Сефеви әулеті

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
سلسلهٔ صفويان
Safavid Dynasty of Azerbaijan[2][1]
Timurid.svg
 
3by2white.svg
1501 – 1736
Flag Coat of arms
Flag of the Safavids since 17th century.[3] One of several state emblems since the early Safavid period.[4]
Location of Safavid dynasty
A map of the Safavid empire-Imperii Persici (Persian Empire) drawn by Johann Homann.
Астанасы
Тіл(дері)
Діні Twelver Shia Islam (state religion)[16]
Government Monarchy
Shah
 - 1501–24 Ismail I
 - 1524–76 Tahmasp I
 - 1587–1629 Abbas I
 - 1694–1722 Sultan Husayn
 - 1729–32 Tahmasp II
 - 1732–36 Abbas III
 - 1732–36 Nader Afshar
History
 - Establishment of the Safaviyya by Safi-ad-din Ardabili 1301
 - Established 1501
 - Hotaki Invasion 1722
 - Reconquest under Nader Afshar 1726–29
 - Disestablished 1736
 - Nader Shah crowned October 1, 1736
Area 2 850 000 km² (1 100 391 sq mi)
Currency Tuman, Abbasi, Shahi.[17]
  • 1 Tuman = 50 Abbasi.
  • 1 Tuman = 50 French Livre.
  • 1 Tuman = £3 6s 8d.
Today part of

Сефеви ӘулетіИрандағы қызылбастар мемлекетін билеушілер (1502 — 1736). Сефеви Әулеті мемлекетін 16 ғасырдың басында Иран мен Әзербайжанның түркі тілді тайпалары Аққойлы мемлекеті мен оның одақтастарын жеңгеннен кейін құрды. Мемлекет атауы оның тұңғыш билеушісі шах Исмаил І-нің мұсылман дінінің сопылық бағытын ұстанған Ардабели шейхы Сефи әд-Дин ұрпақтарының бірі болғандығымен байланысты. Алайда Сефеви Әулеті билеушілерінің негізгі күші түркі тілдес тайпалар шииттердің 12 имамының құрметіне бастарына 12 қызыл жолақты шалма орағандықтан, бұл мемлекет тарихи шығармаларда көбінесе қызылбастар мемлекеті деп аталды. Сефеви Әулеті мемлекетінің құрамына Иран, Әзербайжан, Арменияның бір бөлігі, қазіргі Ауғанстан жерінің дені, кей кездерде Ирак жерлері енді. Сефеви Әулетінің белгілі өкілдері — Исмаил І, Тахмасп І (1524 — 76), Аббас І (1587 — 1629). Сефеви Әулеті мемлекетінің орт. алғашында Тебриз (1555 жылға дейін), 1555 — 1597/98 ж. Казвини, 1597/98 жылдан Исфаһан) болды. Исмаил шах құзырындағылардың көпшілігі сүннит болғандығына қарамастан, мемл. дін ретінде исламның шиит тармағын жариялады.

Шах Исмаил I

Сефеви Әулеті көп жылдар бойы Осман сұлтандығы мен Орта Азия хандарына қарсы соғыс жүргізді. Тахмасп І-ден кейін басталған өзара тартыстар іс жүзінде мемлекеттің әлсіреуіне әкеліп соқты. Осман сұлтандығы Сефеви Әулеті мемлекетінің солт.-батыс аймақтарын, ал өзбек хандары Хорасанды жаулап алды, Аббас шах тұсында Сефеви Әулеті мемлекеті түрлі реформалар (салық, әкімш., әскери, т.б.) жүргізудің нәтижесінде нығайып, экономикасы біршама көтерілді. Аббас түріктер мен өзбектерге қарсы соғыста бірнеше рет жеңіске жетіп, Әзербайжанды, Хорасанды, уақытша Иракты қайтарып алды. Сефеви Әулеті Ресей және басқа да елдермен дипломат., сауда қатынастарын жүргізді. 18 ғасырдың басында тақ таласы мен халық наразылығы Сефеви Әулетінің саяси жағдайын әлсіретті. Көтеріліске шыққан ауған тайпалары 1722 ж. Исфаһанды жаулап алып, Осман сұлтандығы Сыртқы Кавказ және Иранда өз үстемдігін орнатты. Тахмасп шах ІІ (1722 —32) Сефеви Әулеті мемлекетінің Каспий маңындағы аймақтарын Ресейге беруге мәжбүр болды. Қалыптасқан ахуалды сәтті пайдаланған Сефеви Әулетінің қолбасшысы Надир шах Афшар Сефеви Әулетін биліктен кетіріп, өзінің жеке билігін орнатты. Ортағасырлық тарихи шығармаларда Сефеви Әулеті мемлекетінің 16 — 17 ғасырларда қазақ хандығымен қарым-қатынасы жайлы деректер бар. Қазақтың батырлар жырында да қызылбастармен болған соғыстар жиі айтылады.

Пайдаланған әдебиет[өңдеу]

  1. 1,0 1,1 Safavid Persia, Books, Google, http://books.google.com/books?q=%22Safavid+Persia%22 .
  2. Safavid dynasty, Britannica, http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516019/Safavid-dynasty .
  3. ...the Order of the Lion and the Sun, a device which, since the 17 century at least, appeared on the national flag of the Safavids the lion representing 'Ali and the sun the glory of the Shi'i faith, Mikhail Borisovich Piotrovskiĭ, J. M. Rogers, Hermitage Rooms at Somerset House, Courtauld Institute of Art, Heaven on earth: Art from Islamic Lands : Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection, Prestel, 2004, p. 178.
  4. Ingvild Flaskerud Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism — Continuum International Publishing Group. — P. 182–183. — ISBN 9781441149077.
  5. Roemer, H. R. (1986). "The Safavid Period". The Cambridge History of Iran, Vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 189–350. ISBN 0-521-20094-6, p. 331: "Depressing though the condition in the country may have been at the time of the fall of Safavids, they cannot be allowed to overshadow the achievements of the dynasty, which was in many respects to prove essential factors in the development of Persia in modern times. These include the maintenance of Persian as the official language and of the present-day boundaries of the country, adherence to the Twelever Shi'i, the monarchical system, the planning and architectural features of the urban centers, the centralised administration of the state, the alliance of the Shi'i Ulama with the merchant bazaars, and the symbiosis of the Persian-speaking population with important non-Persian, especially Turkish speaking minorities".
  6. 6,0 6,1 6,2 Rudi Matthee, "Safavids" in Encyclopædia Iranica, accessed on April 4, 2010. "The Persian focus is also reflected in the fact that theological works also began to be composed in the Persian language and in that Persian verses replaced Arabic on the coins." "The political system that emerged under them had overlapping political and religious boundaries and a core language, Persian, which served as the literary tongue, and even began to replace Arabic as the vehicle for theological discourse".
  7. Ronald W Ferrier, The Arts of Persia. Yale University Press. 1989, p. 9.
  8. 8,0 8,1 John R Perry, "Turkic-Iranian contacts", Encyclopædia Iranica, January 24, 2006: "…written Persian, the language of high literature and civil administration, remained virtually unaffected in status and content"
  9. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Cyril_Glass.C3.A9_2003.2C_pg_392
  10. Arnold J. Toynbee, A Study of History, V, pp. 514-15. excerpt: "in the heyday of the Mughal, Safawi, and Ottoman regimes New Persian was being patronized as the language of literae humaniores by the ruling element over the whole of this huge realm, while it was also being employed as the official language of administration in those two-thirds of its realm that lay within the Safawi and the Mughal frontiers"
  11. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named mazzaoui
  12. Ruda Jurdi Abisaab. "Iran and Pre-Independence Lebanon" in Houchang Esfandiar Chehabi, Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years, IB Tauris 2006, p. 76: "Although the Arabic language was still the medium for religious scholastic expression, it was precisely under the Safavids that hadith complications and doctrinal works of all sorts were being translated to Persian. The 'Amili (Lebanese scholars of Shi'i faith) operating through the Court-based religious posts, were forced to master the Persian language; their students translated their instructions into Persian. Persianization went hand in hand with the popularization of 'mainstream' Shi'i belief."
  13. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named savory07
  14. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named cambridgesafa
  15. Price Massoume Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook — ABC-CLIO, 2005. — P. 66. — ISBN 1576079937, ISBN 978-1-57607-993-5.
  16. The New Encyclopedia of Islam, Ed. Cyril Glassé, (Rowman & Littlefield Publishers, 2008), 449.
  17. Ferrier, RW, A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire, p. ix.