Шегіргүл

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Шегіргүл
Violatricolorarvensis.jpg
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Plantae
(unranked) Eudicots
(unranked) Rosids
Сабы: Malpighiales
Тұқымдасы: Violaceae
Тегі: Viola
Түрі: V. tricolor
Екі-есімді атауы
Viola tricolor
L.

Шегіргүл (лат. Viola tricolor) — фиалка туысына жататын шөп өсімдіктерінің бір түрі. Мұны кейде: «үштүсті гүл», «ағайынды гүл», «бақ фиалкасы» деп те түрліше атайды.

Шегіргүл тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде шала бұталар. Жер шарында негізінен қоңыржай аймақтарда кездесетін 500-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы шалғынды жерлерде, тауаралық шалғынды алқаптарда, өзен жағаларында, орман арасында, жыраларда өсетін 31 түрі бар. Жиі кездесетіні — үш түсті шегіргүл (Viola tricolor). Оның биіктігі 10 — 15(25) см. Сабағы тік, аласа.

Жапырақтарының пішіні әр түрлі: төм. жапырақтары жалпақ, жұмыртқа пішінді, ал жоғарғылары — жіңішке, қандауыр тәрізді, шеті иректеліп келеді. Гүлдері ірі, қос жынысты, ұзын гүлсағағында (ұзындығы 3 — 12 см) орналасады. Аналық мойны шар тәрізді. Жоғары күлтесі қанық көк, қошқыл, екі жағындағылары — ашық көк, төменгілері — сары түсті болады. Сәуір айында гүлдеп, шілдетамызда жеміс салады. Жемісі — үшұялы қауашық, піскен кезде өздігінен жарылып кетеді.

Үшгүлді шегіргүл — дәрілік өсімдік, оның құрамында глюкозидтер, сапониндер, қышқылдар, флаволоидтар, алкалоидтар, каротин және витаминдер (С, Е, Р) бар. Халық медицинасында Шегіргүлдің қайнатпасы мен тұнбасын ішіп немесе теріге жағып, сары ауруды, ұшықты, қышыма қотырды, т.б. тері ауруларын емдеуге, сондай-ақ несеп жүргізіп, тер шығаруға, қан тазартуға кеңінен қолданады. Шегіргүлден алынған препараттар бронх бездерінің қызметін күшейтеді. “Тривиолин” препараты жөтелге ем. Шегіргүлді ежелден әсемдік, сондай-ақ эфир майын алу үшін өсіреді.[1][2]

Шегіргүл – генерия тұқымдасына жатады. Отаны-Шығыс Африкадағы Узамбар мен Улугур таулары. Германияда және Россияда «узамбар фиалкасы», Англияда «африка фиалкасы» деп атайды, ал, сенполия-латьынша аты. Сенполия атауы осы гүлді бірінші болып тапқан Шығыс Африка губернаторы барон Вальтфер фон Сен-Полияның құрметіне орай шыққан. Табиғатта 20-ға жуық түрі бар. Олардың әдемілігіне қызығып түрлерін жинап, сұрыптау жұмыстарын жүздеген жылдар бойы жүргізіп келе жатқандықтан, қазіргі кезде оның мыңдаған түрлері бар. Түрлерінің көптігінен олардың қай сұрыпқа жататынын ажыратудың өзі қиын. Сондықтан шегіргүлдерді пішіні, түрі және түсіне байланысты топтастырып қарастыруға болады. Гүліне байланысты қарапайым, күрделі, гүлпарлы, шашақталған деп айыруға болады. Гүлінің түсі біркелкі ақ, күлгін, қызыл және түрлі- түсті болып келеді. Жапырағына байланысты түрлері әдетте доғал, дөңгеленген және жүрек пішіндес. Түсі біркелкі ашық және қою жасыл. Беті жылтыр, тегіс қатпарлы, және түкті болып келеді. Жапырағының жиегі тегіс, аратісті болып келетін түрлері бар. Шегіргүлдерді көлемдеріне байланысты да ажыратуға болады. Әдетте көп таралған гүлдің көлемі 20-40 см, одан үлкен 40-60 см-лік ірі түрлері және диаметрі 15 см, тіпті 6 см-лік кішкентайлары да болады. Сонымен қатар шегіргүлдердің төменге жайылып өсетін түрлері де бар.

Жарығы[өңдеу]

Жарықты жақсы көреді және гүлдеу мезгілінде кемінде 13-14 сағат үздіксіз жарық болғанын қалайды. Тік түсетін күн көзіне қоюға болмайды.

Жылуы[өңдеу]

Жазда 21-220С. Қыста бөлме температурасының 16 0С -тан төмен болмағаны абзал.

Суғарылуы[өңдеу]

Жазда молынан жиі, қыста топырағының беткі қабаты құрғағанда. Суғарғанда жапырақтарына су тигізбеу керек.

Ылғалдылығы[өңдеу]

Ылғалдылықты қажет етеді, бірақ түгі бар жапырақтарына су бүркуге болмайды. Түбектің астындағы ыдысқа қиыршық тастар салып, суды түбек түбіне тимейтіндей мөлшерде құю керек немесе гүлдің жанына ыдысқа су құйып қоюға болады.

Қоректендірілуі[өңдеу]

Көктем-жаз айларында он күнде бір рет, ал қыста айына бірнеше рет толық минералды тыңайтқышпен қоректендіреді.

Аурулары[өңдеу]

Кене, аққанат, ақұнтақ құрты зиянкестерінің әсерінен ауырады және артық суғарғаннан шіріп кетуі мүмкін.

Көбейтілуі[өңдеу]

тұқым арқылы, бірақ жапырақ қалемшелерімен, жанама өскіндерін бөлу арқылы көбейткен тиімдірек.

Сілтемелер[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танымдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727

Суреттер[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
  2. Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев