Тәфсир әл-Құран

Тәфсир әл-Құран (немесе ат-тафсир) - Құранды талдау, оған түсініктеме беру. Құранды түсіну мен талдау туралы ғылыммен байланысты туған шығармалар, мұсылмандардың діни доктринасының қалыптасуында аса маңызды рөл атқарды. Олар араб-мұсылман қоғамындағы идеол. және саяси күрестің басты кезеңдеріне айналды. Мұхаммедтің (с.а.у.) жиырма жылдық Пайғамбарлық қызметінде оның Құран сөздерінен құралған уағыздарының мазмұны сол кездің өзінде-ақ үлкен өзгерістерге ұшырады; бұрынғы айтылып жүрген кейбір аяттар өзгеріп, жаңа мәнге ие болды. Көптеген аяттардың мазмұны жаңа тыңдаушыларға түсініксіз еді. Міне, осының бәрі Мұхаммедтен (с.а.у.) бұрынғы өзі айтқан «жаңалықтарын» қайта талдауын қажет етті. Мұхаммедтің (с.а.у.) қай аятты қандай жағдайда талдағанын Пайғамбарлық өз қарсыластарымен таласқа түсу себебін тыңдаушылар естерінде сақтады, ойсыз Құранның көптеген сөздері әркімге түсінікті бола бермейтін еді. Бұл - әртүрлі қалыпта Тәфсир әл-Құранға кірген ең үлкен көне бөлім, мұнда Құранның шығуының шынайы тарихы баяндалған. Пайғамбар дэуірінен бері уақыт аралығы алшақтаған сайын және Исламның мәдени-әлеум. жаңа ортала таралуына байланысты бұл тарихтың маңызы арта түсуде. Алғашқы кезде Тәфсир әл-Құран, негізінен, ауызша қолданылып жүр ді. Мешіттегі жұма намазынан кейін жеке аяттар мен сүрелерге имамдар жиі-жиі түсініктемелер беріп отырды. Жиһангер жыршылар мен уағызшылар базарлардағы, к. көшелеріндегі талдаулары арқылы Құран текстерін кеңейтіп, оларды діни, мәдени ортала туған қосалқы материалдармен байытты. Құранда баяндалған сөздердің ішінде, әсіресе, ғажайыптарға, Пайғамбарларға, көне халықтар туралы айтылған қағидаларға ерекше назар аударылды. Тәфсир әл-Құранның дамуы мүсілімнің шығарылуымен байланысты еді. Мұхаммедтің өмір жолын баяндауының көпшілік бөлімі Құранды талдауға арналған: олардағы аяттар оқиғалы контексте орналасып, [[[Құран]] терминдері көбінесе өлеңмен берілген. Пайғамбар (с.а.у.) рұқсат еткен еріктік өлшеммен байланысты аяттар тобы мұсылман заңгерлерінің өз шығармаларында мұқият зерттеліп, олардың талдауларына негіз болды. Арабтардың алғашқы лексикогра. және грамматик. шығармалары да көбінесе Құранды талдау қажеттілігімен байланысты болды. Ілім әл-Құранның қалыптасуы Құранның «оқулар» туралы ілімінің дамуымен тығыз қарым-қатынаста болды. Ол Исламның жалпы догматикалық жүйесі шеңберінде жүрді, онда Құран ең басты «ғажайып», «Құдайға құлшылық етудің ең басты құбылысы, Ислам діни жүйесі артықшылығының ең басты дәлелі, Мұхаммедтің нағыз Пайғамбарлығының көрінісі болып табылады». Алғашында тарауларға бөлінбеген осы жиынтық пәннің ішінде Құранды талдауға арналған арнайы шығармалар бой көрсете бастады. Бұл идеол. тартыс қауымның Құран текстерін сөзбе-сөз қабылдап, талдаушыларға және Құраннан «Жасырын», «құпия» мағынаны іздеушілер болып екіге бөлінуіне себепкер болды. Олардың арасындағы пікірталас Тәфсир - тауил үғымының төңірегінде жүрді. Көптеген пікірлер айтылды. Мукатил Б. Сулеймен (767 ж.ө.) ибн Аббасқа сілтеме жасап, Тәфсир дегеніміз - ғұламаға белгілі нәрсе, тауилды - бір Аллаһтың өзі ғана біледі деп тұжырымдады. Әл-Матуриди (944 ж.ө.) Тәфсир әл-Құранды Мұхаммедтің (с.а.у.) серіктеріне басыбайлы, тауил-факихтерге тән деп санады. Кейінірек ас-Суйути (1505 ж. ө.) басқа пікірлерді былай жинақтады: Тәфсир әл-Құран Исламның бұрынғы беделділерінің данышпандығының таралуы, тауил - тексті үйренудің жемісі. Басқаша алып қарағанда, мынадай айырмашылықтар бой көрсетті. Тәфсир әл-Құран - бір-ақ жерін түсіндіруді, тауил - бірнеше жерін түсіндіру қажет ететін тұстарын талдау. Құранды талдауды құптамайтын, тіпті тыйым салатын жағдайлар да пайда бола бастады. Бұл қасиетті сөздердің еркін талдануы қаупін алдын алгансып, Құранға түсініктемелер беруге үзілді-кесілді қарсы шыққан бірінші Омар халифаның беделіне сүйенді. Өзінен бұрынғы әріптестерінің көптеген шығармаларын қоса пайдаланған көп томдық түсініктемелердің авторы ат- Табари (838 - 923) біршама келісімпаздық жасады. Ол Құран текстерін үш дәрежеге белді:

• 1) жұрттың ұғымы жетпейтіндері:

оның шын мағынасы бір Аллаһқа ғана аян.

• 2) Пайғамбарлық өзінен ғана тараған

дәстүрлі түсіндірулерге сүйеніп қана мағынасын ұғуға болатындары.

• 3) Лингвистик сипаттаулардың күрделілігі, филологтар

білімдерінің көмектері арқылы шешілетіндері. Аббасшылар билік құрып, соңынан әлишілердің қудалануға түсулері Құранды талдаудың әлилік үлгілерін басып тастауға әкеліп соқты. Оның қайта өрлеуі әлилік саясат жүргізген әл-Мамунның (813-33) билік жүргізген кезеңіне сай келді. Тәфсир әл-Құран- тауил ұғымы айналасындағы пікірталас мутазилашылардың өз қарсыластарымен күресте әсерін тигізді. Мутазилашылар «раңионалистік» тауилге жүгінді, аллегор. талдау арқылы Құранда келтірілген Құдайды адам бейнесінде елестетті. Өздерінің теорияларының дәлелі ретінде Құранды жеке талдауға ұмтылды. Мұндай тәжірибені олардың қарсыластары жөнсіз деп таныды. Әсіресе, Құранды мұсылман дәстүрімен талдауды жақтайтын ханбалиттер бұған бірінші болып қарсылық білдірді. Осы кезеңдегі Тәфсир әл-Құранның «шығарылғандығы» және «шығарылмағандығы» туралы идеол. өткір айтыстың құралына айналып, Халифаттағы үлкен саяси жанжалдың тууына себеп болды. Аз-Замахшаридің (1074 - 1144) шығармалары мутазилашылдық Тәфсирдің ерекше маңыздысы болып саналды. Кейін ол түзетулермен, мүсілімдермен толықтырылды. Соттардың Құранды талдауына қарсы айтыста Тәфсир - тауил категориясы шеңберінде өрбіді. Мұсылман әлемінің діни-саяси тарихының көрінісі Құранды талдаудың кейінгі кезеңдеріне де әсерін тигізді. Мыс., ең соңғы имам Мұхаммед б. әл-Хасанның (873 - 74 ж.ө.) «жоғалып кетуіне» орай шииттік ортада аяттарды эсхатоло. (ақырзамандық) мазмұнда талдауға арналған біраз шығармалардың туғандығымен байланыстырады. Исмаилшылардың іс-әрекеттері де Құранды талдаулардан өз көрінісін тапты. Ибн Таймийа мен оның жақтастарының Исламға ең бастапқы «тазалығы») қайтару жолындағы күрестері де талдаулардан көрініс тапты. Мыс., ибн Таймийа яһуди-христиандық ортаға тән материалдарды Тәфсир әл-Қ-дан алып тастауды талап етті. Идеолог. жағдайлардың күрделілігі, көптеген діни- саяси қозғалыстар мен бағыттардың қатар өмір сүруі өздерін осылардың бірнешеуіне бірдей ортақпыз деуіне мүмкіндік берді. Кейбір авторлар Тәфсир әл-Құранға әртүрлі көзқарас танытты. Мыс., атақты Т. Фахр әд-Дин ар- Рази (1209 ж.ө.) мутазилашылар мен захириттерге қарсы бағыт ұстады. Ілім әл - Құран әлеміне кіретін шығармалардың бәрінде бірдей Құранның барша текстеріне, әр сөзден, әр аяттан кейін түсініктемелер берілген жоқ. Мәселен, Китаб ма нузила фи Әли мин әл-Құран деп аталатын шығармалар тобы шиит авторларына жатады. Аяттардың қандай жағдайда айтылуы туралы шығармалар өз алдына бір топ құрады, бұл олардың жазылу мерзімі жайында сұрақтар туғызды. Бұл салала әл-Уахидидің (1075 ж.ө.), әл-Иракидің (1175 ж.ө.) және ас- Суйутидің еңбектері ерекшеленді. Бұл еңбектерде мынадай шииттік бағыттар көзделді. Әлидің маңызын контексте Кұранның «Жібергені» деп айту, әрі сунниттік бағыттар: мууафакат деп аталған - бірінші Омардың еңбегін ерекше дәріптейтін шығармалар. Көбінесе ұйқаспен келетін сүрелердің жылнамалық тізімдері ілім-әл- Құранның жеке жанрын құрайды. Құранның жеке сүрелері мен аяттарының «артықшылықтары» мен ізгі қасиеттеріне арналған еңбектер де бар. Құранның жеке әңгімелеріне, ұғымдарына, образдарына да түсініктемелер жасалған: құпия әріптер, Аллаһты баяндаулар, жазалау мен сый тарту, т.б. Тәфсир әл-Құраннан басқа да мұсылман халыктарының тілдерінде жасалды. Құранның аудармасы ұзақ уақыт бойы рұқсат етілмегендіктен, Құран текстерін сөзге айналдырған түсініктемелермен қосарлана берілген Тәфсирдің шындығында, Құранның басқа тілге аудармасы еді, олар араб тілін білмейтін мұсылмандар үшін Құранмен танысу жолында маңызды рөл атқарды. Кейінірек арабтардан сырт жерлерде де Тәфсир әл-Құранның түпнұсқасы шықты. XIX - ХХ-ғасырлар аралығында дамудың ерекше сатысына көтерілген мұсылмандық реформистік экзегетика мұсылмандар қауымымен еуропалық философия және ғыл. ойдың арасындағы қақтығысты бейнеледі. Құранға жасаған түсініктемелерінің көмегімен экзегеттер, бір жағынан, Құранның көмегі арқылы болжау жасалған жаңа ғыл. жетістіктер мен қоғамдық ұсыныстарын уағыздауға тырысып, сол арқылы қасиетті кітап беделінің артуына жол ашуды ойласа, екінші жағынан, мұсылман оқырмандарының қалың көпшілігіне қазіргі ғыл. ұғымдарды енгізді. Жаңа экзегеттер өздерінің талдауларында классикалық түсініктемелерге сүйенді. Атақты ар-Рази дәуірдің жаратылыстану ғылымдарының мазмұндарынан табиғи түрде бірлестік тапты. Амин әл-Хули (1965 ж.ө.), әл-Ғазали беделін үлгі етіп, оның шығармаларынан «ғылыми түсініктемелердің» болашақ үлгісін табуға болады деп тұжырымдады. [[Әл- Қауакиби]] (1849 - 1903), Тантауи Жаухари (1862 - 1940) және сол сияқтылардың Т-лерінен көп салалы материалдарды кездестіруге болады: отаршылдық немесе материалистікке қарсы пікірталастан бастап, клеткалар мен Күн жүйесі құрылысты ң ғыл. сипаттамасына дейін бар. Бүгінгі таңда Құранды осындай жолмен талдаушылардың арасында бірінші болып Мұстафа Махмуд пен Аиш Абд ар-Рахман бинт аш-Шати аталады. Жаңа тәпсірлерде мұсылман елдері саяси қоғамдық өмірінің негізгі үлгілері көрініс тапты. Олардан қоғамдық инс-тарды, мәдениет пен білімді батысқа бейімдеме үмтылудан бастап, мұсылмандардың қол жеткен ежелгі жетістіктеріне қайта оралуға шақыру туралы деректерді табуға болады. М. Абдо мен Р. Рида әл-Манардың (1898 - 1935) Тәпсірден қайта жаңарған мұсылман қоғамының ұйымдастыру жүйелерін либералдыреформистік рухта тұжырымдауға тырысты. Тәпсір идеол. күрестерде кеңінен қолданылып келе жатыр, соның ішінде, Иранның шиит бастаушыларының, ахмадийа қозғалысында қолдау тапты. Қазіргі заман тәпсірі үгіттеу мақсатымен Батыс тілдеріне жиі аударылады. Тәпсірді қазақ тіліне алғаш тэржімалаған Х.Алтай болды. Одан кейінгі нұсқалары Н.Осерұлы, Р.Нысанбайұлы, У.Қыдырханұлының ерен еңбектерін айтуға болады. Сондай-ақ, қазақ тілінде ескі төте жазумен тәржімасы Қытайда жарық көрді. Тәржімалағандар ағайынды Ғ.Ақытұлы мен М.Ақытұлы. Ортағасырлық Тәпсірдің маңызы күні бүгінге дейін жоғалған жоқ.^[1]