасқан Самаркада жел бағыттары кысқа оңтүстік шығыстан солтүстік батысқа қарай ауысады, ал жазда салыстырмалы түрде барлық бағыттарда бірдей болып келеді. Черниговка мәліметтерІ бойынша қаңтарда жел 43 пайызға дейін оңтүстіктен соғады, ал жаз айында керісінше солтүстік және солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа қарай ауысады. Атмосферадағы көтерілетін өндІріс қалдықтарының ауысу мөлшері ауа ылғалдылығына тікелей байланысты болады. Егер ылғалдылық мол болса шаңның жылжу қарқындылығы азаяды және таралу күші кемиді. Сондықтан осы аймақтардағы ауаның ылғалдылығы да ластандырушылардың алыс- жақынға таралуына өз үлесін қосады. Салыстырмалы түрде Орталык Қазақстан территориясында жер бетіндегі су коры тапшы, ал атмосфераның ылғалды болуы солармен тығыз байланысты. Жауын- шашыннын жылдық орташа есеппен 224-266 мм. Бүлар, негізінен, жаз айларында маусым, шілде түседі, ал ең аз ылғалдылық қаңтар мен наурыз айларында болады. Осы мәліметтерге сүйеніп, орташа айлық және жылдық ауа ылғалдылығын пайыз мөлшерінде есептеп шығаруғаруға болады:

Метеостанциялар I II III IV V VI VII VIII IX XI XII жыл Қарқаралы 74 73 74 65 57 59 60 61 67 73 75 77 66 Бесоба 76 76 76 67 57 55 57 58 58 69 76 77 67 Қарағанды 78 77 80 66 53 51 54 54 56 69 78 79 66 Кестеде көрсетілгендей ең аз ылғалды мезгілдер мамыр айынан бастап қыркүйек айына дейін (53-56%), ал қыс айларында керісінше күбылыс байкалады (79-81%). Жаз айларында атмосфераның аз ылғалды болуының себебі, түскен жауын-шашын ағьш әсерінен кетуі, күн сәулесінің түсу бүрышы, т.б. Сонымен Нүра өзен алабының ластану жел бағыттарының, оның жылдамдығының, атмосфераның ылғалдығының әсеріне тікелей байланысты екенін көреміз. Осы мәліметтерге сүйеніп, Нүра өзен бойындағы лас қалдықтарды ескеріп (мыс, мырыш, мүнай өнімдері, азот амоний, фенол, сульфат) өндірістерден жел әсерінен тасымалданып, жыл мезгілдеріне байланысты әр кезде (көктем, жаз, кыс) әр түрлі болып, әр түрлі мөлшерде өзен алабына түседі. Мәселен жаз айларында түскен қалдықтар тікелей биогенді компененттермен жанасып әсер етеді, оларда аккумуляцияланьш, қалдықтары шіріген кезде, топырақтың кұрамына еыеді, ал топырақтың өзіне сіңген ластандырушы элементтер биогенді бөгеттердің әсерінен эрозиялық және эолдық процестерге ұшырамай, көпшілігі сол орнында қалуға тиіс деп болжауға болады. Ал қыс айларында олар тікелей өзен суына түсуі мүмкін емес. Себебі, Нүра өзені жылына 125-180 күн мұзбен қапталып жатады. Бүл кезде желдің жылдамдығы артып, күшейіп, ластандырушыларды солтүстік бағытқа алып кетеді. Көктем келе кар мен мұздың бойындағылары топыраққа сіңІп, қалғаны су эрозиясы арқылы ойлы, ойпаң жерлерге барып, біразы Нұра өзен ағынына ілеседі. Осы аймақтағы урбоөнеркәсіпті Қарағанды қаласы мен мемлекетіміздегі ең ластандыру қалаларының бірі Теміртауда атмосфераға шығарылатын ШРК мөлшерінен жоғары қосынды қалдықтардың орташа және максималды концентрацияларымен қоса атмосфераның ластану интеграциясы да көрсетілген. Зиянды заттектер үшін биосфераның әр компенентіне арнайы белгіленген ШРК-ның шамалары бар. Оның ішінде атмосфералық ауадағы ШРК жұмыс аймағына, максималды бір жолдық концентрациясы және орташа тәуліктік болып жіктеледІ. Осыған сәйкес ластанғыш заттектердің класын осы көрсеткішке сүйеніп анықтайды. Адамға қауІпті класы ШРК мағынасына қарай 4 топка бөлінеді: 1 класс (ШРК < 0,1 мг/мЗ)- айрықша қауіпті; 2 класс (ШРК =0-1 мг/ мЗ) - жоғары қауіпті; 3 класс (ШРК = 1-10 мг/мЗ)- орташа қауіпті: 4 класс ШРК = > ІОмг/мЗ)- болымсыз кауіпті. Осыған жіктеу негізін 4-кестеден мәліметтермен салыстырсак Қарағанды, Теміртау қалаларының атмосфералық ауасында шаң, көміртегі оксиді және т. б. қосындылардың максималды концентрациясы бойынша арнайы белгіленген ЩРК-нын шамаларынан бірнеше есе артық болып отыр. Метеостанциялардың мәліметтері бойынша бағыты мен жылдамдығын ескере отырып ауа бассейніндегі қосынды қалдықтардың қайда барып түсетінін белгілеуге болатын мүмкіндік туындайды. Қарағанды-Теміртау қалаларының атмосферасы ластануы.

Қала АЛИ* ШРК** Мөлшерінен жоғары қосындылардыц аты Орташа концентрация Мг/м"1 ШРК Максималды концентрация мг/м3 ШРК Қарағанды 4,6 Шаң көміртегі оксиді азот диоксиді фенол вормальдегид 0,1 1 0,03 0,002 0,006 - 1,1 1,1 0,39 0,055 0,048 2,2 2,2 4,6 5,5 1,4 Теміртау 6,9 Шаң Азот диоксиді Күкірт сутегі Фенол Аммиак 0,2 0,02 0,002 0,008 0,08 1,2 2,7 2,0 1,1 0,40 0,037 0,047 0,46 2,2 4,7 4,6 4,7 2,3

• - атмосфераның ластану интеграциясы,**- шекті рауалы концентрациясы.

1 .Нұра өзен алабын әсер ететін жел бағыттарын анықтау үшін Қарқаралы, Бесоба, Қарағанды, Ақтау, Самарқа, Черниговка метеостанциялардың мәліметтерін пайдаландық. 2.Осы метеостанциялардың мәліметтері негізінде Нүра өзен алабына әсер ететін желдерді жүйелеп, айлық және жылдық сипаттары анықталды. Қыс айларында жел бағыты солтүстікке соқса, жаз айларында оңтүстік бағытқа ауысады. Осыған сәйкес жылдық жел бағыттарының басым бөлігі оңтүстік және оңтүстік шығыс аймағынан соғады. З.Жаз айларында түскен қалдықтар тікелей биогенді компененттермен жанасып әсер етеді, оларда аккумуляцияланып, қалдыктары шіріген кезде, топырақтың қүрамына енеді, ал топырақтың өзіне сіңген ластандырушы әлементтер биогенді бөгеттердің әсерінен эрозиялық және эолдық процестерге үшырамай, көпшілігі сол орнында қалуға тиІс деп болжауға болады. 4.Қыс айларында олар тікелей өзен суына түсуіне мүмкін емес. Себебі Нұра өзені жылына 125-180 күн мүзбен қапталып жатады. Бүл кезде желдің жылдамдығы артып, күшейіп, ластандырушыларды солтүстік бағытқа алып кетеді. Көктем келе қар мен мүздың бойында қалғандары топыраққа сіңіп, қалғаны су эрозиясы арқылы, біразы ойлы, ойпаң жерлерге барып, қалғаны Нүра өзен ағынына ілеседі. 5.Нұра өзен алабының жел арқылы ластану процесіне Қарағанды-Теміртау атмосферасына шығарылатын ШРК мөлшерінен жоғары қосынды қалдықтары болып табылатындар: шан, көмІртегі оксиді, азот оксиді және т.б. Қарағанды облысы, Қазақстанның басты өнеркәсіптік аймақтарының бірі ретінде, қазіргі кезеңде экологиялық жағдайының нашарлауымен нақты ажыратылады. Бүл қоршаған ортаның сапасын географиялық негізде басқарудың қажеттілігін анықтайды. Себебі, географиялық негізде табиғи, әлеуметтік процестер және қоғам мен табиғаттың, адам экологиясының өзара қарым-қатынасының күрделі мәселесін шешудің қолданбалы элементтерін түтастай қарастырады.

Аймақтағы табиғат ортасының экологиялық деградациясының дәрежесін аныктау үшін ауадағы, су ортасындағы және топырақ - өсімдІк жамылғысындағы әртүрлі заттардың шектеуге мүмкін концентрациясының (ШМК) қалыпты көрсеткіштер қолданылады. ШМК - ның көрсеткіші табиғат ортасының деграциясының шынайы мөлшерін ғана емес, сонымен коса олардың антропогендік әрекетке төзу дәрежесін анықтайды. Әрбір ландшафт табиғи қалпында өзі қалпына келетін жүйені қүрайды және нақты қүрылымымен анықталады. Антропогендік әрекет арқылы қалыптасатын өзгерістер географиялық жүйенің қүрыльшын өзгертеді де, не бүл өзгерістерді жоюға, не ландпіафт қүрылымын кайта күруға бағытталған реакция тудырады. Осылардың салдарынан ландшафттардьщ антропогендік модификациясы қалыптасады. Антропогендік әрекеттердің интеисивтілігі мен үзақтылығына, сонымен қатар, географиялық жүйенің таксономиялық рангы мен қүрылымының қалыптасуы тереңдІгіне байланысты ландшафттардьщ антропогендік модификациясында қайтымды өзгерістер болуы мүмкін. Антропогендік әрекеттердін қазіргі экологиялық өндіріске сәйкес барлық спектрі Нүра өзені бассейнінің ландшафттарында байқалады. Нүра өзенінің бассейні ландшафттык экологиялық деградациясы төмен, қалыпты және жоғары дәрежедегі аудандарға бөлінген. Деградациясы төменгі дәрежедегі ауданға табиғи жағдайға жақын ландшафттар жаткызылады. Олар заказниктерде, аласа тауларда және орташа тауларда сақталған; ластану көздерінен бірнеше ғана кашықтықта жатыр (мысалы, Теңіз - Қорғалжың және Қарқаралы- Кент қүрғақ дала аудандары). Теңіз - Қорғалжың ауданы ластаушы көзіне Теңіз көліне қүятын Нүра өзені жатады. Теңіз-Қорғшіжың көлдер қазіргі жағдайы Нүра өзені бассейнінің ландшарттарына антропогендік әрекет көп ықпал етуімен анықталады. Климатын, ғасырлық тербелуіне байланысты аймақта қүрғақшылық табиғи процестердің ұлғаюы жоне Теңіз-Қорғалжың казан шүңкыры мен Нүра өзенінің ландшафтын шаруашылықта басым игеру, көлдердің су басуына оның түпкірімен өзгеруіне әкеліп соғуда. Бүл жерде мүнай өнімдері, нитраттардық МШК-дан асатын техногендік ластанудың түрлері кездеседі. Сонымен қоса түптік шөгінділерде рендік концентрацимясы 5 есе ұлғайтатын сынаптың бар екендігі тіркеледі. Деградациясы қалыпты дәрежедегі аудандарға негІзінен қазіргі уақытта техногендік процестерге ұшырамаған территориялар жаткызылады. Бүл-орман массивтері мен орташа, биік таулы қыраттардыц ландшафттары. Мүнда радиациондық реңнің әжептәуір жоғарылағаны байқалады (Шығыс Қазақстан облысының шекарасында). Көмір өнеркәсІбі, қара және түсті металлургия және т. б. кәсіпорындардың әсеріне үшыраған территориялар деграциясының, жоғары дәрежесіне жатқызылады. Экологиялық жағдайының анализі аса коп ластанғандарға Қарағанды-Теміртау өнеркәсіптік торабы мен Жезқазған өнеркәсіп ауданы жататынын көрсетеді. Қарағанды-ТемІртау өнеркәсіптік торабының ауасында ылғи да 100-ден астам токсикалық қоспалар бар, оның бесеуі атмосфера ластануынын геохимиялық индексін анықтауға алынған шаң-тозаң, азоттың қос тотығы, фенол, бензолиден, формальдегид болып табылады. Қарағанды-Теміртау торабының территориясында шаң-тозаң таралуы әркелкі. Оның саны жеклеген өнеркәсіп торабының учаскелерінде тәулігіне 20-30 кг/км -нан 15000-25000 кғ/км-ға дейінгі аралықта өзгеріп отырады. Шаң-тозаңның түсуіне реңдік саны тәулігіпе б0 кг/км - ды қүрайды. Атмосфералық ауанын қүрамының өзгеруі антропогендік факторларға байланысты және оп ландшафттың жергілікті климатының қалыптасуына әкеліп соғады. Яғни, Қарағанды, Абай және Сарань сияқты өнеркәсіп орталықтарындағы техникалық жылу мөлшері, қоршаған ландшафттарға қарағанда, қаладағы ауа температурасын 2-3 С- қа көтереді. Нүра өзенінде мүнай өнімдерінің (5 ШМК- дан - 0,26 мг/дм3), аммоний азотының (2 ШМК-дан - 0,78 мг/дм3), органикалық заттардың (2 ШМК-дан- 6 мг/дм3), нитраттардың (7 ШМК- дан - 0,56 мг/ дм3) жоғары түрде бар болуы белгіленген.

Ең, ластаушылардың бірі сынап болып табылады. Қазіргі уақытта Нұра өзенінІң арнасы сынап пен органикалық ластаушы заттарға бай, срекше түптік шөгінділерден (техногендік түнба-лайлар) қалыптасқан. Ағынды және өзен сулар араласатын зоналарда техногендік түнба-лайлардағы сынаптық орташа деңгейІ 560 мг/кг- ға тән. Мысалы, Черниговка селосының маңында түптік шогінділерінде сынаптық қүрамы аздап азайғанымен, ол реңдік концентрацияны 5 есеге жоғарылатады. Сьшаппен ластану Нүра өзені жағалауларында, оған таяу маңда орналасқан аудандардағы жер беті және асты суларында, ауыл шаруашылық дәнді-дақылдарда, балықтарда, малдарда, топырақ пен ауада таралған. Нүра өзені ландшафттарының дамуында көмір өнеркәсібІ кәсіпорындары үлкен ықпальш тигізеді. Көмірді өндіруде бос жыныстардың көп көлемі араласады да, шахта суларына лақтырылып, сумен қайта айдалып шығарылады. Соңында атмосфераға металл, көмір және жыныстық шаң-тозаңдардың көп көлемі түседі. «Центрказнедр» аймақгық басқармасыпың 1991 жылдан 1996 жылға дейінгі жүргізілген зерттеулері Қарағанды көмір бассейнінің 24 шахтасын, 5 разрезді, 7 кен- байыту фабрикасын камтыды. Яғни, тау жыныстарының үйінділерІнің кейбір жерлерінде зиянды заттардың концентрациясы кейінгі 2- 3 жылда 3 есеге үлғайған екен. Жезқазған өнеркәсіптік аудаиыпда мұнай өнімдерінің (20 ШМК-ға дейін), мыс пен мырыштың (4 ШМК-ға дсйін) жоғары мөлшерімен ерекшеленетін Қаракеңгір өзенінің ағынды сулары негізгі ластаушы көз болып табылады. Кеңгір су қоймасынан төменге қарай өзен қалыпты ағындыға айналады. Бүл қалыпты ағынды су қоймасынан жіберілген сулардан, шаруашылық, фекальдық судьщ түсуінен, өнеркәсіптік ағындылардың өзен арнасына тазартылып, қүйылғаннан кейін қалыптасады. Ластанудың негізгі көздеріне сонымен қоса «Қазақмыс» акционер қоғамы, «АБС» Балқаш маңы кен - байыту фабрикасы да жатады. Ағынды суларды бүл жерде Балқаш көлі қабылдайды. Зерттеулердің көрсетуінше, Балқаш көлі мыспен мырыштың және органикалық заттардың жоғары мөлшерінің түсушен сипатгалады. Көп жылдар бойы аталған өнеркәсіп орындары экологиялық ескертулерді ескермей жұмыс істесе, қазіргі кезде облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармалары мен ведомстволық лаборатория мекемелердің ұйымдастыруымен жер бетІ суларын ұтымды пайдалануға ерекше қатаң бақылау жүргізілуде. Бұл бақылаулар лақтырылатын судың сапалы қүрамын қатаң қадағалап отырады. Сонымен қоса, топырақтың құнарлы қабатын сақтау мен алу барысында жерді қайта өндеуге ерекше көңіл болу нәтижесінде, қайта өқдеудің техникалық кезеңдері мына шахталарда (кеніш орындарында) - Ақтас, Ленин атындағы, Шахтинск, Байжанов атындағы, Абай және Қазақстан жүргізіліп, қайта өндеудің ауданы 24,6 га- ды қүрады. «Қарағандыликвидшахт» тау - кен кәсіпорны облыстағы көптеген шахталардың жабылуына байланысты жерді қайта өндеуді әрқашанда қатаң бақылауға алып отыр. Техногендік кезеңдегі жерді қайта өндеу жүмыстары 50 га- дан астам аудандарда, мысалы Степная шахтасында - 28 га, Дубровская шахтасында- 3 га жерлерде жүргізіледі. Сонымен бірге Северная шахтасының, Майқүдық шахтасының және Пархоменко атындағы завод маңындағы жерлер қалпына келтірілді. Атмосфералық ауаны тазартуда да ортүрлі жүмыстар жүргІзілуде. Мысалы, Облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармасының хабарлауына қарағанда, «Испат-Кармет» АТАҚ-ында тұз кышқылының ағып кету дәрежесі агрегаттардың реконструкциясы откізілді; мартен цехында үсақ материал трактың аспирациондық жүйесін орналастыру аякталуының нәтижесінде, атмосфераңа шаң-тозаңньш көп мөлшерде түсуіне азайтылған. Сонымен, антрогендік әрекеттердің географиялық жүйеге зиянды әсер етуі қоғам мен табиғат арасындағы нақты да дүрыс қатынастарды іздестіруге мүмкіндік береді. Өйткені антропогендік өзгерістер географиялық жүйенің экологиялық жағдайына кері әсер етіп, оны өзгертеді. Зерттеліп отырған аймақтың техногендік ластануларына жүргізілген анализ осы территориялардыц жалпы зкологиялық жағдайының қалпын көрсетеді. Техногендік ластану ерекшеліктерін анықтап қана қоймай, Қарағанды-Теміртау өнеркәсіп ауданының табиғи-техникалық жүйелерінін басты әрекет ету көздерін айқындап ашуға мүмкіндік берді. Бүкіл Орталық Қазақстан аймағын кесіп өтіп, Теңіз көліне барып қүятын, осы аймақтын өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етіп отырған Қара Нүра өзені. Оның ластануы Теміртауда осыдан елу жылдан астам бүрын синтетикалық каучук заводын салудан бастау алады. Кейіннен «Карбид» өндірістік бірлестіч аталған бүл кәсіпорын көбіне ацетальдегид шығарумен айналысты. Ал онын ең басты катализаторы сынап болды. Содан осы өндірісте пайдаланылған сынап қалдығы Нүра өзеніне ағын сумен және жер астымен барып қүйылып, Халықаралық Қорғалжың қорығына дейінгі өне бойына түгел тарап, түбіне түнып қалды. Мүнымен қоса, Қарметкомбинат (қазіргі «Испат-Кармет» ААҚ) пен КарГРЭС-1 кәсіпорындары да бүл өзендІ аз ластандырып жатқан жоқ. Кейінгі кездерде Қара Ертіске Қытай жағының қол салып, суын кейін бүрып әкету қаупі байқалғаны жиі айтылып жүр. Егер ол шын жүзеге асса, онда Астана мен Қарағанды халқы бірінші болып су тапшылығын көреді. Астаға халқы таяу жылдар ішінде 500 мыңнан асады деп болжануда. Осыған байланысты Нұраның суын сынаптап тазартып, ауыз суға жарату ниеті де пайда болып отыр. Сондықтан, Дүниежүзілік даму және реконструкция банкі осы мақсат үшін АҚШ-тың 50 миллион доллары көлемінде грант берді. ЕндІ осы қаражатты қалай игеру қажеттігі жайлы мәселе көтерілуде. Бүл туралы «Гражданпроект» жобалау институтының директоры, тәуелсіз сарапшы Александр Александрович Золотарев өзінің ойын былай деп өрді: - Нүра өзенінің түбінде миллиондаған доза боларлық қатерлі сынап жатыр. Бірақ одан қорқуға болмайды. Өйткені, сынап дегеніміз ерекше металл. Бір кезде патшалы Ресейдің емшілері оны ем үшін пайдаланып, адамға бір-екі түйірін жүтқызып жітерген де кездері болған. Ең зиянды нәрсе - оның буы. Ол ашық қалған кезде буланады. Сол кезде маңайындағыларға өте қауіптІ. Одан кәптеген жануарлар мен адамдар зиян шегуі мүмкІн.

Осы Нүра өзеннІң ластануымен айналысқан адамдар бар. Бүрын біреулер зерттеген. Көбіне оларды Мәскеуден келген оқымыстылар, КСРО Геология министрлігінің адамдары сол кездегі үкімет тапсырмасымен 1986 -1988 жылдары жүргізді. Қазір онымен Әл-Фараби атындағы ¥лттык мемлекеттік университеттің ғалымдары айналысуда. Сонымен қоса бүл іске ¥лыбританияның Гентан университеті сияқты бірталай елдің ғылыми- зерттеу институттары зер салуда. Келешекте Нүра өзенінің суын ауыз суға пайдалану қажеттігі туып қалуы ғажап емес. Қазірдің өзінде бүл өзеннің бойында 1,5 миллионға жуық адам тұрады. Олар өзен суын тікелей өздері ішпегенімен оның суын малы ішедІ, бау-бақшаларын суарады. Ауыз суға пайдаланған кезде оның қүрамынан сынап шығып жатса несі жақсы? Сондықтан да қазір тазалап қоймаса, кейін кеш болып кетуі мүмкін. Қалай тазалау қажеттігін Бүрын мүндай іспен айналысқан швед және француз фирмалары қолға алмақ. Ал жақсы географиялық ақпаратты жүйе жасау үшін қалыпты географиялық және топографиялық негіз қажет. Сонда ғана мамандар кешенді зерттеу жүргізе алады. Қалдық сынапты жинақтау үшін Жауыр батпағы уақытша колданылған. Қазір ондағы жағдай қандай екенін де білмейді. Ол осыдан елу жыл Бұрын қолдан жасалған қарапайым ойпат. Егер шынын айтатын болсақ, барлық ақпарат Мәскеуде сақтаулы. Біздін қарапайым есебіміз бойынша осы елу жыл ішінде 4 миллион тоннаға жуьтқ ацетальдегид өндірілген. Яғни, бүл 4 мың тоннаға жуық сынап пайдаланылды деген сөз. Мүның ішінде қаншасы дайын өнім болып шықты, қаншасы шикізат болып қалды, қаншасы топырақ сіңіп кетті, қаншасы шығын болды, 1976 жылдан бері қаншама калдықты Украинаға көмуге әкетті деген сүрақтар жауапты тек арнайы күжаттардан ғана табамыз. Ол қүжаттар Бүрынғы Орталықта қалып қойды. Сондықтан да біздің үкімет басшылығы елшіліктер арқылы Ресей мен Украинадан осындай ақпараттар сүратуы қажет. Ал мүндай ақпараттар болмай түрып, зерттеу үшін және оны тазалаймын деп Нұраның кез-келген жерін қаза бастау ақымақтық болады. Ол дегеніңіз Дүниежүзілік даму және реконструкция банкі берген 50 миллион долларды желге үшырғанмен бірдей... Иә, Александр Александровичтің сөзінің жаны бар. Соған орай бүкіл Орталық Қазақстан өңірінің күре тамырындай болып отырған Қара Нүра өзенін кез-келген жерден қаза бастамай, ғылыми тұрғыдан негІздей отырып, зерттеу жүмысын жүргізген дүрыс. Әрі бүл жүмысты көпсе соза беруге болмайды. Бүл жобаның маңызы өте зор. Егер ол жүзеге асырылатын болса, ауқымды экологиялық шара іске асырылып, халықтың денсаулығын жақсарту жолындағы айтулы оқиға болар еді. Бүған қоса Нүра өзенінің бойындағы қалалар арзан әрі таза сумен қамтамасыз етілер еді. «Тентек» ЖЭО мен Қарағанды №1 ЖЭО күлін тазартатын қосымша қондырғы салу мәселесі әлі шешілмей келеді. Сол сиякты Нүра өзенінің түбінде «Карбид» АҚ-нан шөккен сынаптан тазарту жүмысы да қолға алынған жоқ. Кейбір зерттеулерге қарағанда Нүра өзенінің түбінде 150 тонна сынап жатыр. Соның әсерінен Нүра өзені қүятын ТеңІз көлі жанындағы Қорғалжын қорығы суларында да сынап деңгейі белгілі дәрежеден көбейіп кеткен. Бүл жүмыстарды жүзеғе асыруға бөгет болып отырған жайлар көп. Бірішіден-қаржының тапшылығы болса, екіншіден - берекесіздік бел алған. Кейбір басшылар экологиялық сауықтыру мәселесін қосалқы жүмыс деп есептейді. Олар қаржы тапшылығын сылтау етіп, халык денсаулығын ойға да алмайды. Тек өткен бір жыл ішінде ғана 913 басшыға бір миллион теңгедей айып салынуы соның дәлелі. Тіпті кейбір кәсіпорындардың жүмысы тоқтатылды да. Ортаны ластандырылатын кейбір жеткізіп беруші кәсіпорындардың ісі табиғат қорғау прокуратурасына беріліп, тергеу де жүргізіледі. Бірақ одан экологиямыздың жақсарып кеткені шамалы. Дегенмен де қазір экологоиялық ахуал өткен жылдармен салыстырғанда біршама жөнделді. Оған бірталай кәсіпорындардың әртүрлі себептермен тоқтап қалуы «игі әсерін» тигізіп отыр.

Президентіміздің халыққа Жолдауында Қазақстан 2030 жылы ауасы таза, мөлдІр сулы, жасыл желекті елге айналуы тиіс екендігін атап көрсетті. Бізде мұндай мүмкіндік бар. Егер ПрезиденттІ бүкіл халық қолдаса, экологиялық сауықтыру шарасын бүкіл ел болып жүзеге асырса, оған таң қалатын ештеңе жоқ. Алдағы уақытта кәсіпорындардың барлығы тек өнім шығарумен ғана емес, айналадағы ортаны, табиғатты қорғау ісімен де түбегейлі айналысуы қажет. Қоршаған орта тазалығы өз қолымызда. Оны ластандырмай, ауасын, табиғаттын бүлдірмей үстауға болады. Ол үшін мүны әркім өзінің төл міндетім деп түсінуі керек. Негізі ПрезидентімІздің бүл Жолдауы үзақ мерзіміе арналған, ауқымды шараларды қамтыған қүнды құжат деп білемін. Сондықтан да оның жүзеге асатынына кәміл сенІмдімін.

Қоршаған ортаға антропогендік факторлардың әсерІ және экологиялық сауықтандырудың табиғи факторлары

Табиғи комплекстерге антропогендік факторлардың тигізер әсері кеңІстік пен уақыт аралығында бірдей емес екеыдігі белгілі. Нұра өзені алабында қазіргі өндіріс саласының экономикалык ерекшелігіне сәйкес келетін антропогендік факторлардың барлық түрі дамыған (ауыл шаруашылық, өнеркәсіптік, яғни техногендік түрлердің барлығы). Сондықтан да олардың әсеріне дұрыс талдау жасап тиімді пайдалану, қорғау шараларына ғылыми дұрыс баға берудің маңызы зор. ҚазІргІ табиғи комплекстердің дамуына, эволюциялык ерекшелігіне антропогендІк факторлардың тигізер әсеріне ерте кезде-ақ назар аударылған. Ал соңғы уақыттағы ғыльтми- техникалық революция жетістіктеріне байланысты оның әсері кейде тіпті табиғи үрдістердің әсерінен де артық. Сондықтан олар геожүйелердің табиғи әлеуетін анықтауға негізгі фактор болып есептеледі. Қазіргі геожүйелер шеңберіндегі табиги үрдістерді жан-жақты білу, картаға түсІру жүмыстарын оларға антропогендік үрдістердің тигізер әсері сияқты мәліметтермен толықтырып, есепке алған дүрыс. Өйткені қазіргі ландшафтардың шығу тегі мен болашақтағы даму бағытын аныктауда тек табиғи факторларды есепке алу жеткіліксіз. Антропогендік үрдістерғе динамикалык орнықтылығы нашар табиғи ландшафтар Нүра өзені алабында да кездеседІ. Қазіргі кезде, мүпда табиғи комплекстердің қуаңшылыкқа үшырауының әр түрлі деңгейде болу себебі табиғи факторлармен қатар антропогендік факторлардың әсерінен деп түсІну қажет. Табиғи ландшафтар функционалдық ерекшелігі бойынша ауыл шаруашылықтық мақсатта кеңінен қолданылатынықтан техногендік ластанумен қатар геоэкологиялык жағдайыыың нашарлауына әсер етуші фактор - агроценоздардьщ салдарынан дефляциялық және эрозиялық үрдістердің үдеуі. Сонымен қатар мал шаруашылығының дамуына қажетті жайылымдардың ауданы жыл өткен сайын кеміп бара жатқаның және олардын биологиялық өнімділігінін нашарлауын да айта кеткеп жөн. Халык шаруашылығының жекелеген салаларында пайдалану нәтижесінде ландшафтаралық және оның жекелеген компененттерінің арасындағы байланыс өзгеріске үшырайды, нашарлайды. Экологиялық жағдайының осылай нашарлау себебІ Нүра арнасындағы су деңгейінін, қүбылмалылығынан, табиғи компененттердің әлеуетінің нашарлауы, атап айтқанда: аквальды және субаквальды комплекстердің орын ауыстыруы, жер асты сулардың деңгейінін төмендеуі (2-Зм кейде 5-7м), жер беті және жер асты суларының химиялык қүрамының өзгеруі, түздану үрдісінің үдеуі, т. б. Осының нәтижесінде эрозиялық және дефляциялық үрдістер тек төрткүлді аймақтарда ғана емес, егістік жерлерде де кеңінен өріс алуда. Нүра өзені алабында экологиялық ахуалы әр түрлі табиғи комплекстер кездеседі. Табиғи компоненттер байланысы аумактың геологиялық-геоморфологиялық ерекшелігімен тығыз байланысты болғандықтан компонентаралық байланыс нашар, әлсіз. Шөлдену, түздану, т.б. үрдістердің нақты көрсеткіші-ең алдымен, топырақ және өсімдік жамылғыларының азғынуы, егіс өнімділігінің кемуі. ТіптІ ну тоғайлардың мүлдем жойылып кету мүмкіншілігІнің байқалуы. Нәтижесінде зерттеліп отырған аймақта ауыл шаруашылығы айналымынан шығып қалған жерлердің көлемі арта түсуде және айналымындағы жерлердің биологиялық өнІмділігі төмендеуде. Өзен аңғарында ежелден халық тығыз қоныстанған. 1998 жылғы санақ бойынша мүнда 1416,8 мың адам, сопың ішінде 1206,0 халық қалалы жерлерде, 2 10,3 мың ауылды аймақтарда түрған. Халықтың аумақ бойынша таралуы бірдей емес, тек Қарағанды-Теміртау урба-өнеркәсіпті комплексінде бүкіл халықтың 97 % шоғырланған. Онда егін және мал шаруашылығы жақсы дамыған. Дегенмен, бүгінгі таңда табиғи және антропогендік факторлардың ықпалынан экологиялық ахуалы нашарлап, табиғат апатына үшыраған аймаққа айналып отыр. Жоғарыда атап өткендей адам баласының табиғи орта комплекстерін пайдалануы кейде оның қүрамдас бөліктерінде тіпті қайтымсыз өзгерістер тудырады. Нүра өзені аңғарындағы осындай өзгерістердің даму деңгейі кеңістікте таралуы мен бағыт-бағдары әр алуан. Сондықтан табиғи антропогендік факторларға талдау жасау мен осыған байланысты табиғи комплекстерді жақсарту жолдарын үсынған дұрыс, әрі қолайлы. Аридті территориялардьщ өзен алаптарының геожүйелерін аныктау мен оны картаға түсіру негіздерін зерттеген Г.М. Жаналиеваның (1993 ) ғылыми тұжырымдарына сүйене отырып Ыүра өзені алабы біртұтас макрогеожүйе болды. Оның қүрамдас бөліктері - өзен тармактарынан түратын ірі субгеожүйелер. Субгеожүйелерді бөлу рельефтің қүлау бүрышымен, оньщ литологиялық қүрамымен анықталатын зат пен энергия айналымының әр алуандағы. Нүра өзенінің жоғары алабында шығу тегі жағынан біртекті, функционалдық біртұтас Нүра-Ақбастау, Байқожа, Матақ, Ащысу, Шилі салаларының табиғи антропогендік комплекстері калыптаскан. Басым табиғи комплекстері аласа таулар мен қырқалы -күмбез тәріздес үсақ шоқылар. Толық дамып үлгермеген қара қоңыр топырақ жамылғысында қараған, ксероморфты өсімдіктер. Уранзитті белдемдегі геожүйелер күмбезді-қырқалы жерлердің табиғи комплекстерімен қатар орналасып, күрделі қүрылым қүрайды. Ландшафтар жайылымдылық және шалғынды жерлер ретінде пайдаланылады. Өзен аңғарында дамыған геожүйелердің өнІмділігі жоғары-әр гектардан 20 центнерге дейін өнім алынады. Ащысу, Әділсу өзендерінің жайылымдылық террасаларында шалғынды егістер дамыған. Өзен-көлдерінің төмендегі ағысында жасанды бөгеттер салынған, биологиялық өнімділік орташа. Жоғарғы Нүра өзен алабьшың геожүйелерінің тілімденген рельеф формаларында қалыптасқан негізгі амтропогендік өзгеріс- жайылымдарының нашарлауы. Олардың таралуында беткей аралық та айырмашылық едәуір. Дефляцияльщ және су эрозиясы үрдістер қырқалар мен үсақ шоқылардың оңтүстік беткейлерінде айтарлықтай қарқынды. Қатты аналық жыныстарда қалыптасқан топырақ жамылғысының қалыңдығы аз болғандықтан, көктемде мал жайылымы үшін пайдаланылатындықтан беткейлік топырақтың шайылуы қарқынды. Сондықтан да беткейлерде кіші-гірім ысырындылар дамыған. Өте қарқынды дамыған ысырындыларда антропогендік бос жерлер таралған. Нұра өзенінің орта ағысы алабының геожүйесі Нүра, Ашағанды, Жайылмы, Үлкен Қүндызды өзендерінің салаларының оң жақ жағалау мен Есен, Шерубай-Нұра өзендерінің оң жақ жағалауында орналасқан геожүйелердің аумағын қамтиды. ӨзендердІң оң жақ жағалауларындағы геожүйелер қыркалы- жонды үсақ шоқылар мен денудациялық- қырқалы жазықтарда дамыған. Топырақ пен өсімдік топтары құрғақ дала белдеміне сәйкес. Сол жақ жағалауындағы геожүйелер Қалпақсор мен Тассуат көлді-аллювиальды жазықтарына сәйкес тендіктен құрғақтау дала биотасымен ерекшеленеді. Нүра өзенінің орта ағысы алабының геожүйелерінің табиғи комплекстері жайылымдылық және жайылымдылық террасалық парагенетикалық комплектер тобынан түрады. Өзен аралық комплекстердің жоғары бөлігі механикалық қүрамы әр түрлі қүмайттармен төселген аллювиальды- күмды тау жыныстарынан түзілген, жылғалар және сайлармен тілімденген. Олар жайымдылық үш терраса шекарасында орналасқан. Басым кездесетін шалғынды-қоңыр топырақ жамылғысында шалғынды - дала өсімдік топтары кездеседі. Самарқант, Ынтымақ, Самар су бөгендері мен Ертіс-Қарағанды каналы әсер ететін аймаққа жақын ориаласқандықтан техногенез әсері басым, сондықтан табиғи комплекстердің өздігінен дамуында өзгеріс байқалады. Әсіресе Теміртау тау-кен комбинаты маңында орналасқан геожүйелердің табиғи дамуындағы өзгерістер. Өзеи суларындағы ластандырушы элементтердің ШМШ мөлшерінен нормадан ауытқуы (әр түрлі ингредиенттердің орташа мөлшері): сынап пен мыс-4 ШМШ, мүнай қалдықтары-10 ШМШ, фенол-9 ШМШ, аммоний азоты-15 ШМШ, нитраттар-16 ШМШ. Аквальды геожүйелерде де сынаптың, кадмий және т.б. элементтердің пайыздық мөлшері жоғары. Техногендік лайдың қалыңдығы 2-3,5м. Олардағы сынаптың мелшері фондық шамадан (0,08 мг/кг орнында) өте жоғары больш 560 мг/кг құрайды. Ең қауіптісі сынаптың көп мөлшері белсенді формада, сондықтан биота бойында жинауға қолайлы. Жер беті суларында сынаптын мөлшерІнІң көбеюі оның су тасқындары кездерінде бөген, кәріз жүйелері аркылы қосымша элементтердің жиналуы. Ал сынап жер беті суларының сіңуі арқылы жер асты суларын да ластайды. Шерубай-Нұра алабының комплекстері өте тез өзгермелі және күрделі. Нұра өзенінің жылдық ағындысында Шерубай- Нұра саласының үлесі 26%. Су қоры рельефі күрделі, гипсометрлік биіктігі әр түрлі сала Қызылтас аласа таулы, ұсақ шоқылы аймақтан жиналады, аласа таулы аумактан бастау алады. Өзеннін төмендегі ағысында Шерубай-Нүра Жартас бөгендері орналасқан Ертіс-Қарағанды каналы Қарағанды өнеркәсіптік комплексінен, Саран химиялық тау-кен байыту комбииатыыан, Абай энергетикалық тау-кен шахталық өнеркәсіп торабынан келіп түсетін әр түрлі ластаушы ингредиенттерді таратушы орталық болып табылады. Су көздері мен атмосфера арқылы металдар әр түрлі қашықтықта тарайды. Осының нәтижесінде антропогендік ландшарфттардың өнеркәсіптік, қоныстық, транспорттық модификациялары дамыған. Әсіресе әр түрлі заттар қалдықтары шоғырланатын геожүйелердің эволюциялык дамуында айтарлықтай өзгеріс байқалады. Сондықтан осындай аймактарда барлық антропогендік ландшафтар модификациясы кездесетін ірі табиғи техникалық жүйе дамыған. Табиғи комплекстердің дамуына техногенез факторларының әсері зор, табиғи компоненттерде (су, топырақ жамылғысы, биота) түрақты ауыр металл тұздарының шоғырлануы жоғары (корғасын, темір, кадмий, марганец) ШМШ мөлшерінен 5-40 ссе көп. Тиісті шаң- тозаңның мөлшері тәулігіне 60 кг/ км болса, онда оныц шамасы мұнда тәулігіне 678 кг/км, яғни фондық нормадан оңдаған есе көп. Сондықтан Нұра өзені орта аі-ъісы алабының геожуйесінің техногенез факторлары нәтижесінде өзгеру деңгейІ жоғары, табиғи әлеуетІ нашар. Комплекстердің өздігінен қалпына келуі нашарлаған, шөлдену үрдісі айқын байқалады. Сондықтан тау- кен өнеркәсібінің жекелеген аумақтарында фитомелиорация, рекультивация жұмыстарын жүргізу қажет.

Нұра өзені төмендегі ағыс алабының геожүйесі Нұра өзеніне Үлкен Кұндызды саласы құятын жердің төмендегі бөлігін қамтитын Теніз-Қорғалжың ойпатында орналасқан. Литогендік негізІнде неоген-төрттік дәуірлерінің тау жыныстарымен жабылып жатқан жоғары девонньщ метаморфтық тау жыныстары басым. Өзен-көлді қазан-шүңқырлар, ащы сулы көлдер мен батпақтар қалыптасқан. Гидрогеологиялық ерекшелігІ, режимі мен өзен салаларындағы су мөлшеріне байланысты геожүйелердің дамуы түрақсыз. Өйткені жер асты суларынын деңгейінің төмендеуіне, өзен, көл суларының шығынының азаюы мен минералдану мөлшеріне байланысты табиғи комплекстер тез өзгермелі. Ландшафтардың даму ерекшелігі жер асты және жер беті суларының мөлшерімен, химиялық қүрамымен байланысты. Көлді - жайылымды террасада ылғалдылық жоғары және асты сулары жақын орналасқандықтан табиғи қалыптасқан комплекстер дамиды. Дамуы жер асты сулар мен өзеннің ағын суларына байланысты болғандықтан дамуы түрақсыз. Жағалауға жақын дамыған қүмды жондардың дефляцияға үшырауы байқалады. Тек екінші және үшінші жайылымдылық террасалар уақыт пен кеңістік аралығында түрақты, өздігінен қалпына келу механизмІ жоғары. Мүнда 1968 жылы қүрылған дүние жүзілік маңызы бар Қорғалжың қорығы орналасқан. Аумақтың қалған жерлері ауыл шаруашылығында - егістікте, мал жайылымы ретінде колданыладн. Сонымен қатар жасанды шабындықтар да тараған. Олардан мәдени жем - шөп бағытындағы дақылдарды өсіру ыәтижесінде өнімділІгі жоғары - әр гектардан 20-40 ц өнім алынады. Қүланөтпес - Қон жүйесі аталған өзендер алабында орналасқан, түзды ағынсыз алаптарда биотаның ауысуы айкьш. Жалпы алғанда Теңіз - Нүра макрогеожүйелері флора мен фаунапың сандық күрамы, әр алуандағы бойынша өте қызықты табиғи нысан болып табылады. Теңіз - Нүра макрогеожүйесіндегі техногендік ластану орталықтары аумақ бойынша және жекелеген компоненттерде бірдей емес. Урбандалғән өнеркәсіпті аймақтардың (Шерубай- Иүра, Орта-Нүра т.б.) ландшафтарының геохимиялық ерекшелегін көрсететін негізгі топырақ жамылғысы. Өйткені ол әр түрлі химиялық элементтердің шоғырлану орталығы болып табылады (атмосферадан, өнеркәсіп, тұрмыстық сулар мен жер беті ағын суларынан). Қарағанды табиғи-техникалық системасы орналасқан аймақта (400 км2 ауданды алып жатыр) топырақ жамылғысындағы қорғасынмен ластану аумақтың 70% қамтиды. Сынап-60%, мыс пен мырыш- 40%, хром-30 %, марганец-80%, ал никель-10 %. Өте қарқынды ластану орталықтары солтүстік- шығыс өнеркәсіп белдемі-Майқұдық, сотүстік-батыс- Жанақала мен Михайловка. Сонымен урбандалған Қарағанды табиғи-техникалдык жүйесіндегі техногендік калдықтар төмендегідей: Си 2п Мо 30, 30,20, РЬ№ 10, 10, т.с.с, ШМШ деңгейінің ортаса көрсеткіштен көп болуы. Абай энергетикалық таулы- шахталы табиғи-техникалық жүйелерінде- РЬ Аз 2п 6, 5, 5. Ауыл шаруашылықтың ландшафтарыньщ техногендік ластану көзі-қоныстық, өнеркәсіптік, транспорттық антропогендІк ландшафтар. Ол атмосфералық миграцияға қатысатын химиялық элементтердің, егістік суландыруда ластанған судың пайдаланылуы, т.б. Шерубай-Нүра, Ашағанды, Әділсу және Орта-Нүра аймақтарында техногенез қалдықтары мен ауыл шаруашылық ландшафтары қатты ластанған. Ауыл шаруашылык ландшафтарының топырағы мен алынған өнімдегІ кейбір ауыр маталдардың мөлшері ШМШ деңгейінен 5-40 есе көп екені анықталған. Ауыл шаруашылықтың ландшафтарды ластандырушы негізгі орталық: Теміртау химиялық-металлургиялық кешені. Жалпы алғанда Нүра макрогеожүйесі төңірегінде 25-ке жуык бөгендер бар. 1973 жылдан бастап Ертіс-Қарағанды каналы Нүра өзенінің су режиміне елеулі әсер етуде. Өзен алабындағы судың жалпы мөлшерінің 15% ауыз су мен түрмыстық кажеттілікке, 35 % өнеркәсіп пен энергетикаға, ал 50% егістікке суару үшін пайдаланылады.

Нүра өзенніне түсетІн ақаба судың мөлшері 250млн.м3 оның тек 45%-ға жуығы ғана биологиялык жолмен тазартылады, калған су мөлшері тазартқыш қондырғылардың жетіспеушілігінен сол күйінде ағызылады. Ынтымақ бөгеніне дейін (Самарка селосы) өзен суы күшті ластанған. Өзен арасындағы лайлы топырақта сынаптың шоғырлануыиа байланысты әлсін-әлсін сынаптын мөлшері ШМШ деңгейінен артуы мүмкін, бірақ жалпы ерекшелік Ынтымак бөгенінен төмен судың техногендік қалдықтарымен ластануы азаяды. Ол судың өздігінен тазару мүмкіншілігіне байланысты болуы мүмкін. Бүгінгі таңда Нүра өзені алабында әр түрлі химиялық әлементтермен әсіресе сынаппен және органикалық қалдыкты заттармен ластанған техногендік лай қалыптасқан. Ортаңғы Нұра алабында шоғырланған сынаптың мөлшері шамамен 140-150 тонна. Өнеркәсіп сулары өзен суына қосылатын аймақтағы техногендік лайда оның мөлшері 560 мг/ кг, ал жалпы фондық мөлшері 0,08 мг/кг. Техногендік лайдың күрамындағы сынап геохимиялык белсенді, сондьщтан биотаның өз бойына жинауы жоғары. Сонымен Нүра өзені алабындағы сынаптың өсімдік жамылғысының өз бойына жинауы қарқынды. Ауыл шаруашылық саласында жайылымдылық жерлердің үлес салмағы аз болғанымен басқа табиғи ресурстармен салыстырғанда антропогендік әсерге түрақсыз. Табиғи жайылымдылық жерлердің экономикалық тиімділігін арттыру тек оларға дұрыс шараларды пайдалана білуге ғана емес, сонымен қатар ірі массивті қүмдарға көп жылдық өсімдіктер отырғызу. Бүкіл вегетациялық кезеңде жануарлар нәрлі өсімдікпен қоректенеді. Бірақ мүндай көрсеткіштер жыл сайын бола бермейді. Ылғалы мол жылдар мен жайылымды алқаптарда дұрыс пайдалағанда ғана осындай нәтижеге жетуге болады. Ал қүрғақ жылдары өсімдік жаздың ортасында күйіп кетеді. Сонымен қатар малды қалыптан тыс жаю, өсімдіктердің өнімділігі мен биологиялық ерекшеліктерін есепке алмау жайылымдылық жерлердің нашарлауының бірден бір себебі болып табылады. Сондықтан шабындык өсімдіктерінің нәрлік күны төмендейді, мал жемейтін өсімдіктер өсіп, механикалық құрамы топырақта эрозиялық үрдіс дамиды.

Көп жылдык ауа райы көрсеткіштері мен мезгілдік ерекшеліктерге сүйене отырьш жем-шөптің қорын тиімді пайдалану жолдарын шешуге мүмкіндік туады. Ғылыми мақалаларға сүйене отырып қүрғақ жылдары азық өнімінің 1,5-2 есе түсІп кететіні анықталды. Сондықтан жайылымдылық жерлерді пайдалану өсімдІк түрлерінің биоэкологоялық ерекшелігін, өнімділігін, мезгілдік дамуын есепке алуды талап еседі. Осыған байланысты табиғи жайылымдарды тиімді пайдалану мен жақсарту шаралары ғылыми түрғыда көп жылдық биоэкологиялық мәліметтерді пайдалануды талап етеді. Елімізде шалғынды, шабындықты жерлердің жақсартуда елеулі жеңістерге қол жетіп отырғанымен әлі күнге дейін шешімін таппаған күрделі мәселелер жеткілікті. Табиғи жайылымды жақсарту жолында жасанды азық-түлік базасын қүру, суландыру жүмыстарын ғылыми, тиімді жүргізу қажет. Климаттық жағдайдың аномальды көрсеткіштері вегетациялық кезеңнің ғана емес жалпы өсімдік жамылғысының динамикасына, өнімділігіне әсер етеді. Сондықтан стационарлық іздсністер жүргізу арқылы азық-түлік картасын түсірген жөн. Өйткені өсімдік өнімділігі кең аумақта өзгеріп отырады, яғни кеңістікке таралу ерекшелігі бірдей емес. Шалғынды жерлерді тиімді пайдалану-көптеген көрсеткіштерге негізделедлі: өсімдік түрлерІ, биодогиялық ерекшелігі, тамырының таралуы және жер беті мен жер асты органдарының қарым-қатынасының салыстырмалы көрсеткіші. Жайылымдық жерлерді тиімдІ найдалану жүмыстары жаЙылымға дүрыс баға беру, оның ылғалмен қамтамасыз етілу деңгейін анықтау, өнімділікті болжау мәліметтерін дүрыс пайдалану керек және оған езгерістер енгізу сияқты мағмүлаттар негізделеді. Ауыспалы жайылым схемасын өнімділікті болжау мәліметтерін есепке алмай пайдалану жағымсыз нәтиже беру мүмкін. Мысалы, жайылымда биыл 1-2 рет мал жаю жоспарланып отыр дейік ал болжау бойынша өнімділік нашар, сондықтан екі рет жаю кеп, 1-еу де жеткілікті. Өйткені эрозиялық және эолдық үрдістер үдеуі мүмкін. Сондықтан ауыспалы егістік схемасына болжау мәліметтерін пайдалана отырып өзгеріс енгізіп отырса жайылымның экономикалық тиімділігі артады. Соңғы уақытқа дейін ғылыми мэліметгерге негізделген ауыспалы лсайылым схемаларынан көп көңіл аударылмай келді. Сонымен әр түрлі деңгейдегі табиғи комплекстердің өзгеру қарқындылығы, кеңістік пен уақыт аралығында таралуы әрқалай. Антропогендік әсер, жалпы алғанда, табиғи ландшафтар шеңберінде дамитындықтан негізгі өзгерістер биогендік және гидроклиматогендік компокенттерді қамтиды. Нұра өзені алабының антропогендік ландшафтар модификациясын қүрастыру табиғи ландшафтар шеңберінде, шекарасында жүргізіледі. Қорыта келсе, Нүра өзені бассейнінде антропогендік факторлардың нәтижесінде кеңінен өріс алып отырған үрдістер топырақ эрозиясы мен дефляция. Осының нәтижесінде экзогендік үрдістердің дамуы 4-5 есе артады. Тың және тыңайған жерді игеру жұмыстары басталған кезден-ақ егістікті жерлерден гектарынан 8 ц дейін өнім алу көзделген еді. БІрақ қазіргі таңда әр түрлі агротехникалық шараларды, химиялық тыңайтқыштарды пайдалану нәтижесінде өнімділік 20 ц жетіп отыр. Дегенмен апатты үрдістердің қалыптасуы карқынды дамуда. Сопымен қатар су көздері техногендік қалдықты заттарымен ластану деңгейІнің үдеуіне байланысты эколгоиялық жағдай жылдан-жылға нашарлауда. Сондықтан ауыл шаруашылығының жекелеген салаларында пайдалапьыатын агрожүйелер табиғи комплекстердің динамикалық ерекшелігіне байланысты уақыт пен кеңістікте бірдей болу мүмкІн емес. Антропогендік факторлардыд кеңістік бойынша таралуы тек ластандыру орталықтарының шоғырлану КӘЗІІІС іаиа сонымен қатар жақсарту, тиімді пайдалану шараларына да байланысты болмақ. Табиғатқа қастандық- қылмыс. Халқымыз жерді аса күрмет түтып, оған бас иген. Тоқымдай жер үшін қасық қаны қалғанша күресіп оны сырт жаудан қорғап отырған. Сондай ата-баба жерінің бүгінгі жауы - эртүрлі экологиялық жағдайлар болып отыр. Облысымыздағы су ресурстарьшың қоры Қарағанды каналын қоса есептегенде жылына 3,4 миллиард текше метр. Оның жыл сайын 2-2,3 миллиард текше метрі пайдаланылады. Негізгі су көздері Нұра өзені, оның Шерубай-Нұра және Соқыр қоймалары, Ертіс-Қарағанды каналы, Қаракеңгір және Жезді өзендері, Балқаш көлі болып табылады. Нұра, Шерубай - Нұра, Соқыр өзендері мұнай өнімдері, аммони азоты, нитраттар, органикалық заттары көп суларға жатады. Облыс суларының сапалық жағынан жақсаруына кері әсерін тигізіп отырған кэсіпорьшдар «Испат-Кармет», ААҚ, «Карбид», АҚ «Қазақмыс», АҚ «Балқаш», АҚ «Облсуканал» су канал шарушылыгы басқармасы, «Қарағандарезинотехника»-АҚ, энергетика, көмір өнеркәсібі меы ауыл шаруашылығы кәсіпорындары. Сол сияқты суармалы алқаптарда тыңайтқыштар мен улы химикаттарды пайдалану, мал шаруашылығы фермалары мен кешендерін орналастыру да қолайсыздықтар бар. Облысымыздың ағын суларына 90 тазалау қондырғысы қойылатын болса, оның 7-і тиімді жұмыс істемейді. Су - жердің нәрі. Ол болмаса барлық тіршілік атаулы жойылар еді. Таза сулы таулы аймақтарда өсімдіктің мәңгі жасыл болып тұратындығы сондыктан Суды таза сақтау -өмір нәрін таза сақтау, яғни бұл денсаулык кепілі деген сөз. Қазақстан Республикасының «Айналадағы ортаны қорғау туралы» Заңын жүзеге асыру мақсатында 1993 жылғы облыс әкімі өкім шығарған болатын. Кезінде бұл өкім облыс экологиясын сәл де болса жақсартуға үлес қосты. Жылыту энергетикасында 16 қазандықка тиімділігі жоғары «эмульгатор» текті күл мен газды тұтып қалатын қондырғы орнатылды. «Испат-Кармет» ААҚ - дағы сорпы прокат өндірісінде қайталама сумен қамтамасыз ету циклі іске қосылды. Жалпы алғанда қиыншылықтар көп. Соған қарамастан аудан әкімшілігі қол кусырып отырған жоқ, көп жұмыстар атқарып жатыр. Табиғатты, орман, суды сақтауға бүкіл халық болып ат салысқанымыз жөн. Көлді, қоршаған ортаны сақтау, қорғау жөнІнде күзет болғаны жөн. Келешекте адамдардың таза экологиялық аймақта өмір сүруіне жағдай жасауымыз қажет. Қаржы мәселесі де заңды жолмен шешілуге тиіс. ӨйткенІ көлді қүтқарудың, сақтаудың өзі қаржы арқылы шешілітіні белгілі. Көл тағдыры-біздің келешегіміздің тағдыры.

БІздің еліміздің табиғат байлықтары орасан зор, олар халық кажетін қанағаттандыру әрі шаруашылықты дамыту үшін қажеттің бәрін береді. Дегенмен, бұл байлық қаншалықты мол болғанымен, оны сақтай біліп, дұрыс пайдаланбаса, уақыт өткен сайын ол да сарқылады. Сондыктан табиғат байлықтарын корғаудың аса зор мацызы бар. Табиғатты корғау ісіне барлық азаматтар ат салысуы тиіс.

Қорытынды Нұра ауданы жылдан-жылға көркейіп келеді. Ауылды көтеруге тек ғана аудан әкімшілігі ғана емес, қарапайым тұрғылықты халықта ат салысуда. Облыс әкімімен бірге қала типтес кенттер проблемалары шешілуде. Нұра жерін игеру әлі де жүріп жатыр. Қазақ, орыс, украин тағы басқа халықтары өкілдерінің бірлесе еңбек етіп, өзара қарым-қатынас орнатуы арқасында этномәдени байланыстар қалыптасты. Ауданда көп балалы отбасылардың жағдайы қарастырылған. Оларға көмек көрсетіліп отырады. Ауданның экологиялық жағдайы да біршама жақсартылды. Нұра ауданының экологиялық мәселелерін зерттеуге болашақта көңіл аудару қажет. Ауданда тұратын барлық халықтардың мәдениетін көтеруге әрқашан ықпал етілмек. Білім беру саласын стандарттық деңгейге жеткізу, қазақстандыктардьщ кәсІби деңгейін көтерудің сапасын қамтамасыз ету қажет. Жұмыссыздар санын азайту керек. Ауданда денсаулық сақтауды дамыту. Ауданда шағын кәсіпкерлікті дамытуға ерекше көңіл бөлінген. Өз бетімен табыс таба алмайтын, халықтың корғаусыз бөлігіне ерекше көңіл бөлу, аналар мен балаларды қолдау, қорғауды күшейту. Дені сау үлтты қалыптастыру. Балалы отбасыларына қосымша қолдау көрсету. Барлық деңгейдегі мүгедектерге жәрдемақыны көбейту. Ауданның экологиялық сауықтыру шараларын күшейту қажет.