Ғарышкер

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Каденюк Леонід Костянтинович

Ғарышкер, астронавт (Батыс елдеріндегі баламасы: астро... және nбutēs – теңізде жүзуші).), космонавт (ТМД елдерінде - Космонавт: грек. kosmos –ғарыш және nautes – теңіз жүзушісі) – ғарышқа ұшу кезінде ғарыштық техниканы сынақтан өткізетін әрі оны пайдаланатын адам; адамның ғарышқа ұшуынан кейін (1961) пайда болған мамандық. Алғашқы ғарышкерлер әскери ұшқыштар мен ұшқыш-сынақшылар қатарынан таңдалып алынды. Өйткені ғарышқа ұшуға қажетті қасиеттер (ұшу шеберлігінің жоғары деңгейде болуы, апатқа ұшырау жағдайында жылдам шешім қабылдауы, шу, діріл, үдеу, т.б. әр түрлі факторларға төзімді болуы, бақылау жұмыстарын жүргізіп, оны қорытындылай білуі, т.б.) осындай мамандыққа лайықты еді. Кейінірек КСРО-да да, АҚШ-та да ғарыштық кеме экипажына қажетті арнайы білімі бар инженерлер мен ғалымдарды қоса бастады. Ғарышкерлерді дайындау ісі бұрынғы КСРО-да 1960 ж., ал АҚШ-та 1959 ж. және 1962 ж. жүргізіле басталды. Тұңғыш ғарышкер Юрий Гагариннен (1961) бастап ғарышқа үш жүзден астам адам ұшты. Олардың ішінде қазақ ғарышкерлері Тоқтар Әубәкіров (1991), Талғат Мұсабаев (1994, 1998, 2001) бар.[1]

Тұңғыш ғарышкер[өңдеу]

Адамзаттың тұңғыш ғарышкері, орыс азаматы Ю.А.Гагарин 1961 жылы 12 сәуірде Байқоңырдан ғарышқа ұшты. Ол Жерді толық айналып шығып, аман-есен Жерге қонды. Бір айдан кейін ғарышқа американдық ғарышкер Алан Шепард ұшты.

Қазақстандық ғарышкерлер[өңдеу]

Тоқтар Әубәкіров - қазақтың тұңғыш ғарышкері. Ол 1991 жылы 2 қазанда Байқоңырдан «Союз ТМ-13» кемесімен ғарышқа ұшты. Ғарыш кемесі төңірегіндегі «Мир» орбиталық кешенімен түйісті. Онда ол өзге ғарышкерлермен бірге биотехнология, металлургия, медицина салалары және Арал теңізі аймағы бойынша зерттеу жұмыстарын жүргізді. Оған ең жоғарғы Қазақстан Республикасының “Халық Қаһарманы” атағы берілді. Екінші қазақстандық ғарышкер Талғат Мұсабаев ғарышта 1994, 1998 және 2001 жылдары болып қайтты. Ол алғашқы сапарында «Мир» ғарыш станциясында 126, екінші сапарында 207 тәулік жұмыс істеді. Ал үшінші сапары ғарыш туризмінің жаңа заманын ашты. Талғатқа Қазақстанның «Халық Қаһарманы» атағы берілді. Т.Мұсабаев - «Байқоңыр» ғарыш айлағынан үшінші мыңжылдықта бірінші ғарыш сапарына аттанған экипаждың командирі.

Ғарышкерлерді дайындау[өңдеу]

Ғарышкер болу үшін ұзақ уақыт дайындық керек. Оларды мұқият байқау арқылы таңдап алады. Ғарышкерлерге денесін шынықтыру үшін көптеген жаттығулар жасауға тура келеді. Ұшу кезінде ғарышкерлер ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді, Жер серіктерімен жұмыс істеу кезіндегі ақауларды жөндейді, алыс планеталар мен жұлдыздарды суретке түсіреді. Ол үшін ғарышкерге терең білім алу қажет болады.

Ғарыштағы өмір[өңдеу]

Ғарыштағы өмірдің Жердегі өмірге қарағанда айырмашылығы көп. Ғарыш кемесі Жер орбитасына шығысымен-ақ ондағы барлық зат салмақсыздық күйге көшеді. Ғарыш кемесінен шығу үшін ғарышкерге скафандр және ауа толтырылған баллон киюіне тура келеді. Ғарышкерлер Жерде не жесе, ғарышта да сондай тамақтарды жейді. Ванна мен себезгінің орнын дымқыл сулықпен сүртіну ауыстырады. Салмақсыздық жағдайында өмір сүру сүйектердің жұмсарып, бұлшық еттердің босауына әкеліп соғады, сондықтан күнделікті жаттығулар жасап отыру керек. Ғарыш кемесі ғарышкерлерді қолайлы жағдаймен қамтамасыз ететіндей құрастырылады. Сондықтан да адамдарға ғарышта бірнеше ай қалуына мүмкіндік бар.

Скафандр деген не?[өңдеу]

Ғарышкерлер скафандрсыз күннің күйдіретін сәулесінен жанып кетер еді немесе күн сәулесі түспейтін мұзды түнекте қатып қалар еді. Скафандр бірқалыпты ішкі температураны ұстап тұрады. Арқасында ауа толтырылған баллон, шлемінде Күннің сәулесінен қорғайтын жарық фильтрі болады. Ғарышта дыбыс толқындарын тарататын ауа жоқ болғандықтан, олар скафандрға орнатылған радио арқылы сөйлеседі. Скафандрдың бөлшектері арнайы құлып-қыстырмалар арқылы бекітіледі.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х

Үлгі:Менің алғашқы энциклопедиям