Сұлы

Осы «Сұлы» деген мақала барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізіміне кіреді. Бұны таңдаулы мақала не сапалы мақала деңгейіне дамытуы қазақша Уикипедиясы қауымының елеулі мақсаты деп табылады.

Avena Үлгі:Italictitle
Common Wild Oat, Avena fatua Note extreme similarity to Common Oat
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Plantae (unranked) Monocots (unranked) Commelinids Сабы: Poales Тұқымдасы: Poaceae Кіші тұқымдасы: Pooideae Тайпасы: Aveneae Тегі: Avena L.
Species
Around one dozen, see text

Сұлы(Avena) - астық тұқымдас дәнді дақылдарға жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда 7 түрі бар. Ең маңыздысы - екпе сұлы(Avena sativa). Екпе сұлының өзінің үш түрі бар: жайылма түрі(grex. var. diffusae) - гүлшоғырының сыпыртқысы кең жайылған және дәнінің қауызы бар, біржалды түрі(grex. var. orientalis) - гүлшоғырының сыпыртқысы қысыңқы, дәнінің сыртында қауыз бар, ашық дәнді түрі(grex. var. nudae) - дәнінің қауызы жоқ.

Сипаты

• Биіктігі 60-100 см.
• Сабағы жылтыр, бунақты болып біткен.
• Жапырағы қандауыр пішіндес, гүлі қос жынысты.
• Гүлшоғыры - сыпыртқы.
• Жемісі - түкті дәнек.

Жем өндіру мақсатымен өсірілетін жаздық дақыл, ылғалды жерде жақсы өседі, суыққа төзімді, топырақ талғамайды.

Дәнінің құрамы

• Ақуыз - 11-19%.
• Май - 4-6%.
• Крахмал - 40%.
• Жасұнық - 11-13%.
• Дәрумендер, минерал тұздар.

Вегетация кезеңі

Ауыспалы егісте бидайдан, отамалы, бұршақ дақылдарынан кейін егіледі. Жылу сүйгіштігіне қарай ерте көктемде, топырақтың тұқым сіңірілетін тереңдігі 5-7°С-қа жылыған кезден бастап себеді. Вегетация кезеңі - көктеуі, түптенуі, түтік шығаруы, масақтануы, гүлденуі, дәнінің толып, пісуі 70-95 күнге созылады. Өнімнің түсім мөлшері сұлының ауыспалы егіс жүйесіндегі орны, топырақ өңдеудің сапасы, минералды тыңайтқыштардың түрлері мен мөлшері, оларды топыраққа ендіру тәсілдері мен себу мерзімі, өскіндерді зиянкестер мен аурулардан қорғау сияқты маңызды технологиялық жағдайларға байланысты.

Аудандастырылған сорттары

• Золотой дождь
• Льговский 1026
• Марктон
• Мирный
• Орел
• Синельниковский 14
• Сельма

Сұлының негізгі зиянкестері мен аурулары

Зиянкестері:

• сұлы трипсі
• кәдімгі астық биті

Аурулары:

• тозаңды және қатты қаракүйе
• сабақ даты
• бактериоз және қуыршақтану

Шаруашылықтағы маңызы

Сұлының шаруашылықта алар орны ерекше. Біріншіден, ол - құнарлы мал азығы. Сұлы дәні мал азығының құндылығының халықаралық өлшем бірлігі болып саналады. Басқа дақылдардың дәндерімен араластырылған сұлы жас төлдердің ағзасының тез және мықты болып қалыптасуына жағдай жасайды. Сұлы қосылған концентрлі азық құс шаруашылығында кеңінен қолданылады. Сұлының сабаны басқа дақылдардың сабанына қарағанда қоректік заттарға бай және малға жағымды болады. Сонымен қатар, оның ылғал сіңіргіштік қасиетіде жоғары болғандықтан ірі қара және шошқа шаруашылығында төсеніш ретінде пайдаланылады.
Екіншіден - азық-түліктік дақыл. Оның дәнінен жарма, тағы сол сияқты тағамға керек заттар алады, яғни тамақ өнеркәсібінде пайдаланылады. Үшіншіден, сұлының құрамында валин, лизин және триптофан сияқты алмастырылмайтын амин қышқылдары көп мөлшерде болғандықтан әр түрлі ауруларға қарсы ем үшін медицина саласында және құнды диеталық тағам ретінде пайдаланады.

Тағы қараңыз

• Астық дәнді дақыл
• Жармалық дақылдар

Пайдаланылған әдебиет

• Агрономия негіздері (авторлар: Жаңабаев Қ., Арыстанғұлов С.) Астана - 2010. 352бет. ISBN 978-601-292-059-8