Экономикалық жаңарудың қорытындылары

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Экономикалық жаңарудың қорытындылары

Қазақстан Республикасында жүзеге асырылып жатқан экономикалық жаңаруларды төмендегідей caтыларга бөлуге болады:

  1. 1992 — 1994 жылдары - Ырықтандыру (либерализация) жүргізілді, нарықтық катынастың заңдық негізі жасалды.
  2. 1995 - 1999 жылдары - Өндірістік секторды жетілдіру (өнеркәcіптерді тәртіпке салу, банкроттық, жекешелендіру, демонополизация) экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету; бюджеттік жүйедегі заң, ұлттық банк, салық пен міндетті төлем, құнды қағаздар нарығы және т.б. туралы заңдар қабылданды; зейнетақы жүйесіндегі, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық пен білім беру саласындағы реформалар ел дамуының алғышарты есепті «Қазақстан-2030» стратегиялық даму бағдарламасы қабылданды. 1998-1999 жылдары әлемдік қаржылық дағдарыс Қазақстандық экономикаға да кері әсерін тигізді. Бірақ Үкімет пен Ұлттық Банктің ұстанған қатаң ақшалай-несиелі және салықтық бюджет саясаты отандық өндірушілерді көтеруде, Қазақстанның қаржылық жағдайын және сыртқы экономикалық қызметін жақсартуға қажетті жағдай жасап берді. 1999 жылы жалпы ішкі өнім 1998 жылға Қарағанда 2,7%-ға өсті. Құнсыздануы, теңгенің айырбас құны мемлекеттік бюджеттегі келеңсіз сипатқа ие болды.
  3. 2000— 2006 жылдары - Қазақстан экономикасында сатылы даму байқалып, қаржылы сектор одан әрі нығая түсуде. Осы уақытқа дейін елдің үлттық жөне экономикалық қауіпсіздігіне қатысты стратегиялар қабылданып, ұлттық қор мен Даму банкі құрылды. Одан баска ипотекалық несиелеу туралы, сақтандыру қызметі, салық кодексі, шағын кәсіпкерлікке қолдау көрсетудің мемлекеттік бағдарламасы, сыбайлас жемқорлықпен күрес жөнінде заңдар қабылданды. Халықтың төлем қабілеттілігі қайта қалпына келтірілді.

Қазақстанның әлеуметтік саясатының бағыттары[өңдеу]

Мемлекеттің әлеуметтік саясатындағы негізгі объектадам. Адамның өмірі мен қызметіне байланыстының барлығы әлеуметтік салаға жатады. Әлеу меттік сала тарихи қалыптасқан институттар мен мекемелер жүйесін — білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, еңбек заңдары жүйесін құрайды.

Қоғамдық және өндірістік қатынастарды реформалауға байланысты мемлекеттік аппараттың әлеуметтік саясатты жүзеге асырудағы қызметі мен мүмкіндіктері де өзгереді. Экономикалық дағдарыс жағдайында шаруашылық жүргізуші субъектілерден жөне басқа көптеген мекемелерден түсетін бюджеттік қаржы әсіресе егемен Қазақстанның алғашқы өмір сүру жылдарында азая түсті. Қалыптасқан жағдай мемлекеттің әлеуметтік саясатты бұрынғы деңгейінде жүргізу мүмкіндіктерін айтарлықтай тарылтты. Қазақстанның әлеуметтік саясатында өзгерістер байқалды. Енді бұл саладағы басты міндеттердің бірі — жеке кәсіпкерлік әрекет мүмкіндіктерінің теңдігін қамтамасыз ету, оның белсенді дамуы ақыр соңында мемлекетті бұрынғыша халықты кеңінен әлеуметтік көтермелеу кажеттілігінен босатар еді.

Экономикалық қатынастар жүйесінің өзгеріске ұшырауы, сондай ақ нарықтың дамуы Қазақстан өмірінде әлеуметтік салаға да өзгерістер енгізді. Өзгерістің алғашқы белгісі жұмыссыздық десек болады. Қайта құру кезінде жасырын сипат алған ол (өндірістердің тоқтап қалуы, ақысыз демалысқа шығу, т.б.) өкімет ауысқаннан кейін ресми статусқа ие болды. Әлеуметтік көрініс есебінде қабылданған жұмыссыздық қоғамның экономикалық дамуына, жұмысшы күшіне деген сұраныстың өзгермелі сипат алуына, оның деңгей-дәрежесі мен біліктілігіне тікелей байланысты болды. Кеңестік жүйе кезінде мемлекет жоспарлы әдіс арқылы халықты жұмыспен толық қамтамасыз етуге әрекеттенді. Ал нарықтык жағдайда бұл мәселені мемлекет емес, сұраныс пен ұсыныс заңдары шешетін болды. Бүгінде әр жұмыс күші песінен жоғары мамандық, жан-жақты іскерлік, шығармашылық ізденіс пен тапқырлық, кез келген өзекті мәселені шешудегі белсенділік талап етіледі. Қалыптасып отырған жағдайға байланысты мемлекет қоғамның белгілі бір өкілдеріне ғана ардагерлер, зейнеткерлер, жалғыз басты аналар, көп балалы отбасылар, балалар, мүгедектер, т.б. тиесілі жәрдем бере алады.

Нарықтык қатынастарға көшу жағдайында үкімет халықтың тұрақты өмір сүру деңгейін сактауға бағытталған әлеуметтік саясатты жүргізуге тиіс еді. Алайда елде болып жатқан өзгерістерге байланысты мемлекет әлеуметтік жәрдемді өмір сүру деңгейі өте нашар азаматтарға ғана көрсете алды. Мемлекеттік арнайы жәрдемді белгілеу үшін билік органдары кедейліктің ресми деңгейін анықтайды. Әлеуметтік жәрдемнің саны арналу бағытына орай (бала тууға берілетін, мүгедектікке байланысты, жұмыссыздыққа, асыраушысынан айырылған, т.б. жағдайларға байланысты) жергілікті бюджет мүмкіндіктеріне қарай анықталады. Негізінен, біртіндеп азаю және одан кейін жеңілдіктер мен мемлекет тарапынан берілетін әлеуметтік көмек қысқаруы жүзеге асады. Өндірістің құлдырауы мен құнсыздану (инфляция), сондай-ақ ел бюджетіне түсетін ақшаның кемyi бюджет қызметкерлері айлығын, зейнетақы мен жәрдемақыны дер кезінде өтеп отыруды қиындатты.

  1. 1998—1999 жылдардагы қаржылық дағдарыс республика Үкіметін бірқатар әлеуметтік жәрдемақыларды қысқартуға мәжбүр етті. Алда халықты нормативті тұрғыда қамтамисыз ету мен әлеуметтік кепілдік жүйесін қайта қарау міндеті тұрды. Осы себептен де Қазақстанда бюджеттік қаржыландырудан әлеуметтік қамсыздандыруға көшу саясаты таңдап алынды.
  2. 2001—2006 жылдары мемлекеттің әлеуметтік саясатын қайта құрудың негізгі бағыты зейнетақы реформасын жүзеге асыруға қажетті жағдай жасау, салауатты өмір салтын қалыптастыру, білім беру жүйесін нығайту, жұмыссыздықпен, кедейлікпен күрес шараларын қарастырудан тұрады.

Зейнетақы реформасы[өңдеу]

Кеңестік дәуірде жұмыс істейтіндердің есебінен зейнетақылық қордың толықтырылып келгендігі белгілі. Өндіріс орындарының тоқтап тұруына, жұмыссыздыққа байланысты бұл жүйе мүмкін болмай қалды. 1997 жылдың 20 маусымында Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» Заңы қабылданды. Осы заңды орындау негізінде Мемлекеттік зейнетақы жинақтаушы қоры (МЗЖҚ) құрылды. МЗЖҚ-ның құрылу мақсаты — негізгі қызмет түрлері — салымшылардың міндетті зейнетақы жарналарын жинау және зейнеткерлерге зейнетақы төлеу; зейнетақы активін қалыптастыру, сондай-ақ оларды мемлекеттік қүұнды қағаздар, мемлекеттік банк депозиттері, халықаралық қаржы ұйымдарының құнды қағаздарына айналдыру.

Нарықтық экономика жағдайында МЗЖҚ-мен қатар мемлекеттік емес қорлардың құрылуы да жаппай сипат алуда. Жартылай мемлекеттік қамтамасыз ету жағдайында жаңа жинақтау жүйесіне көшу зейнетақы төлеудіц мемлекеттік орталығын (ЗТМО) құру қажеттігін көрсетті, ол бірыңғай нөмірлеу үшін әлеуметтік жеке код (ӨЖК-СИК) үлестірумен айналысады.

Зейнетақымен қамтамасыз етуді реформалаудың басты мақсаты — мемлекеттік зейнетақы жүйесін тұрақты қаржыландыруға қол жеткізу.

Денсаулық сақтау жүйесі[өңдеу]

Нарыққа өту кезеңінің денсаулық сактау жүйесін көтермелеуге арналған мүмкіндіктерінің бірі — міндетті медициналық сақтандыру болды. 1996 жылдың қаңтарынан бастап «Қазақстан Республикасы азаматтарын медициналық сақтандыру туралы» Заңының негізінде медициналық сақтандыру жүйесі жұмыс істеді. Аталған жүйенің өмірге енуінің басынан оның қызметіндегі қиын мөселенің бірі — сақтандырушылар мен жергілікті бюджет тарапынан бюджет қорына каржының жеткіліксіз түсуі болды. Бұл республикадағы жалпы дағдарыс жағдайына байланысты еді.

Осындай жағдайдан шығу үшін республикада медициналық сақтандырудың әр түрлі формалары: жеке, мемлекеттік және қоғамдық түрлері енгізіле бастады. Республикада сақтандыру медицинасын дамыту басымдығының бір түрі — денсаулық сақтауды қаржыландыру, бұл салада кәсіпкерлік қызметті дамытуға мүмкіндіктер беру. 1998 жылғы 9 шілдеде республика Үкіметі «Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылы 27 сәуірдегі «Азаматтар мен заңды тұлғалардың кәсіпкерлікпен айналысу еркіндігін қорғау туралы» Жарлығын жүзеге асыру туралы» қаулы қабылдады. Осы қаулының негізінде мемлекеттік органдардың ақылы қызмет көрсету Ережелері түзілді. Осы кезде мемлекеттік денсаулық сақтау мекемелерінің ақылы қызмет көрсету түрлері қарастырылды және медициналық қызмет түрлері анықталып, олардың ақысы белгіленді. Бұл бағыттағы келесі қадам түрлі меншік формаларына негізделген медициналық мекемелер жүйесін дамытуға арналды. Бұл жерде мемлекет халыққа тегін медициналық көмек көрсетудің кепілді мөлшерін сақтайды.

Қазіргі кезде дүние жүзіндегі денсаулық сақтау жүйесінде екі негізгі бағытты дамыту байқалуда: көсіби медицинаны дамыту және алғашқы медициналық-санитариялық көмек жүйесі. Кәсіби медицина әр түрлі ауруларды емдеуде нақты кәсіптік міндеттерді шешуге бағытталған. Медициналық санитариялық көмек жүйесі аурудың алдын алу шараларын жүзеге асыруға, халықтың салауатты өмір салтын қалыптастыруға әсер етуге бағытталған.

XX ғасырдың 90-жылдарының ортасында республикада дәрі-дермекпен және медициналық құрал-жабдықпен қамтамасыз ету мәселесі туындады. Отандық фармацевтік өнеркәсіп халықтың дәрідермекке деген сұранысын 3,7%-ға ғана қанағаттандыра алды. Бұл жағдай республикадағы фармацевтік өнеркәсіп дамуы мемлекеттің әлеуметтік саясатының бір тармағына айналганын көрсетті. Дегенмен дәрі-дәрмектердің айтарлықтай бөлігі республикаға алыс және жақын шетелдерден келіп түсуде.

Сөйтіп, денсаулық сақтау жүйесін реформалауды дамытудың бірнеше бағыттарын бөліп көрсетуге болады, бұлардың бәрі медициналық қызмет көрсету рыногын құруды мақсат етеді. Үкіметтің бұл саладағы іс-әрекеті денсаулық сақтаудың халыққа қызмет етуін арттыру, алғашқы медициналық-санитариялық жәрдем көрсету жүйесін нығайтуға, денсаулық сақтауда аурудың алдын алу бағытына баса көңіл бөлуге бағытталған.

2005 жылдан бастап денсаулық сақтау жүйесін реформалау мен дамытуды халықаралық стандартқа сәйкестендіре жүргізудің мемлекеттік бағдарламасы жасалды. 2007 жылы осы денсаулық сақтау жүйесін және халық денсаулығы туралы Кодекс жобасын жасау көзделіп отыр.[1]

Пайдаланған әдебиет[өңдеу]

  1. Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9