Тұғра

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Османлы империясының сұлтаны II-ші Махмудтың тұғрасы. Онда былай делінген: Абдулхамидтың ұлы Махмуд хан мәңгілік жеңімпаз. Жазылып берілуі:
محمود خان بن عبدالحميد مظفر دائماً


Тұғра (Османлы түрікшесі: طغراء; түр. tuğra) — Османлы империясында сұлтанның барлық ресми құжаттар мен хаттарына басатын хұснихаттық («каллиграфиялық») мөрі немесе қолтаңбасы. Сұлтанның тұғрасы оның билігінің кезінде соғылған теңгеге де басылатын болған.

Тұғра сұлтан билік басына келген кезде жасалып, оны сарай хұснихатшысы (түр. nişancı) жазба құжаттарға таңбалап салатын болған. Ең алғашқы тұғра Османлы империясының екінші билеушісі І-ші Орханға (1284-1359) тиесілі болған, дами отырып, тұғралар Сүлеймен Қанунидың кезіндегідей (1494-1596) өзінің классикалық кейпіне түсті.

Тұғралардың атқаратын қызметін көне Мысырдағы картуштардың қызметіне ұқсас болғандығын айта кету керек. Әр Османлы сұлтанының өзінің жеке тұғрасы болған.

Тұғраның құрамдас бөліктері[өңдеу]

Тұғраның өзіндік ерекше бір пішіні болған: сол жағында екі имегі, ортасында үш тік сызығы, түбінде ықшамдалған жазуы және оң жағында екі ұзын бөлігі. Осы бөліктердің әрқайсысы өзіндік мағынаға ие болып, барлығы бірге тұғра екендігі оңай танылатын ерекше пішінге ие болды.

Тұғраның құрамдас бөліктері.

Сұлтанның есімі тұғраның «сере» деп аталатын төменгі бөлігінде жазылатын. Басында ол «Османның ұлы Орхан» деген қарапайым сөйлемнен тұрса, уақыт өте ол күрделіленіп, сұлтанның есіміне қоса оның лауазым-атақтары, сұлтанға шапағат жаууын тілейтін дұғалардан қосылатын болды.

Тұғраның сол жағындағы имектер «бейзе» (арабша: «жұмыртқа») деп аталды. Тұғраның мағынасын түсіндірушілер имектердің мағынасын сұлтанның билігінде болған екі теңізді білдіреді деген түсіндірме береді: сыртқы үлкенірек имегі Жерорта теңізін, ал кішірек ішкі имегі Қара теңізді білдіреді-мыс.

Тұғраның жоғарғы бөлігіндегі тік сызықтар «тұғ» (яғни «ту») деп аталады. Үш тұғ (ту) билікті: Азия, Африка және Еуропа құрлықтарының үстінен Османлы империясы жүргізген билікті білдіреді. Туларды кесіп өтетін имек сызықтар «зүлфе» деп аталады, оң жаққа қарай желбіреп тұрған тулармен бірге олар шығыстан батысқа қарай соққан желді, яғни османлылардың жылжу бағытын білдіреді.

Тұғраның оң жағындағы сызықтар «hancere» («қанжар») деп аталады, қанжар мұнда күш-қуат пен құдіреттің бейнесі ретінде қолданылады.

Османлы сұлтандарының тұғралары[өңдеу]

Тұғралардың османлы мәдениетінен тыс қолданылуы[өңдеу]

Тұғраларды көбінесе османлы сұлтандары қолданса да, олардың Қазан хандығы секілді басқа түркі мемлекеттерінде де қолданылғаны белгілі. Кейінірек Ресей империясындағы татарлар арасында да тұғралар болған.

Тұғралардың қазіргі заманда қолданылуы[өңдеу]

Хұснихатпен (каллиграфия) айналысатын қазіргі суретшілердің арасында да тұғра деп атауға келетін өнер түрімен айналысатындары бар. Ресей президенті Путиннің, Жапонияның императоры Акихитоның тұғралары соның мысалы бола алады.


Тағы қараңыз[өңдеу]

Ерен сілтемелер[өңдеу]