Қазақ тілі
Қазақша Уикипедияның мағлұматы
| Қазақ тілі | ||
|---|---|---|
| Сөйлеу орны: | Қазақстан, Қытай, Ресей, Өзбекстан, Моңғолия, Иран т.б. | |
| Барлық сөйлеушілері: | 12 млн | |
| Әлемдегі қатары: | 93 | |
| Тіл ұясы: | Алтай Түркі Батыс түркі Қыпшақ Қыпшақ-Ноғай Қазақ тілі |
|
| Жазу әдісі: | Кирил, Араб, Латын | |
| Ресми күйі | ||
| Ресми күйі бар жері: | Қазақстан | |
| Реттеушісі: | Ресми реттеу ұйымы жоқ | |
| Тіл белгілері | ||
| ISO 639-1: | kk | |
| ISO 639-2: | kaz | |
| ISO 639-3: | kaz | |
|
||
| Құлақтандыру: Бұл бетте IPA фонетикалық юникод нышандары болуы мүмкін. | ||
Қазақ тілі — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі, сонымен қатар Ресей, Өзбекстан, Қытай, Моңғолия жəне т.б. елдерде тұратын қазақтардың ана тілі.
Қазақ тілі түркі тілдердің қыпшақ тобына жатады, соның ішіндегі қарақалпақ, ноғай, қарағаш тілдерімен бірге кыпшақ-ноғай топшасын құрады. Тағы да татар, башқұрт, қарашай-балқар, құмық, қарай, қырымлы (қырым-татар) тілдеріне жақын.
Мазмұны |
[өңдеу] Жазуы
Қазақ жазуы бірнеше рет өзгеріске ұшырады. 1929 жылға дейін Қазақстанда қазақ араб жазуын пайдаланды. 20 ғ. басында Ахмет Байтұрсынұлы ұсынысымен қазақ фонетикасына негізделген араб-парсы әліппесін (төте жазу) пайдаланған. Қазір де Қытайда істе. 1929 жылдан 1940 жылға дейін латын графикасы қолданылып, 1940 жылдан қазірге дейін кирилл әліпбиі қолдануда. Түркия мен Батыс елдердегі қазақтар әртүрлі латын жазуына негізделген әліппелерді пайдаланады.
[өңдеу] Фонетикасы
Қазақ тілі буын үндестігіне негізделеді, яғни қазақтың төл сөздері не бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке болып келеді, және жуан дауысты буындардағы дауыссыз дыбыстар жуан түрде айтылады (мысалы: тыс, құрт), ал жіңішке дауысты буындарда жіңішке естіледі (мысалы: тіс, күрт).
Қазақ тілінде екпін көбінесе соңғы буынға түседі.
[өңдеу] Дауысты дыбыстар
Қазақ тілінде 12 дауысты дыбыс бар: а, ә, е, и, о, ө, ұ, ү, у, ы, і, э
Дауысты дыбыс тіл, жақ және еріннің қатысына қарай жуан және жіңішке, ашық және қысаң, еріндік және езулік болып жіктеледі:
| Тілдің қатысына қарай: |
Жуан: а, о, ұ, ы, у. |
|---|---|
| Жіңішке: ә, ө, ү, і, е, и, у, э. | |
| Жақтың қатысына қарай: |
Ашық: а, ә, о, ө, е, э. |
| Қысаң: ы, і, и, у, ү, ұ. | |
| Еріннің қатысына қарай: |
Еріндік: о, ө, ұ, ү, у. |
| Езулік: а, ә, е, ы, і, и, э. |
[өңдеу] Дауыссыз дыбыстар
Дауыссыз дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығуынан жасалады. Қазақ тілінде 26 дауыссыз дыбыс бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ.
Дауыссыз дыбыстар үн мен салдырдың қатысына қарай ұяң, үнді және қатаң болып үшке бөлінеді.
| Ұяң: | б, в, г, ғ, д, ж, з, һ |
|---|---|
| Үнді: | й, л, м, н, ң, р, у |
| Қатаң: | к, қ, п, с, т, ф, х, ч, ц, ш, щ |
[өңдеу] Грамматикасы
Қазақ тілінде сөз алдында тұратын көмекші сөздер (preposition) орнына, сөз артынан келетін шылау (postposition) не тиісті жалғау қолданылады (мысалы: қазақ тілі туралы мақаланы энциклопедияға қосу).
Сан есімі бар зат есім жекеше түрінде беріледі (мысалы: «мен екі мақала жаздым», бірақ «мақалаларымда көп қате жіберіппін»).
[өңдеу] Сөз таптары
Қазақ тілінде келесі сөз таптары бар
- Зат есім (бет, қол)
- Сын есім (қызыл, биік)
- Сан есім (бір, жүз)
- Есімдік (мен, сен)
- Етістік (бару, жазу)
- Үстеу (тез, таза)
- Шылау (үшін, туралы)
- Еліктеу сөз (күмп, тарс-тұрс, ыржың-ыржың)
- Одағай (алақай, тәйт, құрау-құрау)
[өңдеу] Септіктері
Қазақ тілінде 7 септік бар. Төменде әр септіктің сұрақтары, жалғаулары мен мысалдары берілген:
| септік | сұрағы | жалғауы | мысалы |
|---|---|---|---|
| Атау | кім? не? | (жоқ) | кісі, ат |
| Ілік | кімнің? ненің? | -ның/-нің, -дың/-дің, -тың/-тің |
кісінің, аттың |
| Барыс | кімге? неге? қайда? | -ға/-ге, -қа/-ке | кісіге, атқа |
| Табыс | кімді? нені? | -ны/-ні, -ды/-ді, -ты/-ті |
кісіні, атты |
| Жатыс | кімде? неде? қайда? | -да/-де, -та/-те | кісіде, атта |
| Шығыс | кімнен? неден? | -нан/-нен, -дан/-ден, -тан/-тен |
кісіден, аттан |
| Көмектес | кіммен? немен? | -мен/-бен/-пен | кісімен, атпен |
[өңдеу] Тағы қараңыз
[өңдеу] Сыртқы сілтемелер
- Мемлекеттік тіл порталы — сөздіктер, сабақтар
- Тіліашар.kz — қазақ тілінің сабақтары (Орысша)
- Сөздік.kz — Қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік
- Slovar.Azion.kz — Қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік
- Мәссаған.com — Қазақша-орысша-ағылшынша, қазақша-орысша-ағылшынша, орысша-қазақша-ағылшынша сөздік
- Онлайн словарь-переводчик - Қазақша-орысша-ағылшынша, қазақша-орысша-ағылшынша, орысша-қазақша-ағылшынша сөздік
- Электрондық аудару жүйесі
| Түркі тілдері • Моңғол тілдері • Тоңғыс тілдері • Жапон тілдері* • Кәріс тілі* |
| Ескертпе: *Жапон тілі мен кәріс тілінің Алтай тілдеріне жататын-жатпайтыны туралы бірыңғай пікір қалыптасқан жоқ. Тағы қараңыз: Пуйо тілдері. |
|
|
|||
| Оғыр | Бұлғар† | Шуаш | Ғұн† | Қазар† | Авар† | ||
| Ұйғыр | Көне түркілік† | Айни² | Шағатай† | Іле түркі | Лоп | Ұйғыр | Өзбек | ||
| Қыпшақ | Параба | Башқұрт | Қырымлы¹ | Құман† | Қарашай-балқар | Қарайым | Қарақалпақ | Қазақ | Қыпшақ† | Қырымшақ | Құмық | Ноғай | Ежелгі татар† | Татар | Ұрым¹ | Алтай | Қырғыз | ||
| Оғыз | Афшар | Әзірбайжан | Қырымлы¹ | Ғағауыз | Қорасан түркі | Османлы† | Печенег† | Қашқай | Салар | Түрік | Түрікмен | Ұрым¹ | ||
| Арғы | Халадж | ||
| Солтүстік-шығыс | Шұлым | Долған | Пуйо қырғыз | Хақас | Шор | Тофа | Тыуа | Батыс ұйғыр | Саха | ||
| Ескертпелер: ¹Бір топтан көбірек тізімделінеді, ²Аралас тіл, ³Дауласта, †Өлі | |||
