Ыдыс-аяқ

Ыдыстардың металдан, керамикадан, шыныдай, пластмассадан жасалған түрлері болады. Металл ыдыс-аяқ шойыннан, алюминийден, жездей т. б. жасалынады. Алюминий ыдыс белгілі бір соқпа қалыппен және құйма әдіспен жасалады. Соқпа қалып ыдыстары пайдалану мақсатына қарай түбінің қалыңдығы әр түрлі болып шығарылады (жеңілдеуінде—1,5 мм орташасында — 2 мм, ауырынікі—2,5 мм). Құйма ыдысаяқтар (таба, кастрюль, қазан т. б.) негізінен қою тамақтарды қуыруға, бұқтыруға және пісіруге арналған. Алюминий ыдыс-аяққа әр беру үшін оған күміс, хром жалатып түрлі түсті бояулармен бояйды. Алюминий ыдыс ыстыққа өте төзімді (алюминийдің балқу температура 6580С), температураның күрт (кенеттен) өзгеруі де қауіпті емес. Алюминий ыдыста пісірілген тамақтық дәмі, түсі, исі бұзылмайды. Мұндай ыдыстарда кез келген тамақты, оның ішінде көбірек тұздалған және құрамында органикалық қышқылы көп тамақтарды да пісіруге болады. Алюминий ыдыста тамақты 2 тәулік - тен артық сақтауға болмайды; тұздалған қияр, капуста т б. осы сияқты тамақтарды да салмаған абзал, өйткені қышқылдық, сілтінің әсерінен ол тез сыр береді. Алюминий ыдысты алғаш рет пайдаланар алдында ішіне май жағын, су қайнату не сүт пісіру керек. Іші-сырты жылтыратылмаған алюминий ыдыстар мен кез келген металл ыдыс-аяқтарды тазалау үшін «Алма», «Зеркальный-2», «Полиблеск», «Пемоксоль», «Чистоль» деп аталатын порошоктар (ұнтақтар) шығарылды. Мұндай ыдыс-аяқтарды «Восточная», «Скайдра», «Скайдра-2», «Хозяйственная-2», «Чистота» пасталарымен де тазалауға болады. «Дезус» порошогімен тазартқанда, ыдыс дезинфекцияланып та шығады. Алюминий ыдысты тазалауға сілтісі көбірек құралдарды (мысалы, кальңилендірілген соданы, «Посудомой», «Светлый» препаратын) қолдануға болмайды. Алюминий ыдыс-аяқтарды түрпілегіш порошоктармен және металл щеткалармен тазаламау керек. Қышқыл мен сілтіден пайда болған қоңыр дақтарды асханалық сірке суына батырылып алынған мақтамен ұқыпты түрде сүртіл, содан кейін ыстық сумен жуады. Темір ыдыстар эмаль, мырыш және қалайы жалатылған түрде шығарылады. Эмальды ыдыстар органикалық қышқыл, тұз, сабын және басқа сілтілерге төзімді келеді. Мұндай ыдыстар оңай таз ал ан ады, онда тек тамақ пісіріп қана қоймай, тамақты ұзақ уақыт сақтауға да болады. Қою тамақтарды, әсіресе ботқа пісірмеген жөн, өйткені ыдыстың түбі күйіп, амалы бұзылады. Эмальданған ыдыстар мен құрал-жабдықтарды алюминий ыдыстарды тазалайтын заттармен таз алаура болады. Мырышталған ыдыстар алдын ала мырыш жал атылған темір табақтарынан болмаса қара темірдің өзінен жасалады. Кейінгісіне мырыш ыдыс дайын болған соң жалатылады. Мырышталған ыдыста тамақ пісіруге, ауыз суды қайнат үға болмайды. Өйткені мұндайда пайда болатын мырыш тұзы адамға зиян. Мұндай ыдыстарда азақ-түлікті консервілеуге (мысалы, саңырауқұлақ, капустаны т. б.) болмайды. Мырыш жалатылған ыдысқа қышқылды, сілтілі ерітінділер (кір жуатын порошок) ас тұзы әсер етіп, мырыш жалатпаның бұзылуын тездетеді. Мырышты ыдыстарды кір жууға, кір қайнатуға, су, керосин сақтау үшін пайдалануға болады. Мырышты ыдысты «Чистоль», «Кама-7 5» не ұнтақталған бормен тазалап, мауыты мен ысқылан тазартады. Тоттанбайтын темірден жасалатын ыдыстарды негізінен сұйық тамақ пісіруге (себебі түбі жұқа әрі ыстыққа төзімді келеді) және тамақты ұзақ сақтауға (тамақтық дәмі бұзылмайды) пайдаланады. Жездей жасалған ыдыстар негізінен су, қайнатпа (варенье) қайнатуға т. б. арналған. Оларды алюминий және эмальды темір ыдысқа қарағанда ұзақ пайдалануға болады. Жез ыдыстарды ұзақ уақыт пайдаланбаса қар айып кетеді және бетінде жасыл жұқа қабат пайда болады. Ыдысқа органикалық қышқылдар, сүт, май және көптеген тағамдар әсер етеді. Тамақ пісір ге және ауыз суды қайнатуға арналған жез ыдыстың ішкі жағына міндетті түрде қала жалатады. Қайнатпа қайнататын ыдыстың ішкі жағына қола жалатпайды. Өйткені жездің жеміс-жидектің құрамындағы органикалық қышқыл мен әрекеттесуіне қанттың жоғары концентраты кедергі жасайды. ЬІдыстың сыртқы бетіне никель не хром жалатады. Жез ыдыстарды «Асидол», «Ювелирная-2» пастасымен, суспензиялы «Полиметпен» тазалайды. Шойын ыдыстар қуырып, бұқтырыл пісіретін тамақтарға қолданылады. Шойын ыдыстың түсі қара, көбінесе ыдыстың ішіне кейде екі жағына бірдей әйнек түсті эмаль жалатады. Қара шойыннан жасалған ыдыстардың беті кедір-бұдыр болады. Сондықтан да оны таз ал аға ида ерекше ұқыптылық керек. Өйткені дұрыс таз ал ан баған жағдайда оның бетін тат басады. Тат адам организміне зиянды әсер етпейді, бірақ дайындалған тамақтық дәмі мен түсін бұзады. Сонымен қатар темір тұздары витаминдерді жойыл жібереді. Эмальданған шойын ыдыстар органикалық қышқылдардың, тұздардың, сабын және сілтілердің өсеріне төзімді келеді. Эмалы кеткен ыдысқа тамақ пісіруге болмайды. Эмальды шойын ыдыстарды эмальданған темір ыдыстар сияқты тазалау керек. Мельхиор және нейзильбер ыдыстар негізінен дастарқанды жас аулауға арналады. Мельхиор (никель мен мыстың қорытпасы) беріктігі әрі әдемілігімен ерекшеленеді. Нейзильбер (мыс пен мырыштың қорытпасы) де мельхиор сияқты сапалық қасиеті - мен сипатталады.

Тағамға арналған мельхиор және нейзильбер ыдыетарға сәндік әрі қорғаныш қаптама, ал қалғандарына тек әсемдік қабат жалатылады. Мельхиор және нейзильбер ыдыстардың сыртына күміс жалатып, ішкі жағын қалайылайды. Сыртын никельдеген кезде ішкі жағы қалайыланатын, іші мен сырты бірдей никельденетін ыдыстар да бар. Мельхиор және нейзильбер ыдыстарды тазалау ға «Полимет» және «Ювелирная-2» пасталары, «Аметист» эмульсиясы қолданылады. Мұндай ыдыстарды жиі пайдаланғанда 7 —10 күнде бір рет сабынды суға 10%-тік мүсәтір спиртін (1 л суға 1 шай қасық) қосып жуып тұру керек. Ылғалдан түскен дақты жылы сірке суымен жуып, содан кейін таза сумен шайып кетіруге болады (Куміс буйымдар мақаласын қараңыз). Мельхиор бұйымдарды сабын мен таза бордың (тең мөлшерде) қоспасын пайдаланып жылғыратуға болады. Жылы суға сабынды езіп, оған бор қосып бірыңғай қоймалжың болғанша араластырады. Осы қойм ал жынды ыдысқа жағын, құрғақ шүберекпен сүрте отырып жалт ыратады. Никельденген мельхиор және нейзильбер ыдыстарды жез ыдыстар сияқты таз ал айды.

Керамикалық ыдыс көбінесе арнаулы керамикалық сырлармен әрленеді. Керамикалық ыдыстардың фарфордан, фаянстан, майоликадан, қыштан жасалған түрлері болады. Фарфор ыдыс түсі ақ, қышқылға (лимон, сірке қышқылына) төзімді, қатты көзе жалатылған жылтыр (пышақпен сызғанда да сызат түспейді) әрі жұқа болады. Фарфор ыдысты шерткенде одан сыңғырлаған әсем дыбыс шығады. Фарфор ыдыстың басқа керамикалық бұйымдардан ерекше тек өзіне тән белгісі — оның ақ түсті болатындығы, жұқа жерінен сәуле көрінеді. Фарфор ыдыс кейде алуан түсті болып не түрлі түсті көзе жал аты лып та жасалынады. Фаянс ыдыс кеуек, ылғал сіңірген, ақ түсті болады, ыдыстың жұқа жерінен де сәуле көрінбейді. Мөлдір көзе жалатылады. Шерткенде көмескі дыбыс шығарады. Фаянс ыдыстың беріктігі фарфор ыдысқа қарағанда шамамен 15—25%-ке төмен, әрі одан едәуір жеңіл. Ас үйде пайдалануға ыңғайлы (құмыра, азық-түлік салатын, сүт сақтайтын ыдыетар т. б.). Фарфор, фаянс және керамика ыдыстарды тазалауға көбінесе «Пемоксоль» «Чистоль», «Полиблеск», «Чистин » порошоктары, « Восточная«, «Скайдра», «Юра» т. б. пасталары пайдаланылады. Фарфор және фаянс ыдыстарды жууға ар-налған «Посудомой», «Светлый», «Коду», «Блик», «Оксиблеск » және «Вильва», «Жемчуг», Жемчуг-2», «Истра», «Помощница» сияқты сұйық препараттар шығарылады. Майолика ыдыс кеуектеніп келеді де сыртына қышқыл көзе (кейде темір түстес) жалатылады. Фаянсқа ұқсас ақ майолика ыдыстар да болады. Майоликадан негізінен құмыра, нансалғыш, май салғыш, конфет салғыш, гүл вазасы, күл салғыш, сияқты заттар жасалады. Қыш ыдыстарда кеуектеніп келеді (негізінен қошқыл күрең түсті), оның тамақ құйылатын іш жағына көзе жалатылады. Тамақ пісіру және ас сақтау үшін пайдаланылады. Шыны ыдыстар екі тәсілмен — шойын не болат қалыптарда (формаларда) үрлеу және престеу арқылы жасалынады. Әдетте үрленіп жасалған ыдыстың қабырғасы жұқа болады. Негізінен түссіз, мөлдір, қарапайым, барт не қорғасын қосылған шыныдай ішінара түрлі түсті шыныдай жасалынады. Үрленіп жасалған ьідыеқа қарағанда престелген ыдыстың қаб ырғасы қалың болады: оны түрлі түсті шыныдай және аз мөлшерде хрустальдан қалыптайды. Ас-су іш ет ін шыны ыдыстардың түрлері көп (сусын, салаттарға т. б. арналған). Шыны ыдыстардың ішінде ерекше орын алатыны — ыстыққа төзімді шыныдай престеліп , тамақ пісіруге лайықталып жасалатын ыдыстар. Олар ыстыққа төзімді металл ан жасалған ыдысқа қарағанда тез суы майды. Тамақтық дәміе, исін өзгертпейді. Мұндай ыдыстарды пайдаланғанда жалын көзіне металл тор қою керек; ыстық ыдысты ылғалды, салқын жерге қоюға болмайды, шытынап кетеді. Шыны ыдыстарды щеткамен, шүберекгіен не жөкемен жуу керек. Құм немесе сым жөкемен ысуға болмайды. Мойны жіңішке шыны ыдыстарды (шөлмек, графин) арнаулы щеткалармен жу ады. Мұндай ыдыстардың ішіне жұмыртқаның, картоптың қабығын, ұсақтан жыртылған қағаз салып, үстіне толтыра су құйын жақсылан шайқап-шайқап жуып, шымшым сумен шаяды. Шыны мен хрусталь ыдысты:: «Истра», «Помощница», «Вильва», «Жемчуг», «Жемчуг-2» сияқты сұйықтар және «Блик», «Оксиблеск», «Посудомой», «Светлый» порошоктарымен жуу ұсынылады. Бұл порошоктар ыдысты тазалан қана қоймай, сонымен бірге дезинфекциялайды. «Блик» порошогін ыдыс жуатын аппараттарда қолдануға болады. Хрусталь ыдыстарды ыстық сумен жууға болмайды. Өйткені жалтырауы күңгірт тар тады. Мұндай ыдыстар жылы сумен тіпті салқын сумен де жақсы жуылады. Әйнек мақаласын қараңыз. Пластмасса ыдыстар шыны, фарфор және фаянс ыдыстарға қарағанда берік, оңай тазаланады. Кейбір пластмассадан (мысалы, аминонласт) жасалған ыдыс судың қайнау температурасына (100оС шыдайды. Органикалық шыныдай немесе полистиролдан жасалған бұйымдар 70—750С температурада ал, полиэтиленнен жасалған ыдыстар 100оС температурада формасын өзгертеді. Пластамассадан жасалған ыдыстарды ұйымдарды) «Жемчуг», «Жемчуг-2», «Вильва», «Сосенка-2», «Помощница» сияқты сұйық препараттармен тазартуға болады. Бұл препараттар өте жұмсақ, қолға және б ұйы миық бетіндегі бояуларға зиян келтірмейді. Өте кірленген ыдыетарды порошокпен, пастамен тазалаудың әдістері: ылғал шүберекке не щеткаға порошок не пастаны шам алап салып, алдын-ала ылғалданған жерге (тазаланатын) жағын, ысқылап сүртіл, жақсылан жу ады. Сұйық препаратпен жуу үшін шүберекті не губканы сол сұйықтыққа малып алып, содан кейін жуатын ыдыстың бетіне жарады да, 15—20 минут қалдырады. Осыдан кейін сумен жақсылан жуу керек. Қалай пайдаланудың жолдары препараттың сыртылда жазылады. Ыдыстың ішіндегі қақты «Адипинка», «Анти-накипин», «Антинакипин-2» препараттарының көмегімен кетіруге болады. Бұл жағдайда көрсетілген ережені мұқият орындау керек.^[1]

Пайдаланған әдебиет

1. Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9