Құдайбердіұлы, Шәкәрім

Қазақша Уикипедияның мағлұматы

Шәкәрім
Дүниеге келгені:	1858 шілденің 11
Қайтыс болғаны:	1931

Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858—1931) — ақын, жазушы, аудармашы, композитор, тарихшы және философ.

Мазмұны 1 Есімі 2 Өмірбаяны 3 Сыртқы сілтемелер 4 Шығармалары

[өңдеу] Есімі

Кейбір деректерде оның есімін «Шаһкәрім» деп те көрсетеді.

[өңдеу] Өмірбаяны

Туған жері қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы Шыңғыстау бөктерінде 1858 ж. шілденің 11-де дүниеге келген. Оның әкесі Құдайберді Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған, Абаймен әкесі бір, шешесі бөлек. Шәкәрім сонда Абайға немере іні болып келеді.

Құдайберді отыз жеті жасында дүниеден өткенде, атасы Құнанбайдың тәрбиесінде болған Шәкәрім жетімдік тауқыметін тарта қоймаған. Өзінің «Мұтылғанның өмірі» атты ғұмырнамалық өлеңінде бес жасында ауыл молдасынан сабақ ала бастағанын жазады. Атасы оның көңіліне қаяу түсірмей, бетінен қақпай, еркелетіп өсіреді: ол жөнінде ақынның өзі: «қажы марқұм мені „жетім“ деп аяп, қысып оқыта алмай, жетімді сылтау етіп, ойыма не келсе, соны істеп ғылымсыз өстім» деп өкіне еске алады. Алайда ақылды бала өсе келе тез ес жиып, жеті жасынан бастап өлең сөзге бейімділігін танытады.

Оның ерекше зеректігін аңғарған Абай Шәкәрімді өз қамқорлығына алады, «молда сабағынан» басқа орысша үйренеді. Былайғы өмірін ғылым білім қуумен қатар, домбыра тарту, гармонда ойнау, ән салу, саятшылық құру, сурет салу, т.б. өнерлерге арнайды. Оның өнеге көрген ортасы Құнанбай ауылының зиялы тобы, ұлы Абайдың тағылымы болды. Ол жас Шәкәрімнің азамат және ақын ретінде қалыптасуына ерекше әсер етеді. Абайдың кеңесімен әр түрлі кітаптар оқуға машықтанған Шәкәрім ақылы кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өседі. Ақындық өнерін де таныта бастайды.

[өңдеу] Сыртқы сілтемелер

• Шәкәрім Құдайберді - шығармалар жинағы

[өңдеу] Шығармалары

«Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» атты тұңғыш кітабы 1911 ж. жарық көрген. Шәкәрімді философ, тарихшы, ойшыл ретінде де танытатын «Үш анық», «Мұсылсандық шарты» атты туындылары, әлеуметтік-ағартушылық арнадағы «Жолсыз жаза», «Қалқаман — Мамыр», «Ләйлі — Мәжнүн» т.б. жыр жинақтары мен поэмалары басылып шыққан. Оның сезімді жүрегінен «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Жастық туралы», «Анадан алғаш туғанымда» сияқты жиырмаға тарта әсем әуезді әндер туған.

Хафиз, Физули, А.С. Пушкин, Л.Н. Толстой т.б. шығармаларын қазақ тіліне аударған.

Шәкәрімнің бір өлеңі:

Биылғы жылы дала даныш­па­ны, ойшыл ақын Шәкәрім қа­жы­ның туғанына 150 жыл то­лады. Сол себептен де, енді ғана табал­ды­рықтан аттап, төрге озған 2008 жыл­ды Шә­кәрім жылы десе де бо­л­ады.

Шәкәрім көз тірісінде еш­қан­дай мерейтойы аталып, құрметке бөленбеген адам, оған аумалы-төкпелі заманы мүмкіндік бер­ме­ді. Ал жүз жылдығында Мәскеу тара­пынан ақтал­ғанмен, соны өзі­міз жеріне жеткізе алмадық. Саптыаяққа ас құйып, сабынан қа­рау­ыл қараған кеңестік идео­ло­гия оған тағы да тос­қауыл қойды.

Сөйтіп жүргенде қызыл импе­рияда заман талабымен жариял­ы­лық­тың жылы лебі есіп, кешегі Алаш арыстарын ақтап алудың қолайлы бір мүмкіндігі туған. Сол шақтағы билік басындағы азамат­тарымыз, зиялы қауым өкілдері осы мүмкіндікті қапысыз пай­далана білді. Солайша 1988 жылы Шә­кәрім ақталып, оның өлмес, өш­пес мұрасы халқына қайта орал­ды. Осы жылы ақынның “Жазу­шы” және “Жалын” баспа­сы­нан өлеңдер, ал “Өнер” бас­пасынан әндер жинақтары жарық кө­рді. Тап осы жылы қажының 130 жылдығы Абай ауданы, 1998 жылы 140 жылдығы Семей қаласы көлемінде тойланды. Осы жылдар аралығында Семейдегі бір жоғары оқу орнына қажы есімі беріліп, ескерт­кіші орнатылды, қала орталығындағы үлкен бір даңғыл ақын есімімен аталды. Мұның сыртында қаладағы байырғы бір қазақ мектебі ақын есімін иеленді.

Бүгінде осындағы екі бірдей жоғары оқу орнында – Семей педа­гогика институты мен Шә­кәрім атындағы Семей универ­си­тетінде шәкәрімтану ғылыми-зерт­теу орталықтары жұмыс іс­тейді. Сол орталықтардың күші­мен “Шәкәрім” және “Шәкәрім әлемі” атты екі бірдей журнал жа­рық көруде. Бұл жақсы үрдіс. Тек осы орталықтар күн сайын тақай тү­сіп келе жатқан қажы тойында күш біріктіріп, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып жатса, кәнеки!

Ал олардың осыған дейін тындырған азды-көпті еңбегіне тоқталатын болсақ, ауызды қу шөппен сүрте беруге болмайды. Мәселен, Семей педагогика институтындағы Шәкәрім­тану ғылыми-зерттеу орталығында қазірде Шәкәрімнің тұлғалық экцклопедиясы дайын­далып болды десе де болады. Мұның сыртында аталмыш орталықта Шәкәрім мұрасы туралы бүгінгі күнге дейін бес томдық еңбек дайын тұр. Ал өткен жылдың аяғында Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ақпарат және мұрағат комитеті 2009 жылға арналған “Әлеуметтік маңызды әдебиет түрлерін шығару” бағдар­ла­ма­сын қалыптастыру мақсатында түрлі та­қы­рыптық бағыттар бойынша конкурс жария­лаған болатын. Аманшылық болса, жоғарыда аталған еңбектер салалық министрлік қам­қорлы­ғымен жарық көруге тиіс.

Осы орайда осы жолдардың авторының Шәкәрім туралы деректі кітабының Астанадағы “Фолиант” баспасынан “Нартұлға” сериясымен таяудағы бірер күнде жарыққа шыққалы жатқанын айта кетсек, бізді ешкім сөкпес. Бұл деректі кітап та жоғарыдағы орталықта тал­қыланып, баспаға институттың ғылыми кеңесінің шешімімен ұсынылған болатын.

Бұдан әріде Шәкәрім мерейто­йына байла­нысты жазылған өзіміз әзірге естіп, біліп отырған еңбек­терді сөз ететін болсақ, тілімізге ең алдымен академик-сенатор Ғари­фолла Есім есімі оралады. Өйткені, Ғарекең соңғы оншақты жыл көлемінде Шәкәрім қажының өлең­дерін, философиялық трак­татт­арын зерттеп, зерделеу ісімен түбегейлі айналысып келе жатқан азамат. Соның бір айғағындай, оның сонау 1912 жылы “Айқап” журналында жарияланған Шәкә­рімнің бес сауалына тиянақты жауап бергенін жақсы білеміз. Мұның сыртында ғалым “Ар білімі” атты кезекті бір трактатын дала данышпанының философия­лық көзқарастарымен сабақтастыра отырып жазып шықты. Ғарекең одан бергіде ойшыл ақынның қырықтан астам өлеңіне талдау жасап үлгерді. Ғалым енді соның бәрінің басын біріктіре келіп, “Данышпан Шәкәрім” және “Мудрец Шакарим” деген атпен қазақ және орыс тілдерінде жазыл­ған кітаптарын баспаға өткізуге дайындап отырған көрінеді.

Ол енді мұнымен де шектелмей, жаңа жыл қарсаңында қажының 150 жылдық мерейтойын қалай, қан­дай дәрежеде өткізу жөнінде жергілікті билік басындағы азамат­тармен, зиялы қауым өкілдерімен, елмен ақылдасып, пікірлесу мақса­тымен Семей өңіріне арнайы келіп кетті. Ақын тойына дейін небәрі жарты жылдан сәл ғана астам уа­қыт қалды. Сондықтан бұл мә­се­леде сеңді тездетіп қозғамаса бол­май­ды.

Осы орайда, Шәкәрім мерей­то­йына байланысты облыс пен қала басшыларының қамсыз отыр­ма­ған­дығын айта кеткен жөн. Айталық, Жәнібек Кәрібжанов облыс тіз­гінін қолға алған беттен Шәкәрім тойы өз мәнінде өткізілетіндігін қадап айтты. Ал Семей қаласының әкімі Мейрамхат Айна­беков те бірден сөзден іске көшіп, қаладағы Абай, Шәкәрім, Мұхтар көшелерін жөндетіп, реттестіруге көңіл бөлді. Мұның сыртында қаланың көр­некті жерлеріне сол ардақ­тыла­ры­мыз­дың ұлағатты сөздері мен суреттері ілінді, кітапханаларда Шәкәрім тойына орай көрмелер, оқушылар конф­е­рен­­циялары да жиі ұйымдастырылуда.

Десек те, ақын тойына дайындық бары­сында ешқандай мін жоқ дей алмай­мыз. Қазірге дейін бұл тойдың қалай өтетіндігі жөнінде толық бағдарлама жасалып болған жоқ. Сенатормен Абай еліне, Жидебайға барғанымызда көңілді құлазытатын кейбір жағдайларға еріксіз куә болдық. Мұндағы Абай мұражайы мен кейінде қатарға қо­сылған Шәкәрімнің “Саят қора экспо­зи­циясы” өте жұпыны. Абайдың 150 жылдық мерейтойынан бергі аралықта мұнда таңдай қағарлықтай ешқандай шаруа жүзеге асыр­ылғанын көрмей тұрмын, деді ғалым-сенатор.

Оған мұнда айтарлықтай мүмкіндік те жоқ секілді. Осындағы мұражай штатында екі-ақ ғылыми қызметкер бар. Олар қай шаруаға үлгереді. Филиал меңгерушісінің кабинеті де жоқ. Оның астындағы көлігінің жүргенінен тұрғаны көп. Жидебайдың басында қонақүй, кітапхана, конференц-зал, асхана салынып, сауда нүктелері ашылса деген тілек те тек арманға айналып тұр. Егер бұл шаруалар жүзеге асырылса, Жидебайға туристер толассыз ағылған болар еді.

Сонсоң қос алып жатқан кесене қоршау­ын­дағы көлемі әжептәуір алқапты көгал­дан­дырып, көркейту мәселесі қорық мұражай директоры Т.Ибрагимовті ойландырып, толғандырып жүргені байқалмайды. Оның Елбасы бастамасымен жүзеге асырылып жатқан “Жасыл ел” бағдарламасын осы мақсатқа неге пайдаланып қалмайтындығы ерік­сіз таңырқатады.

Шәкәрім қажының мерейтойы қамымен келген сенатор сапарының соңында облыс әкімінің қабылдауында болды. Ол жоғарыда айтылған мәселелерді Парламент қабыр­ға­сында да көтеретінін айтты. Енді осыдан ке­й­інгі жерде бұл мәселе қолға алынатындығына сенгің келеді. Иә, Шәкәрім мерейтойы ел­дігімізге сын!

Кеңестік заманның әділетсіздігінен зардап шегіп, қарақшының қанды қолынан қаза болған көрнекті ақын, философ әрі сазгер Шәкәрім Құдайбердіұлының соңында қалған мол мұрасымен туған халқы кешігіп қауышты. Шәкәрім - Абайдың қайталанбас ән дәстүрін жалғастырып қана қоймай, оны ары қарай дамытқан тума талант иесі еді. Оның сұлу сазға, әсем әуенге бай алуан қырлы ойлы әндерінен адамдық болмысы, өмірге көзқарасы, асқақ арманы айқын көрінеді. ӘКЕ АМАНАТЫНА АДАЛДЫҚ Өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдары елдің саяси өміріндегі орын алған жылымық қазақ әдебиетінің бір топ шоқ жұлдыздарының ақталуына өзінің септігін тигізгені мәлім. Солардың арасында Абайдан кейінгі кесек тұлға Шәкәрім Құдайбердіұлы да бар еді. Дәл сол кездері ақынды елімен жақынырақ таныстыру яғни қайта қауыштыру, мол мұрасын кеңінен насихаттау, зерттеу, талдау мәселесі қолға алына бастағаны белгілі. Міне, осы тұста біз Шәкәрімнің сазгерлік өнерін зерттеп жүрген музыкатанушы Талиға Бекхожинамен кездесіп, ол кісіні әңгімеге тартқан болатынбыз. «1966 жылдың ақпан айы болатын. Ғылым академиясы Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының музыка бөліміне алпысты алқымдаған, ұзын бойлы, тіп-тік, қара торы кісі келді. Ол кезде бөлім бастығы академик Ахмет Жұбанов еді. Екеуі өзара шүйіркелесіп біраз әңгімелескеннен кейін Ахмет Қуанұлы мені қасына шақырып: «Мына кісі белгілі ақын Шәкәрімнің баласы. Сен осы кісі айтқан әндерді жазып ал, ноталарының бір данасын маған, екіншісін мына отырған Ахат ағаңа бер»,-деді. Сөйтіп, артына аса бай мұра қалдырған, ғажайып дарын иесі Шәкәрімнің әндерін алғаш нотаға түсіру бақыты менің үлесіме тиді.Сол жолы Ахат әкесінің «Жастық», «Шын сырым», «Ажалсыз әскер», «Насихат», «Жаңа ойдан шығарған бір бөлек ән», «Кетермін, артымда сөз, әнім қалар», «Тыныштық жоқ, тыным жоқ», «Қалқаман - Мамыр», «Дубровский» деп аталатын он үш әнін өзінің орындауында магнитофон таспасына жаздырды, - деген еді сонда Талиға ерекше мақтаныш сезіммен. Ал екі жылдан кейін ол әкесінің тағы бір әнін әкеліп, Талиғаға тапсырады. «Мен олардың тональдық түрлерін сақтай отырып нотаға түсірдім. Мұхтар Әуезов мұражайындағы бір кездесуде бұл әндерді күйсандықта ойнап, айтып бергенімде, Ахат ағай қатты толқып, көзіне жас алды. Ризашылық білдіріп, алғыс айтты. Ахаттың өзі де зерек, алғыр болып ержетсе керек. Тұлпардың тұяғына тән қасиет оның бойына әкенің қанымен дарыған десек ақиқаттан алшақ кетпеспіз. Дерек көздеріне сүйенсек, жастайынан әке өнегесін көріп өскен ол әндерді Шәкәрімнің өзінен үйреніп, жадында жаттап алған көрінеді. Әрі өзіде сазгер болғандықтан әндерді дәлме-дәл үйренгені даусыз. «Сондықтан Ахат жаздырған ән үлгілерін негізгі нұсқа деуге келеді. Әрине, Шәкәрімнің өзінің шығыс нота жазуымен қағаз бетіне түсірген қолжазбасы табылса, сөз басқаша болмақ», - деген-ді Талиға. Қазақтың дәстүрлі әншілерінің орындаушылық өнерінің ерекшелігіне байланысты мына бір жайды айта кеткен жөн. Олар алуан қырлы халық әндерін үйрену, игеру барысында өзінің таным-талғамына, айту мәнері мен шеберлігіне әрі оның өзіндік деңгейіне байланысты әндерге өзгерістер енгізетіні біз айтпасақ та түсінікті. Кейбір әншілер айтуға ауыр сөздерді, шумақтарды өздерінің дауыс ауқымына қарай алмастырып отырған. Кейде өздері де жеңіл, жүрдек әуен тауып немесе өздері әнге лайықты жаңа сарын шығарып орындап та жүрген. ЖАҢА ОЙДАН ТУҒАН БӨЛЕК ӘН Шәкәрім әндері мұндай өзгерістерге аз ұшырағанын байқау қиын емес. Себебі, әндерінің көбісі баласының айтуымен қағазға түсірілгендіктен олар түп нұсқасын, мән-мағынасының тереңдігін, форма өзгешелігін, өлең құрылысын, ән мақамын бәз қалпында сақтап қалған. Ақынның әуендері күрделі, иірімдері қиын болып келетінін Шәкәрімнің әндерін орындап жүрген әншілерден талай рет естідік. Өйткені, олар қалыптасқан қазақтың халық әуендері үлгісінен шығыңқырап кетеді. Себебі, әннің сөзінің құрылысы солай. Өлеңнің өзі ақынға тән басқа формамен жазылған. Бұған дәлелі 1925 жылы жазылған, бүгінде әншілер Жанар Айжанова мен Тамара Асар айтып жүрген «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», - деп аталатын әні. Енді ән сөзінің құрылым ырғақтарына көз жүгіртіп көрелікші: Ән - өлшеуіш, Өлең - күміс, Қоспаңыз мыс Аралас, Артық алу, Не кем салу, Қарпі қалу Жарамас, -v мұндай өлең жүйесі, ән сөзі Абайдың «Сегіз аяқ» әнінде кездеседі, бірақ онда: Алыстан сермеп, Жүректен тербеп, Шымырлап бойға жайылған; Қиядан шауып, Қисынын тауып, Тағыны жетіп қайырған,- деп Абай мөлдіретіп, төгілдіріп әкетеді. Ал Шәкәрім әндерінде әр сөзге салмақ сала айту мәнері байқалады. Бұл әннің әр сөзінің мағынасын тереңірек ашуға бағытталғанын әрі сазгердің өзіне тән қасиетін, қолтаңбасын көрсетеді. Ұлы ойшылдың әндерінде қазақ өлеңдерінде жиі кездесетін алты-жеті- сегіз-он бір буынды өлеңдер шумағымен қатар тоғыз-он-он екі буынды өлең жолдары жеке шумақ ретінде немесе бір шумақ өлең ішінде кезектесіп келіп отырады. Міне, осыған сәйкес ақын әуендерінің де ауқымы кеңейіп, яки қысқарып бұрынғы қазақ әндері формасынан мүлдем өзгеше, жаңаша болып шығатыны осыдан болса керек. Сахналардан, теледидарлардан, радиолардан анда - санда естіп қалғанда бір байқағанымыз Шәкәрімнің әндерінде қазақтың халық әндерінде жиі кездесетін дәстүрлі «ай», «ей», «беу», «ахау», «ой», «сәулем» сияқты одағай қыстырма сөздер жоқтын қасы. Әуен мен өлең әрқашан бір-біріне дәлме-дәл келіп үйлесіп тұрады. Қазір оның кейбір әндерінің екі түрлі сөзі бар екені анықталып отыр. Мысалы, Қазақстанның халық әртісі Роза Рымбаева шырқап жүрген «Кебек батыр» әні; Ту тіккен Тобықтының қолбасшысы, Жуантаяқ Тоқтамыс дейтін кісі. Жамағайын жақыны сол кісінің, Бар екен Кебек деген бір інісі,-деп басталса, осы әннің ендігі бір сөзі: Қысылып Нысан абыз батты терге, Қарайды, сөз сөйлейді Кебек ерге: «Ажалың биік қабақ, сұрлау қыздан Батырым, ондай қызға жолай көрме,- деп басталады. Бұны «Еңлік - Кебек» әнінің үшінші түрі деп те айтып жүр. Жалпы осы әннің төрт түрі болса керек. Бұдан басқа «Ләйлі - Мәжнүн» әнінің де екі түрі бар екенін білеміз. Ақынның өзі кезінде әншілерге солай айтуға рұқсат еткен бе немесе олардың өздері өзгертіп, үйлестіріп айтқан ба, ол арасы әзірге бізге белгісіз. - Ахаттың айтуынша, - деп еді сонда Талиға үзілген әңгімесін қайта сабақтап,- Шәкәрім «Ала байрақ», «Бозторғай» атты күйлер де шығарған. Алайда, бұл арада түйінді пікір айту қиын. Бұл күйлерді Шәкәрімнің өзі шығарды ма әлде ежелден келе жатқан халық күйлері ме, ол арасы әлі нақты зерттеліп біткен жоқ. Ол келешекте анықталып, табылған тиісті деректермен дәлелденіп, басы ашылар деп үміттенемін. Себебі сазгер екі ішекті домбырамен қатар үш ішекті домбыраны да кеңінен қолданған әрі шебер ойнаған».

ШӘКӘРІМ ӘНДЕРІН КІМДЕР АЙТҚАН? Кезінде Шәкәрімді көрген белгілі этнограф Садық Қасиманов өзінің естелігінде: «Сонда мені, әсіресе, қайран қалдырғаны Шәкәрімнің өлеңі мен сол өлеңдеріне шығарған өз әндері болатын. Ол кезде Шәкәрімнің өлеңдерін жатқа білмейтін адамдар Тобықты елінде кемде-кем болатын. Ал Шәкәрім әндерін өз бабында, иін қандырып айтатындар Әбдіғали Алдажаров, Зікағил Абайұлы, Рақымжан Мамырқазов, Есбай Бекхожин, Зұлғарыш Әзімбаев, Жебрайыл Тұрағұлов, Әлмағамбет деген өнерпаз адамдар болды. Мен солардың орындауында Шәкәрім әндерін тыңдадым. Шәкәрімнің үш ішекті домбырада ойнағанын көрдім, бірақ өзінің ән салғанын көре алмадым. 1924 жылы Жамбасқұдық деген жерде Шәкәрім өз әндерін Әбдіғалиға орындатып, оның орындау мәнеріне көптеген түзетулер, ескертпелер айтып отырғанының куәсі болдым. Солардың кейбірі есімде қалыпты. Ол кісі өз әнін орындау үшін домбыраның жоғарғы тұсынан қосымша тағы бір перне тағып берді. Сонымен қатар Әбдіғалиға: «Домбыраны шерткенде асықпа, жылдамдатып ұра салма, тақтайды бет алды тарсылдата берме, ән әуеніне қарай саусақтар да кербез, әсем қимылдауы керек. Әсіресе, үстіңгі, үшінші ішектің сүйемелін орнымен пайдалан, - деді. Әбдіғали бет-аузын өте биязы ұстап, азырақ тістеніп, сыздықтата бастап еді, Шәкәрім: - Әбіш, сенің әннен гөрі өз бет-аузыңның әдемі көрінуін ойлағаның қалай? Олай етпе, бар әдемілікті айтып отырған әніңе қый, еркін отыр, бет-ауыз, дене, қол қимылдарын ән әуенінің еркіне жібер. Тынысты кең ал, екі ұрт пен ерінді тежей берме, орындаушы мүше солар ғой, - деген сияқты ақыл-кеңестерін беріп отырды. Шәкәрім өте талғампаз, адам жанымен сырласа білетін ақын, сазгер әрі қол ісіне өте іскер адам еді, - деп еске алады. Біздің бұдан байқайтынымыз Шәкәрім сазгер ғана емес, ол музыкалық аспаптардың акустикасын жете білетін, оның құлақ күйін шебер қоя алатын, әнді қалай орындау керектігін жете меңгерген өз дәуірінің озық ойлы, білімді азаматы екені. Шәкәрімнің әндерін өзінен үйренгендердің ішінен басқалардан шоқтығы биік, көпке танымал болған әнші Қабыш Керімқұлов болса керек. Ол ақынның оншақты әнін музыкатанушы Асқан Серікбаеваға айтып береді. Ал ол өз тарапынан осы әндерді қағазға түсіреді. Шәкәрімнің «Жиырма үш жасымда», «Жылым - қой, жұлдызым - июль», «Қорқыттың сарыны», «Қорқыт, Хожа Хафиз түсіме енді де», «Анадан алғаш туғанда», «Сұраған жанға сәлем айт», «Ойладым бір сөз жазайын да», «Мұтылғанның өмірі», «Сен ғылымға болсаң ынтық», «Көңіл», «Байғазы» сынды әндері ұзақ жылдар Құрманғазы атындағы Ұлттық консерваторияның фольклорлық зертханасының қорында сақталып келген бұл әндер сол Қабыш айтқан, Асқан нотаға түсірген дүниелер екенінде дау жоқ. Ал қазір Шәкәрім әндерінің бірден-бір насихатшысы, жанашыр іздеушісі әрі орындаушысы әнші Келденбай Ұлмесеков. Ол ел ішінде ұмыт болып бара жатқан ақынның біраз әндерін жинастырып, жарыққа шығарды, қазақ радиосының Алтын қорына жазғызды.

ТҰҢҒЫШ ҚАҒАЗҒА КІМ ТҮСІРГЕН? Шәкәрімнің әндерін алғаш рет нотаға түсірген голландық Альвин Эрнестович Бимбоэс. Ол 1919 - 1922 жылдар аралығында Ақмола саяси бөлімінде нұсқаушылық қызмет атқарып жүріп, қазақ әндерін нотаға түсірумен шұғылданады. Соның нәтижесінде 1926 жылы Н.Ф. Финдейзеннің редакциялауымен шыққан «Музыкалық этнография» жинағында Бимбоэстің қазақ музыкасы туралы жазған көлемді мақаласына қоса қазақтың жиырма бес әнінің нотасы басылады. Осы аталған жинақтың ішінде «№ 1 Шакарим», «№ 2 Шакарим» деген атпен Шәкәрімнің екі әні жарық көреді. Бірақ, екі әннің де өлеңі нота астына жазылмаған, тек орыс тілінде мазмұны берілген. А.Э. Бимбоэс нотаға түсірген «№1 Шакарим» әнінің екінші түрі А.В.Затаевичтің 1925 жылы шыққан «Қазақ халқының 1000 әні» жинағына «Тілек - бата» деген атпен енген. Ал Шәкәрімнің «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» деген әні А.В. Затаевичтің 1931 жылы жарық көрген «Қазақ халқының 500 әні мен күйі» деген жинағында «Шәкәрім Құдайбердин әні» деген атпен жарияланған. Осы жинақтың № 156 анықтамасында А.В.Затаевич: «Шәкәрім Құдайбербин - Семей уезінің қарт ақыны, қазір тірі, жасы жетпістер шамасында. Жинақта келтірілген әнін орыс әндерінің үлгісіне еліктеп шығарса керек, - деп жазған. Шәкәрім әндері қазақ композиторларының шығармаларына да арқау болды. Ахмет Жұбановтың «Абай» сюитасының бірінші бөліміне, А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсындағы Айдардың ариозосына, Айдар мен Ажардың дуэтіне сазгердің шығармалары пайдаланылды. Ал ақын поэмаларының сюжеті еліміздің ақын-жазушыларының, композиторларының шығармашылығынан кең орын алғанын айтсақ артық болмас. Мысалы, «Қалқаман - Мамыр» балетіне, «Еңлік - Кебек» пьесасына, «Еңлік - Кебек» операсына Шәкәрім туындылары арқау болғаны барша жұртқа аян. Қазақтың ұлы ойшылы Шәкәрім Құдайбердіұлының музыкалық мұрасы түгел жиналып, толық зерттеліп болды деуден аулақпыз. Ақын - сазгердің әлі ашылмаған қырларын ашу, ел ішінде жатқан туындыларын жинау, орындалмаған әндерін тауып оны ел игілігіне айналдыру келешек ұрпақтың еншісінде демекпіз.