Ресей империясының азамат соғысы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Ресей Империясының Азамат Соғысы
CWRArticleImage.jpg
Жоғары қарап сағаттық тілімен бару: Дон Армиясының әскерлер 1919 ж.; Ақ гвардиясының әскерлер 1920 ж.; Қызыл Армиясының атты әскерлер; Троцкий 1918 жылда; Чехословак армиясымен өлтірген большивиктер.
Күн-айы 1917–1923
Болған жері Кейнгі Ресей империясы, Моңғолия, Иран
Нәтижесі
Соғысушы жақтары
РСФСР, және Қызыл Армиясы
Ресей Ақ Гвардия

Орталық елдер(1917–1918):
Австрия Аустрия-Венгрия
Осман империясы Османлы империясы
Германия Алмания

Шетел Интервенция: (1918–1922)
Жапония Жапония
Чехословакия Чехословакия
Грекия Грекия
Америка Құрама Штаттары АҚШ
Канада Канада
Сербия Сербия
Румыния Румыния
Ұлыбритания Ұлыбритания
Франция Франция
Италия Италия
Эстония Эстония
Латвия Латвия
Литва Литуания
Польша Польша

Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg Украина
Германия Алмания
Алаш аутономиясы және т.б.
Пәрменді күштері
3,000,000 500,000 Ақ гвардиясы, 100,000 шетел интервенттер. Unknown
Құрбандары мен қаза тапқандары
Over 9,000 dead

Records are incomplete.[1]

At least 300,000 Unknown
Civilian casualties probably over 13 million.
At least 1 million refugees left Russia permanently.

Ресей Империясының Азамат Соғысы (1917-1923) - кейнгі Ресей Империясының жерде болған соғысы.

1917 ж. 25 қазаннан Ресей империясының астанасы – Санкт-Петерборда революцияшыл жұмысшылар солдаттар мен матростар отрядтары Қысқы сарайды тіке шабуылмен алып, Уақытша үкіметті құлатты. Сол күні жұмысшылар мен шаруалар республикасы дүниеге келді. Бірінші КСРОдың республикасы РСФСР деп аталған.

Алайда Қазаның революциясы төңкерісіне ұшыраған патша генералдары мен чиновниктері Ресейдың бұрынғы тәртіпі қайта орнатпақ болды. Олар өздерінің ақ әскерлерін жасақтап, жұмысшылар мен шаруалардан кұрылған Қызыл Армияға қарсы шықты. Азамат соғысының өрті тұтанды.

Сібір және Орал майданы[өңдеу]

Ұлыбритания, Франция, АҚШ, Жапония және басқа елдердің үкіметтері Ресейға өз әскерлерін жіберіп, ақ генералдарға көмек көрсетті. Шетел соғыс интервенция бысталды.

Совет республикасы жаудың темір кұрсауында қалды. Жапондар мен американдар Қиыр Шығысқа әскер бөлемдерін түсірді. Ресейдың солтүстігіне, Орта Азия мен Закавказьеге ағылшын әскерлері басып кірді, неміс басқыншылары Украина, Беларусь мен Прибалтиканы басып алды. Одесса мен Севастопольде француз кемелері тұрды. Орал өзені бойында, Еділдің орта шені мен Кама жағалауында ақтар армиялары топтасты. Олар Мәскеуге қауіп төндірді. Көп елдер Ресей Империясынан шығып өз тәуелсіз жариялды. Олар: Еуропада – Финляндия, Латвия, Литва, Эстония, Польша, Украина, Беларусь, Кубань Халық Республикасы және РСФСР; Орта Азияда – Алаш аутономиясы, Хиуа және Бұқара; кавказда – Армения, Грузия, Әзірбайжан және т.б.

Сібір мен Оралды басып алған бұрынғы патша адмирал Колчак, ол Сібірде Приморск Республикасы деп жариялды. Оған шет мемлекеттер қол ұшын берген еді. Колчак Еділге дейін тұмсық тіреп келіп қалған-ды. Осы кезде Большевиктердың партиясы «Колчакқа қарсы күреске шығындар!» деген ұран тастады. Қызыл әскерлер Шығыс майданға аттанды, оларды қолбасшы Фрунзе бастады. Колчакқа қарсы соғыста Чапаев дивизиясы даңққа бөленді.

Совет өкіметінің жауларына қарсы Қостанай облысының Маринск аулында көтеріліс болды. Тарбағатайда «Қызыл тау қырындары» тобы құрылып, Қазақстанның шығысын жаулан азат ету жолында ерілікпен шайқасты. Қазақстан жеріндегі ұлт-азаттық көтерілісінің қолбасшыларың бірі Амангелді Иманов осынау ел басына қауіп төнген жылдары қызыл партизандар отрядын ұйымдастырып Совет өкіметін қорғау және нығайту барысында ерлік күрес жүргізді.

1919 жылғы қазанда Қызыл Армия бөлімдері Колчактың елордасы Омбі қаласы – алды. 1920 жылдың басында Колчак армиясы талқандалды.

Қиыр Шығыста жапон интервенттері партизан отрядтарымен күрес жүргізді. 1922 ж. Қызыл Армия бөлімдері партизан отрядымен бірлесе отырып Владивостокты алды.

Тәуелсіз жарияланған мемлекеттер[өңдеу]

Батыста[өңдеу]

Балтикада[өңдеу]

Ресейде[өңдеу]

Шығыста[өңдеу]

Кавказда[өңдеу]

Орталық Азияда[өңдеу]

Батыс майданы[өңдеу]

Сібірде шайқастар әлі жүріп жатса да, Ресейның оңтүстігінде, Солтүстік Кавказда және Украинада – бұрынғы патша генералы Деникин армиясы бас көтерді. Ағылшын және француз үкіметтері оны танк бригадысымен және винтовкалармен жабдықтады. 1919 ж. қарашада Деникин Орел қаласы басып алды. Оның Мәскеуға жетуіне 300 км жол қалған еді.

Азамат соғысы басталысымен С. М. Буденный атты әскер отрядын құрды. 1919 ж. қарашада Бірінші атты әчкер армиясы ұйымдыстырылды. Оны даңкты басшы Буденный, Ворошилов, Шайденко басқарды.

1919 ж. 20 қазанда Қызыл Армия әскерлері Орел қаласы алды, ал үш күннен кейні Буденныйдың атты әскерлері генерал Шкуроның таңдаулы атты әскер бөлемдерін Воронежден куып шықты. Қызыл Армия Деникин талқандады. Петроград тубінде Юденичтің армиясы талқандалды.

Ақтардың әскерлері тек Қиыр Шығыста, Орта Азия мен Қырымда ғана қалғанды. Бірақ 1920 жылдың көктемінде Польшаның сарбазтар өз тауелсіз жариялып Батыс Украинаға басып кірді. Осы кезде Қырымда генерал Врангель армиясы құрылып, күш жинап келе жатты. Қызыл Армияның бірнеше құрамалары Врангельге қарсы күреске аттанды.

Қырым түбегі жіңішке Перекоп мойнағы арқылы құрлықпен жалғасады. Ақ гвардияшылар бұл араны мықтап бекініске айналдырды. Қылтадан өте алмайтын биік қорған салынып, алдынан терең ор қазылды.

8 қарашада Қызыл Армия бөлімдері Перекопқа тіке шабуылға шықты. Бір тәулектен кейін Перекоп алынды. Қырымды жаудан босату кезеңі басталды.

Шайқастары және операциялары[өңдеу]

Қолбасшылар[өңдеу]

Қызыл Армия:

Ақ гвардия:

Тағы қараңыз[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. G.F. Krivosheev, Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century, pp. 7-38.