Қазақстанда мекендейтін сүтқоректілер

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Қазақстанның кең-байтақ табиғат аймақтарында сүтқоректілердің 8 отрядына жататын 178 түрі таралған. Оның 40 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген. Көпшілігінің кәсіптік мәні бар.

Бунақденеқоректілер отряды[өңдеу]

Бұған ертеден келе жатқан қарапайым белгілері бар сүтқоректілер жатады. Миы нашар дамыған әрі ми сыңарларында иірімдер болмайды. Дене температурасы онша тұрақты емес және тістерінің құрылымы да біркелкі. Көзі нашар көреді, оның есесіне иіс сезуі жақсы дамыған. Тұмсығы алға қарай шығыңқы. Оған кірпілер, жұпартышқан, жертесерлер, көртышқандар жатады.

Кірпі[өңдеу]

A.
Кәдімгі кірпі.

Кірпінің 3 түрі - кәдімгі, құлақты және қара кірпі өлкемізде кездеседі. Құлақты кірпі Қазақстанның далалы, шөлейтті аймақтарында кеңінен таралған. Кәдімгі кірпі еліміздің солтүстік батыс, солтүстік өңірінде орманды дала аймағында мекендейді. Қара кірпі Маңғыстау алқабындағы шөлейтті, шөлді жерлерде тіршілік етеді. Кірпілер бунақденелілермен қоректенеді. Олар жылына бір рет 2-7 ұрпақ береді.

Жұпартышқан[өңдеу]

Жұпартышқан Еділ, Жайық, Тобыл, Обаған шағын өзендерінде кездеседі. Ол бунақденелілермен қоректенеді, үлбірі бағалы.

Кемірушілер отряды[өңдеу]

Бұл отрядқа күрек тістері жақсы жетілген сүтқоректі жануарлардың 2500-ге жуық түрі жатады. Олардың ішінде құрлықта, ағаш басында, суда, жер астында тіршілік ететін түрлері бар. Дене тұрқы 5 сантиметрден 1 метрге дейін жетеді. Қазақстанда кемірушілердің 80-нен астам түрі таралған. Оның 8 түрі Қызыл кітапқа тіркелген.

Суыр

Көк суыр[өңдеу]

Көк суыр Батыс Тянь-Шань(Тәңіртау) тау жоталарында шағын аймақта таралған. Саны күрт азайып келеді. Бадам, Өгем өзендерінің жоғары ағысындағы таулы алқаптарда кездеседі. Көк суыр Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген, аудауға тыйым салынған. Көксуыр Ақсу-Жабағылы қорығында және Сайрам-Өгем ұлттық табиғи саябағында қорғауға алынған. Үнділік жайра Маңғыстаудың оңтүстігінде, Тәңіртау (Тянь-Шань), Қаратауда, Шу, Іле Алатауларының етегінде таралған, саны аз. Алматы, Қарағанды, Шымкент хайуанаттар бақтарында қолдан өсіріледі.

Қалқанқұлақ[өңдеу]

Қазақстанда ғана таралған кемірушінің бір түрі - қалқанқұлақ. 1938 жылы зоолоғ-ғалым В. А. Селевин Бетпақдала шөлінен бұрын ғылымға белгісіз кемірушіні тапты. Оның ғылыми аты сол ғалымның және табылған жердің атымен аталады. Дене тұрқы 9 сантиметрдей, құйрығы жіңішке әрі ұзынша, салмағы 30-35 грамдау құлағының үлкендігіне байланысты жергілікті тұрғындар «қалқанқұлақ» (кейде «жалман») деп атайды. Қазақстанда оның атына байланысты зоологиялық ғылыми «Селевиния» деген журнал бар. Бетпақдала, Балқаштың солтүстік шығысындағы шөлейтті жерлерде, Алакөл, Зайсан қазаншұңқырында таралған, бунақденелілермен қоректенеді. Ғылыми тұрғыдан әлі толық зерттелмеген.

Соқыртышқан[өңдеу]

Қазақстанның батыс аймағындагы шағыл шөл, шөлейтті жерлерде алып соқыртышқан таралған. Жер астындағы қараңғы іннен еш уақытта жер бетіне шықпайды. Көзі терінің астында, сондықтан көрмейді. Құлақ қалқаны болмайды, алдыңғы аяғы қысқа, тырнағы күрек тәрізді. Күрек тістері аузынан сыртқа шығып тұрады, өткір. Жер астындағы өсімдік тамырларын кертіп қоректенеді. Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген.

Кәмшат[өңдеу]

A.
Құндыз.

Қазақстанның өзен, көлдерінде ерте кезде көп таралған кеміруші - кәмшат. Оның терісі және жұпар безі өте бағалы болғандықтан, көп аулаған. Кәмшаттың жұпар безінен алынатын өнім кәмшат қайыр (бобровая струя) деп аталған. Қазіргі кезде кәмшат Жайық өзенінде ғана кездеседі.

Құндыз[өңдеу]

Құндыз да сула өмір сүрелі. Құндыз - Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген бағалы терілі жыртқыш аң. Оның суда өмір сүретінін халықтың «Құндыз - суда, құлан - қырда» деген мәтелінен білеміз. Ол Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауы өзендерінде кездеседі. Іле өзенінің жоғарғы ағысынан да байқалған. Әсіресе балығы мол суды мекен етеді. Негізгі қорегі - балық.

Қоянтектестер отряды[өңдеу]

A.
Байқоңырдағы қоян.

Қазақстанда қоянтектестер отрядына жататын құм, ор және ақ қоян түрлері кездеседі. Шөлді, шөлейтті жерлерде құм қоян кеңінен таралған, оның кәсіптік мәні бар.

Қолқанаттылар отряды[өңдеу]

Қолқанаттылар отрядының Қазақстанда 27 түрі кездеседі. Түнде белсенді тіршілік етеді. Салпаңқұлақты, ақбауыр жарқанат, қатпар ерінді жарқанат түрлері шағын аймақтарда мекендейді. Саны аз болғандықтан, Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген.

Жұптұяқтылар отряды[өңдеу]

Жұптұяқтылар (ашатұяқтылар) отрядына 190-ға жуық жануар түрлері жатады. Жұптұяқтылардың үшінші және төртінші саусақтары жақсы дамыған. Екінші және бесінші саусақтары нашар жетілген.

Жұптұяқтылар күйіс қайтармайтындар және күйіс қайтаратындар деп 2 топқа бөлінеді. Күйіс қайтармайтындарға шошқалар мен бегемоттар жатады. Қазақстанда жұптұяқтылардың 10 түрі таралған. Көпшілігінің кәсіптік мәні бар.

A.
Бұғы.

Доңыз[өңдеу]

Қазақстанның ірі өзендері мен көлдерінің жағалауындағы тоғайда, орманды жерлерде доңыз (жабайы шошқа) кеңінен таралған. Доңыз мүшелдік жыл санауда 12-жыл. Қолда өсірілетін үй шошқаларының арғы тегі - осы жабайы шошқа. Аталығы - «қабан», аналығы - «мегежін» (көшіл), телі - «торай» деп аталады. Қазақстанның алтай алқабындағы орманда құдыр кездеседі.

Бұғы[өңдеу]

Елік, бұғы, бұлан таулы алқаптардағы орманды, өзен, көл жағалауындағы бұталар мен ағаштар арасын мекендейді. Қазақстанда арнайы бұғы өсіретін шаруашылықтар Шығыс Қазақстан облысы Қатон-Қарағай ауданында шоғырланған. Бұғының мүйізінен қымбат бағалы дәрілер дайындалады. «Бұғы» - деп аталығын, «марал» - деп (кейде «миғақ») аналығын, ал «қодыға» - деп төлін атайды. Еліктің аталығы - «күлміз», аналығы - «сөге», төлі - «еңлік» (лағы) деп аталады.

Қуысмүйізділер тұқымдасы[өңдеу]

Қазақстанда таралған қуысмүйізділер тұқымдасына қарақұйрық, ақбөкен, таутеке, арқар, үстірттің жабайы қойы жатады. Кең-байтақ даламыздың көркі - ақбөкен. Оны «сахараның ботакөзі» деп ерекше дәріптейміз. «Жезкиік» сөзі оның жазғы түгінің түсіне байланысты айтылады. «Киіктің киесі бар» - деп халық ақбөкенді ерекше қастерлейді. «Құралайдың салқыны», «текебұрқылдақ», «киіктің мойынжуары» деген амалдар ақбөкен тіршілігіндегі ерекше өзгерістерді аңғартады. Қазір ақбөкенді атуға мүлде тыйым салынған.

A.
Арқар.

Қарақұйрық[өңдеу]

Қарақұйрық - Балқаш, Зайсан, Алакөл, Мойынқұм, Бетпақдала, Қызылқұм, Арал, Үстірт, Маңғыстау аймағында таралған. Өте сымбатты аң, бірақ саны аз, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген. Алтынемел ұлттық табиғи саябағында, Үстірт, Барсакелмес қорықтарында, Андасай қорықшасында, өзге де жерлерде қорғауға алынған. Өзбекстанда Бұқара маңында арнайы тәлімбақта қарақұйрық қолдан өсіріледі.

Арқар[өңдеу]

Қазақстан жерінде сирек кездесетін аң - арқар таулы алқаптарды мекендейді. Ерте кезде кеңінен таралып, көптеп ауланған. «Арқа жайлы болса, арқар ауып несі бар» деген ұғымда терең мән бар. Арқардың қошқарын - «құлжа», төлін - «қозықа» деп атайды. Еліміздің биік таулы алқаптарында таутеке де кездеседі. Арқар қойдың арғы тегі болса, таутеке - ешкінің арғы тегі. Қазақстанда кездесетін арқардың барлық түр тармақтары Қызыл кітапқа тіркелген.

Жыртқыштар отряды[өңдеу]

Жыртқыштар отрядына 235-тей жануарлар түрі топтастырылған, оның 31 түрі елімізде кездеседі. Олардың сойдақ және азу тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері өте өткір. Қазақстанда аю, қасқыр, мысық, сусар тұқымдастарының өкілдері кеңінен таралған.

A.
Қоңыр аю.

Аю тұқымдастары[өңдеу]

Аю тұқымдастарына қоңыр аю, ақ аю, ақ кеуделі (гималай) аю жатады. Қазақстанның биік таулы алқабында аздап қоңыр аю кездеседі. Аюдың аталығы - «матап», аналығы - «кірекей», ұрпағы - «қонжық», бір жасар ұрпағы - «апанақ» деп аталады. Қоңыр аю Қазақстанның Қызыл кітабына енген.

Қасқыр тұқымдастары[өңдеу]

A.
Қасқыр.

Қасқыр тұқымдастарына - шибөрі (шуылдақ), қасқыр, қарсақ, түлкі, қызыл қасқыр жатады. Қасқырға байланысты аңыз-әңгімелер, мақал, мәтелдер көптеп кездеседі. Оны «бөрі», «көкжал» деп атайды. Ертеде қасқырша табыну дәстүрі болған.

Қасқырдың аталығын - «арлан», «көкжал», «бірішек», «сырттан» деп атайды. Аналығын - «шулан», «құртқа», күшігін - «бөлтірік», ал қасқыр көсемін - «абадан» дейді. Ертеде Тәңіртау (Тянь-Шань), Алтай, Тарбағатай тауларында қызыл қасқыр таралған. Соңғы 20-30 жыл ішінде, ол жайлы деректер кездеспейді. Қызыл қасқыр да Қазақстанның Қызыл кітабынан орын алған.

A.
Кәдімгі сілеусін.

Мысық тұқымдастары[өңдеу]

Мысық тұқымдастарының 8 түрі Қазақстанда таралған. Қабылан, қамыс және шағыл мысықтары, сабаншы, қарақұлақ шөлейтті, шөлді, далалы-аймақтарды мекендейді. Сілеусін таулы алқаптардағы орман ішінде, ілбіс (қар барыс) биік таулы алқапта кездеседі. Барыс мүшелдік жыл санау да 3-жыл. Барыстың аналығы - «таутан», күшігі - «алан» деп аталады. Қар барыс (ілбіс), сілеусін Қазақстанның таулы алқаптарының қорықтарында (Ақсу-Жабағылы, Алматы, Марқакөл, Батыс Алтай) қорғауға алынған. Ертеде Қазақстанда жолбарыс кеңінен таралған, қазір жойылып кеткен.

Сусар тұқымдастары[өңдеу]

Сусар тұқымдастарынан - сусар, бұлғын, құну, күзен, аққалақ, ақкіс, борсық, итаю (балқы), құндыз Қазақстанда кездеседі. Бұлардың да үлбірінің бағалы, кәсіптік мәні бар.

Тақтұяқтылар отряды[өңдеу]

Тақтұяқтылардың үшінші саусағы жақсы дамыған, қалған саусақтары нашар жетілген. Қазір үш тұқымдасының (тапирлер, керіктер, жылқылар) өкілдері кездеседі. Қазақстан жерінде бұл отрядқа жататын жабайы жылқының түрі - құлан мекендейді. Ерте кезде Қазақстанның батыс өңірінде жабайы жылқы - тарпан, шығысында тұзат (пржевальский жылқысы) таралған.

A.
Құлан.

Керқұлан[өңдеу]

Қазіргі жылқының арғы тегі - тарпан, керқұлан (онагра). Бұрын керкұлан қазақ жерінде үйір- үйірімен әріп жүрген, оны бағалы терісі, дәмді еті үшін көптеп аулаған. Қазіргі кезде құланға қатысты аңыз-әңгімелер, мақал, мәтелдер, теңеу сөздер көп. Қазақстанда құланға байланысты жер-су аттары да баршылық. Талас Алатауында «Құланқорық» деген жер аты құланның арнайы қорғауға алынғандығын аңғартады. Қазіргі кезде құлан Қазақстан қорықтарында ғана кездеседі. Барсакелмес, Үстірт қорықтарында, Алтынемел табиғи саябағында, Андасай (Жамбыл облысы) қорықшасында қорғауға алынған.

Ескекаяқтылар отряды[өңдеу]

Ескекаяқтылар отрядына дене пішіні ұршық тәрізді 30-дай астам жануар түрлері жатады. Қазақстанда ( Каспий теңізінде) каспийлік түлен деген түрі ғана кездеседі. Аяқтары ескекке айналғандықтан, ескекаяқтылар деп аталған. Тері астындағы қалыңдығы 10 см шамасындағы майлы қабаты дене температурасын реттейді әрі қор заты болып есептеледі. Тіршілігінің көп уақыты сула өтеді, құрлыққа тынығу, көбею, күшіктеу кезінде ғана шығады.

Жаңа туған күшігінің түгі аппақ болғандықтан, «ақүрпек» дейді. Күшіктеген кезде қатты суық түсіп, ауа райы күрт өзгереді. Мұны халқымыз «түленнің кіндік кесері» деп атайды. Күшіктері есе келе түгі өзгеріп, сұр түске ауысады, ол кезде «боздақ» деп аталады. Терісі, үлбірі, майы үшін аулайды. Теңіз суының ластануынан соңғы кезде каспий түлендер санының азаюы байқалуда.

Қазақстандағы жануарларды қорғау шаралары[өңдеу]

Қазіргі кезде желілілердің 43—45 мыңдай түрі тіршілік етеді. Балықтардың 20 мыңнан астам, сүтқоректілердің 5 мыңдай, қосмекенділердің 5 мыңдай, жорғалаушылардың 8 мыңдай, құстардың 9 мыңдай түрлері кездеседі.

A.
Марқакөл .

Қазақстанда желілі жануарлардың 830-дан астам түрлері мекендейді. Сирек кездесетіндіктен, олардың 125 түрі Қазақстанның соңғы шыққан Қызыл кітабына (1996) тіркелген. Кітапта балықтың, қосмекенділердің, жорғалаушылардың, құстардың, сүтқоректілердің түрлері атап көрсетілген.

A.
Ақсу-Жабағылы .

Қазақстанда сирек кездесетін жануарлар 10 мемлекеттік қорықта, 9 ұлттық табиғи саябақта және 60-қа жуық қорықшаларда қорғалады. Қазақстан қорықтары табиғат аймақтары бойынша ұйымдастырылып, сирек кездесетін жануарлар қатаң қорғауға алынған. Өлкеміздің таулы алқаптарында Ақсу-Жабағылы (1926), Алматы (1931), Марқакөл (1976), Батыс Алтай (1992),Қаратау (2004) қорықтары бар. Таулы алқаптарда ілбіс, арқар, сілеусін, ақтөс сусар, ұлар, қара дегелек және өзге де жануарлар қорғалады. Қазақстанның далалы, шөлейтті алқабында Барсакелмес (1939), Үстірт (1984), Наурызым(1930) қорықтары ұйымдастырылған. Сулы-батпақты өңірлерде Қорғалжын(1964) және Алакөл (1998) қорықтары бар.

Ірі қалалардағы хайуанат бақтарында сирек кездесетін жануарларды қолдан өсіріп көбейтуге ерекше көңіл бөлінген. 1937 жылы ұйымдастырылған Алматы хайуанат бағында ілбіс, сақалтай қолдан өсіріліп, көбейтілуде. Қарағанды, Шымкент хайуанаттар бақтарында да осындай игілікті шаралар жүргізілуде.

Сирек кездесетін жануарларды заңсыз аудауға тыйым салынады. Оларды қорғау мақсатында үгіт-насихат жұмыстары жергілікті тұрғындар арасында кеңінен жүргізілуі тиіс.

Қазақстанның табиғат аумағы сүтқоректі жануарларға бай. Елімізде сүтқоректілердің 8 отрядына жататын 178 түрі өмір сүреді. Оның сирек кездесетіндіктен, 40 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген. Қазақстанда 10 мемлекеттік қорық, 9 ұлттық табиғи саябақ, 60-қа жуық қорықшалар сирек кездесетін аңдарды қорғауда.

Үй хайуанаттары және ауыл шаруашылық жануарлары[өңдеу]

Жабайы жануарлар бұдан 10—15 мың жыл бұрын қолға үйретіле бастаған. Оны жүзеге асыру үшін адамдар көбінесе олардың жас төлдерін қолға үйретуге ұмтылған. Бұл іс белгілі бір мақсатқа сай жүргізіліп отырған. Ең алғаш қолға үйретілген жануар - ит. Оның арғы тегі - жабайы қасқыр. Итті адамдар алғаш аң аулау үшін, өзіне көмекші ретінде және етін пайдалану үшін қолға үйреткен.

Жабайы жануарларды қолға үйрету орталықтарын анықтап, ғылыми пікір ұсынған орыстың атақты ғалымы, академик Николай Иванович Вавилов (1887—1943). Н. И. Вавилов еңбектерінің негізінде қолға үйретілген үй хайуанаттарының негізгі 6 мәдени орталықтары анықталды.[1]

Пайдаланған әдебиет[өңдеу]

  1. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0