Татар әліпбиі
Қазақша Уикипедияның мағлұматы
Татар әліппесі — 35 әріптен тұратын осы заманғы латын қарпіне негізделінген әліппе.
Бас және кіші әріптері:
| A Ä B C Ç D E F G Ğ H I İ Í J K L M N Ñ O Ö P Q R S Ş T U Ü V W X Y Z (Á Â É Ó Ú) |
| a ä b c ç d e f g ğ h ı i í j k l m n ñ o ö p q r s ş t u ü v w y y z (á â é ó ú) |
Мазмұны |
[өңдеу] Тарихы
[өңдеу] Иске имля
10 ғ. бастап Бұлғар қағандығында араб жазуы пайдаланылған:
| آ | ا | ب | پ | ت | ث | ج | چ |
| ح | خ | د | ذ | ر | ز | ژ | س |
| ش | ص | ض | ط | ظ | ع | غ | ف |
| ق | ك | گ | ڭ | ل | م | ن | ه |
| و | ۋ | ی |
Араб тілінде жоқ дыбыстарға қосымша парсы әріптері пайдаланылған:
- п, ч, ж, г дыбыстары үшін —
- ң және в дыбыстары үшін —
[өңдеу] Яңа имля
Татар АКСР Халкомсов 1920 ж. желтоқсанның 19 декретімен Ахмет Байтұрсынов ұстындарымен кейбір әріптер аласталған, қосымша әріптер үстелген. 1925 ж. қарашада Татар АКСР Халық ағарту хавлық комиссариатының Академиялық орталығы үкімімен жаңа емле барлыық ұйымдарда міндетті болды.
[өңдеу] Яңалиф
Латын әліппесіне негізделінген Жаңа түркі әләппесі комитетінің дамытқан (1927—1939):
| A a | B ʙ | C c | Ç ç | D d | E e | Ə ə | F f |
| G g | Ƣ ƣ | H h | I i | J j | K k | L l | M m |
| N n | N̡ n̡ | O o | Ө ө | P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | V v | X x | Y y | Z z | Ƶ ƶ |
| Ь ь |
[өңдеу] Кирил әліппесі
1939 ж. бастап:
| А а | Ә ә | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Җ җ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | Ң ң | О о | Ө ө | П п | Р р | С с | Т т |
| У у | Ү ү | Ф ф | Х х | Һ һ | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
1989 ж. гъ, къ әріптерінің орнына тиісінше Ғғ, Ққ әріптері, сонымен қатар төл татар сөздеріндегі қазақша У сияқты айтылатын Вв әрпі орнына Ўў әрпі енгізілу үкімі қабылданған. Дегенмен шешім жүзеге асырмалды.
1997 ж. дейін орыс әліппесіне қарағанда қосымша әріптері реттің аяғында орналасты.
[өңдеу] Яңалиф-2
Жаңа татар әліппесінің шартты атауы «Яңалиф-2». Бұл әліппе 1999 ж. қыркүйектің 15 № 2352 «Латын қаріпі негізіндегі татар әліппесін қалпына қайта келтіру» Татарстан Республикасы Заңымен пайдалануға берілген. Бірақ 2002 ж. қаңтардың 15 Ресей Федерациясы Мемлекеттік думасы «РФ халықтары тілдері» Заңына өзгерту енгізілген. Бұл шешіммен РФ халықтарының мемлекеттік тілдері тек кирил жазуына негізделінуі бұйырылған. Ресей Федерациясы Конституциялық Соты 2004 ж. қарашаның 16 № 16-П қауылысымен Татарстан заңы істен тоқтатылған.
| A a | Ə ə | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f |
| G g | Ğ ğ | H h | I ı | İ i | J j | K k | Q q |
| L l | M m | N n | Ŋ ŋ[1] | O o | Ө ө | P p | R r |
| S s | Ş ş | T t | U u | Ü ü | V v | W w | X x |
| Y y | Z z | ' |
[өңдеу] Заманалиф
Мақаланың басындағы көрсетілген әліппе «Заманалиф» атауын алған. Бұл нұсқа шығу себебі: кең тараған қаріптерде өзіндік татарша Ə, Ɵ әріптері өте сирек кездеседі, ал Ŋ әріпі тіпті Юникодта жоқ.
[өңдеу] Í әрпі
Тағы да кирилше ый деп жазылған әріптің орнына Í әрпі пайдаланылады.
[өңдеу] Á, Â, É, Ó және Ú
Бұл әріптері тек шет тілдерден сөздерде, соның ішінде есімдерде, пайдаланылады.
[өңдеу] Апостроф
Апостроф (ʼ) араб тілінен енген кірме сөздерінде «һамза», немесе «глоттал стоп» дыбысын көрсетеді, мысалы: Qör'än, tä'sir, tä'min…
