Ырғай

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Ырғай
European Black Elder (Sambucus nigra)
European Black Elder (Sambucus nigra)
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Plantae
(unranked) Eudicots
(unranked) Asterids
Сабы: Dipsacales
Тұқымдасы: Adoxaceae
Тегі: Sambucus
L.[1]
Species

See text

Өсімдік туралы[өңдеу]

Ырғай – раушангүлділер тұқымдасына жататын бұталы өсімдік. Кейбір түрлері Қырым, Кавказ, Батыс Сібір аймақтарына таралған. Ырғай суыққа шыдамды өсімдік. Елімізде Баянауыл және Көкшетау қорықтарында және өзге де өңірлерде кездеседі. Ең кең таралған түрлері - әдемі ырғай және қара түсті жемісті ырғай. Кішкентай, жылтыр ашық жасыл түсті жапырақтары көз тартарлық көрікке ие. Мамыр, маусым айларында ақ, қызғылт түсті гүл жарады. Күздің соңына қарай жемістері пайда болады. Жемістері қызыл, қанық көк және қара түсті болып келеді. Жемістерінің көпшілігі жеуге жарамды, бірақ алғашқы суықтан кейін олар құрғақ тартып, дәмсізденіп кетеді. Көгалдандыруда ырғайдың шетелден әкелінген мәңгі жасыл түрлері қолданылады. Оны аулалар мен бақтарға жемісі және тығыз орналасқан жапырақтарының әдемілігі үшін егеді. Ырғайдың кейбір түрлерін халық медицинасында пайдаланады.

Күтімі[өңдеу]

Кез - келген топырақта өсе береді. Жарық күнді және алакөлеңкені ұнатады. Ырғайдың мәңгі жасыл түрлерін белгілі бір пішінде қырқып отырған дұрыс.

Көбейтілуі[өңдеу]

Ырғай тұқымы арқылы көбейтіледі. Бірақ ең тиімді жолы – қалемшесі арқылы көбейту.

Ырғай туралы тақпақ[өңдеу]

Мамыр, маусым айларында гүлдейді,

Гүлдегеннен кейін жеміс салады.

Төзе алады суыса да күн мейлі,

Кей түрінен дәрі алуға болады.

Майда, ұсақ жапырақтары сәндене

Тізіле өсер сабағының бойында.

Моншақтайын жемістері өң бере,

Сыр айтады сүйкімділік жайында.

Ырғай немесе Аюбадам (Sambucus) – раушангүл тұқымдасына жататын жапырақ тастайтын мәңгі жасыл бұта. Облыстың жартасты, тау шөгінділерінде, өзен бойындағы жарларда, орман шетінде өседі. Биікт. 0,3 – 4 м, сабағы тік не жайқала біткен, жапырақтарының пішіні сопақша не дөңгелек, жиектері бүтін. үстіңгі беті ашық жасыл. Гүлі дара, ұсақ, ақ немесе қызғылт түсті, олар шашақ не қалқанша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан, қолдан өсіргенде сұлама бұтағынан және қалемшесінен көбейеді.

A.
Аюбадам

Ырғай – ұшқаттар тұқымдасына жататын ағаш, бұта немесе көп жылдық шөптесін өсімдік туысы. Қоңыржай және субтропиктік аймақтарда өсетін 40-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда 2 түрі бар, оның біреуі мәдени түрде өсіріледі. Алтай, Тарбағатай, Арқат тауының қарағайлы және аралас ормандарының ішінде, өзен бойларында, таудың терістік беткейлерінде – сібір Ақбадамы (S. sіbіrіca) кездеседі. Қызғылт сұр қабықты. Жапырақтары біз тәрізді. Ұсақ гүлдері ақшыл жасыл немесе сары түсті, қос жынысты, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Аналық мойны қысқа, аталығы одан екі еседей қысқа. Тұқымы, атпа тамырлары, өркені, ал мәдени түрлері қалемше арқылы көбейеді. Мамырмаусым айларында гүлдеп, шілдетамызда жемістенеді. Жемісі 2 – 4 сүйегі бар ұсақ, жалған алма.. Ақбадамды халық медицинасында тер шығаратын, іш жүргізетін дәрі ретінде пайдаланады. Жемісі мен тұқымында май бар. Гүлдеген кезінде ара бал жинайды. Әсемдік өсімдік ретінде, тұрғын үйлерді көгалдандыру және топырақ қорғау үшін өсіріледі.[2]

Тағы қараңыз[өңдеу]

Сілтемелер[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8

  1. Sambucus L.. Germplasm Resource Information Network. United States Department of Agriculture (13 қазан 2005). Тексерілді, 23 шілде 2009.
  2. Қазақ ұлттық энциклопедиясы
  • Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев