Портал:Ғылым

Ядролық қару

Ядролық қару деп жарылыс кезінде бөлініп шығатын зақымдағыш энергиясы бар қару-жарақты айтады. Оны нысаналарға жеткізу үшін ракеталар, авиация, сүнгуір қайықтар мен су бетіндегі кемелер, артиллерия пайдаланылады. Пайдаланылу мақсатына карай: әуедегі, жер үсті, (су үсті), жер асты (су асты) ядролық жарылыстар болады.

Әуедегі ядролық жарылыс

Әуедегі ядролық жарылыс бұл әуеде әр түрлі биіктікте жасалады, оның жарылыс кезіндегі ең кушті жарқыл шығару аймағы жер бетіне (су үстіне) жетпенді. Жарылыс биіктіктігі ядролық қарудың куатына байланысты жүздеген метрден бірнеше километр аралығында болады. Әуедегі жарылыстан өте күшті жарқыл мен отты шар пайда болады, ол бірте-бірте саңыраукұлақ тәрізді радиоактивтік бұлтқа айналады. Ол жарылыс қуатына қарай 10—20 километрге дейін, ал термоядролық жарылыс кезінде 20— 40 километрге дейін биіктікке көтеріледі. Әуедегі ядролық жарылыс үйлер мен ғимараттарды қиратуға, адамдарды соққы толқынымен, жарық сәулесімен және өткіш радиациямен зақымдауға арналған. Әуеде жасалған жарылыстан туған соққы толқынының қирату күші жарылыстың басқа, түрлерінен әлдеқайда артық, бірақ оның радиоактивті әсері аз.

Жер үстіндегі ядролық жарылыс

Жер үстіндегі ядролық жарылыс — оның жарқыл айқматы жер қыртысына тиіп, жарты сфера түріне айналады. Мұндай жарылыста жер бетінде шұңқыр пайда болады оның аумағы жарылыстың қуаты мен түріне байланысты. Жарылыстан пайда болған соққы толқыны, жарық сәулесі және өткіш радиацияның радиусы әуедегі ядролық жарылысқа қарағанда кем, бірақ жарылыс болған ауданда радиоактивтік зақым әуедегі жарылыспен салыстырғанда әлдеқайда жоғары болады. Радиоактквтік бұлттың кешу бағытына қарай едәуір территория радиоактивтік зақымға - ұшырайды. Жер үстіндегі жарылыс кезінде жердегі маңызды коммуникациялар, темір жол тораптары, аэродромдар және тағы басқалар барынша қирап, бұзылады.

Су астындағы ядролық жарылыс

Су астындағы ядролық жарылыс — бұл су астында жасалған жарылыс, оның әсерінен тереңдікте күшті шайқалыс болады. Мұндай жарылыс кезінде үлкен су бағаны көтеріледі, оның диаметрі жарылыстың қуаты мен оның қаншалықты тереңдікте жарылуына байланысты бірнеше, километрге жетеді. Жарылыстың соққы толқынынан су астындағы сүңгуір қайықтар, су бетіндегі кемелер мен гидротехникалық ғимараттар қирап, істен шығады. Жарық сәулесі мен өткіш радиацияны су қабаты, су булары сіңіріп алады. Су астындағы жарылыстың нәтижесінде су мен айналадағы ортада күшті радиоактивті зақымдану болады.

Жер астындағы ядролық жарылыс

Жер астындағы ядролық жарылыс — бұл жарылыс жер астында жасаланылады. Жарылыс кезінде тонналаған топырақ жер астының қабатынан аспанға бірнеше киломстр биіктікке лақтырылып тасталады да орнында терең апан шұңқыр пайда болады. Әуедегі соққы толқыннан айырмашылығы мұнда көлденең және тік толқындар пайда болады. Жарылыстың бұл түрі жер астындағы қорғаныстық мәні бар ірі өндірістер мен объектілерді қирату үшін қолданылады. Жарылыс тікелей болған жер мен оның жақын төңірегіндегі аймақта күшті радиоактивтік зақым пайда болады. Жарық сәулесі мен өткіш радиацнясын топырақ сіңіріп алады.

Су үстіндегі ядролық жарылыс

Су үстіндегі ядролық жарылыс — оның жарқыл шығару аймағы су үстіне тиеді. Соққы толқынының әсеріне су деңгейі жоғары көтеріліп, жарылыс орталығында алып шұңқыр пайда болады да су қайта шұңқырға құйылғанда әуе толқыны әсерінен құлынды толқын туады. Су буыпың шағылыстырғыштық қасиетіне байланысты. Бұл жарылыстың жарық сәулесі мен өткіш радиациясы бірсыпыра төмен болады. Су үстіндегі ядролық жарылыс жер үстіндегі ғимараттар мен су үстіндегі кемелерді сонымен қатар су ғимараттармен порттарды қиратады.

Жалпы мәліметтер

Ядролық "қарудың қуаты тротил эквивалентімен өлшенеді. Тротилдік эквивалент дегеніміз сол тротилдің (жарылғыш заттың) белгілі салмағының жарылу қуатына бара бар ядролық қарудың жарылыс куаты. Тротил эквиваленті тоннамен (Килотонна, мегатонна) өлшенеді. Бұл жарылыстың негізгі зақымдаушы факторлары: соққы толқыны, жарық сәулесі, өткіш радиация және радиоактивтік зақым, электромагниттік импульс.

Әуе соққы толқыны — ядролық жарылыстың ең күшті зақымдаушы факторы. Оған жарылыс энергиясының 50 проценті жұмсалады. Соққы толқыны жарылыс орталығынан барлық жаққа өте күшті жылдамдықпен тарайды. Ядролық жарылыстан шыққан заттар тез таралып теңірегіндегі ауа қабаттарында қысым туғызады. Сөйтіп тығыздалған ауа массасының онан әрі таралуы нәтижесінде қысым көрші ауа қабатына өтіп, ауа толқынын туғызады. Қысымының күрт артуынан сығымдалған ауаның алдыңғы қабатын соққы толқының шебі деп атайды,

Қысылған ауа қабатының қалыңдығы жана ауа массасының қосылуы есебінен есе түседі және өзінің тарау жолында турған құрылыстар мен объектілерді қиратып, ашық жердегі адамдарды зақымдайды. Әуе соққы толқынының қиратушы күші және әрекет радиусы жарылыстың түрі мен қуатына, жердің бедеріне, сондай-ақ ауа райына байланысты болады. Әуе соққы толқынының негізгі зақымдаушы әрекетінің көрсеткіштері: артық қысым ауа ағымының жылдамдығы және артық қысымның әрекет уақыты болып табылады. Соққы толқынының зақымдаушы әрекеті негізінен артық қысымнан пайда болады.

Әуе соққы толқынының, сондай-ақ оның жанама әрекеті кезінде (ғимараттар, үйлер және заттардың қирандыларынан) адамдардың ішкі органдары зақымданып, әртүрлі контузия меи жарақат алады. Соққы толқыны әсерінен паналау ғимараттары мен паналау орындары, ал едәуір қашықтықта ойлы-қырлы жерлер қорғайды. Соққы толқынының зақымдауы жеңіл, орташа, ауыр және өте ауыр түрде болады.

Артық қысым 0,2—0,4 кг/см2 шамасында болғанда жеңіл зақымданады. Адамдар әр түрлі жарақаттанып, аяқ- қолын шығарып Артық қысым 0,4—0,6 кг/см2 шамасында болған кезде адам орташа зақымданады, организм едәуір дәрежеде жарақат алып, есту органдары зақымданады, мұрыннан қан кетеді, аяқ-қолының буындары шығып кетеді.

Артық қысым 0,6—1,0 кг/см 2 шамасында болған да адам ауыр зақымданады, аяқ-қолы сынып, мурны мен құлағынан қап кетеді. Артық қысым 1,0 кг/см2 —ден жоғары болған кезде өлімге апарып соқтырады. Азаматтық және өнеркәсіп үйлері мен ғимараттарының қирауы толық, күшті, орташа және шамалы болып келеді. Толық қирау деп үй қабырғалары, шатыры, бағандары қулап жермен-жексен болып қирағанды айтады. Көп қабатты кірпіш үйлер артық қысым 0,5 кг/см 2 болғанда толық қирайды, ал ғимараттар артық қысым 0,6—0,7 кг/см 2 жеткенде жермен-жексен болады.

Зор көлемді бүлінуде үйдің қабырғалары мен жабындыларының едәуір бөлігі қирайды, бірақ подвал бөлмелері ; каркастың бірсыпыра бөлігі аман қалады. Мұндай бүлінуге өнеркәсіптік ғимараттар 0,35—0,55 кг/см 2 қысымда, аз қабатты азаматтық құрылыстар 0,25—0,35 кт/см 2, ал көп қабатты үйлер 0,2—0,3 кг/см 2 қысымда ұшырайды. Орташа бүліну қабырғалардың жарылуымен, қабырға мен төбенің жекелеген бөліктерінің құлауымен және қабырғаның ішкі бөліктерінің бүлінуімен сипатталады. Өндірістік құрылыстар 0,25—0,35 кг/см 2 артық қысымда, аз қабатты азаматтық үйлер 0,15—0,25 кг/см 2, ал көп қабатты 0,1—0,2 кг/см2 артық қысымда орташа дәрежеде қирайды. Үйлердің барлық үлгісі 0,1—0,2 кг/см артық қысымда жеңіл бүлінеді. Жеңіл бүліну кезінде құрылыстың қабырғалары мен төбелері, ішкі қабырғалары сақталады, терезе жақтаулары, есіктері, ішінара үй шатырлары бүлінеді.

Тұтас құйылған темір-бетон ғимараттар, металл шатырлы үйлер мен жер сілкінісіне қарсы құрастырмалы құрылыстар соққы толқынының әрекетіне жақсы төтеп береді. Ядролық жарылыстың жарық сәулесі ультра күлгін, инфрақызыл және көрінетін сәулелерден тұрады. Жарылыстан соң секундтың бөлігіндей уақыт аралығында жарылыс болған ортадағы температура бірнеше миллион градусқа жетеді және бұл кезде өте күшті ультра күлгін сәуле тарайды, сондай-ақ от шарының бірте-бірте суы нәтижесінде көрінетін сәулелер күшейеді. Ал от шары жарылыстың жарық шығатын бөлігі болып табылады, ол жарылыс кезінде газ түріндегі заттардың қызуы нәтижесіиде пайда болады. Жарықтың сәуле шығаруына жарылыстың шамамен 35 проценттей энергиясы бөлінеді, оның әрекетінің мерзімі жарылыстың қуатына байланысты секундты бөлігінен бірнеше секундке дейін созылады.

Жарықтың сәуле шығару ауқымы жарылыстың куаты мен биіктігіне және атмосфералық жағдайларға байланысты болады. Ол жан-жақка түзу бағытпен тарайды, мөлдір емес заттардан өте алмайды.

Жарықтың сәулесінен елді мекендерде жекелеген, тұтас жаппай өрт пайда болуы мүмкін. Жаппай өрт болған кезде қаладағы үйлер мен ғимараттардың 90 проденттен астамы ертенеді.

Жарық сәулесі адамдардың денесін күйдіріп, жанарын зақымдайды. Сәуле мөлшеріне қарай адам денесінің күюі үш дәрежеге бөлінеді.

• бірінші дәрежеді күйік жарық күші 2—4 кал/см 2 кезінде болады және терінің үстіңгі жағы зақымданады, қызарып, ісінеді, сыздап аурады.
• екінші дәрежелі күйік жарық күші 4—10 кал/см 2 болғанда пайда болады және тері күлдіреп, талауратады:
• үшінші дәрежелі күйікте жзрық күші 10—15 кал/см 2-ге жетеді, мұнда тері жансызданып және ойық жара пайда болады.

Жарық сәулесінен көздің зақымдануы үш түрде болуы мүмкін: бірнеше минуттай уақытша көрмен қалу;

--Daulet12406 22:55, 2011 ж. желтоқсанның 13 (ALMT)