Түйешырмауық

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Vincetoxicum officinale.jpg

Түйешырмауық, мизамшөп (Vіncetoxіcum)[1] – түйешырмауық тұқымдасына жатын көп жылдық шөптесін өсімдіктер.

Қазақстанда Тобыл, Есіл алқабында, Мұғалжар, Іле, Күнгей, Жетісу (Жоңғар) Алатауларының тастақты жерлерінде, тау беткейлерінде, бұталар мен құмды төбешіктердің арасында, өзен жағалаулары мен орман алаңқайларында өсетін 4 түрі (аралық Түйешырмауық, Мұғалжар Түйешырмауығы, кәдімгі Түйешырмауық және сібір Түйешырмауығы) бар. Олардың биіктігі 14 – 60, кейде 120 см. Тамыр сабағы қысқа, кіндік тәрізді қосалқы тамырларымен бірігіп өседі. Сабағы түзу не өрмелегіш, сыртын қысқа түк жапқан. Жапырақтарының пішіні дөңгелек, жұмыртқа, қандауыр тәрізді (ұзындығы 4 – 9, ені 2 – 4 см). Гүлдері ұсақ, қоңыр түсті, қосжынысты 4 – 6 гүлі бірігіп, шатырша гүлшоғырына жиналады, олар жапырақ қолтығында жетіледі. Тостағанша жапырақшалары түбіне дейін бөліктерге бөлінген, күлтесінің қалақшалары созылыңқы келген, доғал, бас жағы ішке қарай иілген. Аталықтарының қабы біз не табақша тәрізді, 5 қалағы және ұсақ 5 аралық тісшелері болады. Аналығы қос түйінді. Жемісі – ұршық тәрізді, сырты жылтыр таптама (листовка). Тұқымы – желайдарлы, мизам (қыркүйек) айында жел арқылы тозаңданады (осыған байланысты кейде өсімдікті мизамшөп деп атайды). Мұғалжар Түйешырмауығыы (V. mugodsharіcum) – тек қана Мұғалжарда өсетін, сол жердің эндемигі; ал кәдімгі Түйешырмауықтың (V. offcіnale) тамырының құрамында улы глюкозид болғандықтан, мал жемейді.

Дереккөздер[өңдеу]

  • Байтенов М. С., Флора Казахстана “Родовой комплекс флоры”, т. 2, А., 2001
  1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том