Ою-өрнек

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Қазақтың кестелі ою-өрнектері

Ою-өрнек, орнамент (лат. ornamentum – әсемдеу, сәндеу) – әр түрлі заттарды (үй-іші мүліктері, тоқыма бұйымдар, еңбек құралдары, қару-жарақ), архитектуралық ғимараттарды әшекейлеуге арналған, жүйелі ырғақпен қайталанып отыратын әрі үйлесімділікке құрылған өрнек-нақыштар.

Қазақстан аумағында Ою-өрнектің ең қарапайым элементтері Андронов дәуірінен жеткен көзе әшекейлерінен байқалады.Мұндай әшекейлер “жал”, нүкте, ирек тәріздес болып келеді. Ою-өрнек түрлі геометриялық пішіндерден құралып, зерлеу, дәнекерлеу, оймалау, кестелеу, құйма-жапсыру әдістері арқылы жасалады.Ұлттық Ою-өрнек көбіне өзіне тән белгілерінің жүйелерін қазақ халқының қалыптасуымен әрі республиканың қазіргі аумағын мекендеген Азияның басқа да халықтары мәдениетімен тығыз байланыста дамыды. Бұл ортағасырлық архитектуралық ғимараттардағы көгеріс және геометиялық ою-өрнектерден (Бабажы қатын күмбезі. 10-11 ғасырлар Айша-Бибі кесенесі, 11-12 ғасырлар, Ахмет Иасауи кесенесі, 13 - 14 ғасырлар т.б.) айқын көрінеді.

Ою-өрнек дәстүрлі тоқыма өнері үлгісінде (гобелен, текемет, алаша, сырмақ), кестеде (киім-кешек, тұрмыстық заттар), ағаш, мүйіз, сүйек, ғаныш, металл мен теріге өрнек салу мейлінше жетілдіріле түсті. Қазақ ою-өрнекнің негізгі түрлері: геометриялық, зооморфтық пен көгеріс және қиял-ғажайып өрнектер (бойтұмарлар, аспан әлемінің белгісі). Олардың аса маңызды элементтері: қошқар мүйіз, құс таңдай, түйе табан, үш жапырақты, бес жапырақты, т.б. Ою-өрнектің геометриялық элементтері шаршы, ромбы, жұлдызша түрінде), сондай-ақ, көгеріс өрнектері (гүл, жапырақ, бұтақ түрінде) ағаш ұқсатуда, әсіресе үй жиһазы мен ыдыс-аяқтарда, музыка аспаптары мен аңшылык қару-құралдарында сақталып қалды.

Халық ою-өрнегінің сан алуан түрлері әйел әшекейлерінде (сақина, сырға, бойтұмар, білезік) кездеседі. Ал сәулет өнерінде зооморфтық пен көгеріс өрнектері (сыңар мүйіз, кұсмойын, түлкі бас, арқар мүйіз, т.б.) басым болды.[1]

Ою-өрнек түрлері[өңдеу]

Оюлар құрылысына, жазықтықта, кеңестікте тұйынталу мәніне және образдардың негізгі мазмұынына байланысты бірнеше топқа бөлінеді: мысалы, мал шаруашылығы мен аңшылық өнергебайланысты жан-жануарлар,хайуаннаттар образын сипаттайтын оюлар; гүл, жапырақ,орман, тоғай,жер-суды бейнелейтін өсімдік тектес ою-өрнектер;тұрмыс- шаруашылықтағы заттардың формаларын бейнелейтін үш, төрт ромб және т.б. көп бұрышты геометриялықоюлар;Айды,Күнді, аспанды, бүкіл әлемді сиппаттайтын космогониялық ою- өрнектер. Ата-бабаларымыз осы топтарға құрылысна, мән-мазмұны қарай атаулар беріп,оқып,танып бір-біірінен ажырата білген.[2]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
  2. Қазақ қолөнері]

Қазақ энциклопедиясы, 7том

Қазақ қолөнері