Түрік әліпбиі
Уикипедияден
| Түрік латын әліппесі | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A | B | C | Ç | D | E | F | |||||||
| G | Ğ | H | I | İ | J | K | |||||||
| L | M | N | O | Ö | P | R | |||||||
| S | Ş | T | U | Ü | V | Y | |||||||
| Z | Â | Î | Û | ||||||||||
Түрік әліппесі — 29 әріптен тұратын осы заманғы латын қарпіне негізделінген әліппе.
Бас және кіші әріптері:
| A B C Ç D E F G Ğ H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z (Â Î Û) |
| a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z (â î û) |
Мазмұны |
[өңдеу] Тарихы
Кеңес Одағындағы латындандыру науқаны өткізілген кезіне тән бұрын болған османлы түріктерінің араб жазуына негізделінген әліппе орнына 1928 ж. қарашаның 1 № 1353 Түрік әліппесін қабылдау және жүзеге асыру Заңы бойынша енгізілген.
[өңдеу] Әріп кестесі
| Әріп | IPA | қазақша кирил транскрипциясы |
|---|---|---|
| A a | [a] | а |
| B b | [b] | б |
| C c | [ʤ͡] | дж |
| Ç ç | [ʧ͡] | ч |
| D d | [d] | д |
| E e | [e] | е |
| F f | [f] | ф |
| G g | [g] | г |
| Ğ ğ | [ɣ] | ғ; Дыбыстар деген бөлімді қараңыз |
| H h | [h] | х |
| I ı | [ɯ] | ы |
| İ i | [i] | и |
| J j | [ʒ] | ж |
| K k | [k], [kʲ] | к, қ (жуан дауыстлардың алдында) |
| L l | [l], [lʲ] | л |
| M m | [m] | м |
| N n | [n] | н |
| O o | [o] | о |
| Ö ö | [ø] | ө |
| P p | [p] | п |
| R r | [r] | р |
| S s | [s] | с |
| Ş ş | [ʃ] | ш |
| T t | [t] | т |
| U u | [u] | ұ |
| Ü ü | [y] | ү |
| V v | [v] | в |
| Y y | [j] | й; ya, yu/yü (я, ю) әрптерімен жазылады |
| Z z | [z] | з |
[өңдеу] Дыбыстар
[өңдеу] Ğ (yumuşak ge)
Негізінде <ğ> әрпі этимологиялық [ɣ] дыбысын көрсету жөн, бірақ әдеби айтылуында алдындағы дауысты дыбысты ұзартады және келесі дауыстыны үндестіреді. Бұл әріп сөздің нағыз басында кездестірілмейді.
[өңдеу] Нүктелі İ мен нүктесіз ı
Нүктелі İ мен нүктесіз I әріптері дара боп табылады. Нүктесіз ı кіші әрпініне сәйкес бас әрпі I болады және де нүктелі i кіші әрпініне сәйкес бас әрпі İ болады. (Алғашқы заңда нүктелі İ әрпі нүктесіз I алдында болған, қазіргі реттеуде орны алмастырылған.)
[өңдеу] Сирконфлексті â, î және û
Сирконфлекс қойылған <â>, <î> және <û> өте сирек кездесетін міндетті емес әріптері, <a>, <ı> және <u> әріптерінің нұсқалары деп табылады. Бұлар алдыңғы дауыссыз дыбысты палатализциялануын (жұмсартуын) көрсету үшін пайдаланылады (мысалы «kar» /kar/ мағынасы «қар», «kâr» /car/ мағынасы «пайда», «олжа»). Араб, парсы тілдерінен алынған кірме сөздерінде даустылардың ұзартылғанын көрсетеді.
[өңдеу] Q, W, X күйі
Түрік әліппесінде Q, W, X деген әріптері мүлдем жоқ, олардың орнына тиісінше K, V, KS әріптері пайдаланылады.
