Тілдік одак

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Тілдік одак орыс языковой союз — біртүтас географиялык кеңістікте ұзак уакыт бойы жиі карым-катынаста даму нәтижесінде пайда болған, курылымдык және материалдык белгілері ұксас тілдердін аймактык-тарихи бірлігінің ерекше түрі. Тілдік одак идеясы Бодуэн де Куртенэ еңбектерінде кездеседі. "Тілдік одак." терминін "Вавилонская башня и смешение языков" (1923) деген макаласында алғаш калыптастырған Н. С. Трубецкой. Ол тіл семьясын Тілдік одактан бөліп карауды ұсынды.

Тілдік одак теориясы[өңдеу]

Тілдік одак теориясы өзара карым-катынастағы баска аймактарга катысты одан әрі дамыды. Тілдік одак тілдердін ерекше аймактык бірлігі түрінде тіл жүйесінін эр түрлі денгейлерінде — синтаксисте, морфологияда, фонетикада, синтаксистік стилистикада және лексика мен фразеологияда кеэдесетін күрылымдык және ма¬териалдык ұксас белгілердін жиынтығынан көрінеді. Тілдік одактын үлгісі Балкан Тілдік одакы болып табылады. Тілдік одакка бүдан баска марий, удмурт сиякты финугор тілдерін, башкурт, татар, чуваш сиякты түркі тілдерін біріктіретін Поволжье Тілдік одакы, Орталык Азиядағы иран, үндіари, дравид, тибет-кытай сиякты әр түрлі тілдерді біріктіретін Орталык Азия (Гималай) Тілдік одакы жатады. Бүлардын әркайсысынынөзінетән белгілері бар. Уәселен, Поволжье Тілдік одак,- негізгі белгілеріне: синтаксис/синтаксисте — төл сөз жасау тәсілдері жәнеганда формантты көсемшелі орамдардың манызды рөлі, морфологияда —шак жүйесіндегі, шартты рай жасаудагы үксастык, айырымдык кызмет аткаратын демеуліктердін, жекеше 3-жактағы тәуелдеу жалгауынын колданылуы; фонетикада — дауыстылардын кысанданып кыскаруы жатады. Тілдік одак тілдін тарихи, аймактык, кұрылымдык-типологиялык тәсілдер аркылы зерттелетін күрделі объектісі болып табылады. Онын зерттелуіне Бодуэн де Куртенэ, Трубецкой, кейін Р. О. Якобсон, Г. Бирнбаум, Б. Скаличка, В. Георгиев, кеңес тілшілерінен А. В. Десницкая, Б. А. Серебренников, В. Н. Топоров, Г. В. Церетели т. б. елеулі үлес косты.[1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9