Қазақ тілі

Қазақ тілі , Qazaq Tili , قازاق ٴتىلى
Сөйлеу орны:	Қазақстан, Қытай, Ресей, Өзбекстан, Моңғолия, Иран т.б.
Барлық сөйлеушілері:	12 млн
Әлемдегі қатары:	93
Тіл ұясы:	Түркі  Қыпшақ   Қазақ тілі , Qazaq Tili , قازاق ٴتىلى
Жазу әдісі:	Кирил, Латын, Араб,
Ресми күйі
Ресми күйі бар жері:	Қазақстан
Реттеушісі:	Қазақстан Республикасы Мәдениет Министрлiгi
Тіл белгілері
ISO 639-1:	kk
ISO 639-2:	kaz
ISO 639-3:	kaz
Қазақ тілі жайылу аумақтары (көк)

Қазақ тілі (араб.: قازاق ٴتىلى, qazaq tili‎) — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі, сонымен қатар Ресей, Өзбекстан, Қытай, Моңғолия жəне т.б. елдерде тұратын қазақтардың ана тілі.

Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына, соның ішінде қарақалпақ, ноғай, қарашай тілдерімен бірге қыпшақ-ноғай тармағына жатады. Сонымен қатар татар, башқұрт, қарашай-балқар, құмық, қарайым, қырымлы (қырым-татар) тілдеріне жақын.

Жазуы

Қазақ жазуы бірнеше рет өзгеріске ұшыраған. 1929 жылға дейін Қазақстанда қазақ араб жазуын пайдаланылды. 20 ғасыр басында Ахмет Байтұрсынұлы ұсынысымен қазақ фонетикасының ерекшеліктері ескеріле жасалған, араб графикасына негізделген ‘’төте жазу‘’ пайдаланылған. Қазіргі кезге дейін Қытай еліндегі қазақтар осы жазу үлгісін пайдаланады. 1929 жылдан 1940 жылға дейін латын графикасы қолданылып, 1940 жылдан қазірге дейін кирилл әліпбиі қолданылуда. Түркия мен Батыс елдердегі қазақтар әртүрлі латын жазуына негізделген әліпбиді пайдаланады. 2000 жылдан бастап Тура Жазу енгізіле басталды, латын және кирилше түрінде. Тура Жазу Байтурсын-ұлы Ақымет дыбыс жүйесін қолданады, оны еңгізумен жекеменшік,мемлекеттік емес орталық айналысады.

Латын жазуы (ana tili)

Араб жазуы

Кирил жазуы

Barlıq adamdar twmısınan azat jäne qadir-qasïyeti men kuqıqtarı teñ bolıp dünïyege keledi. Adamdarğa aqıl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondıqtan olar bir-birimen twıstıq, bawırmaldıq qarım-qatınas jasawları tïis.

بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات، ار-وجدان بەرىلگەن، سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس.

Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.

Латын жазуы (Tfura jazfu)

Тура жазу

Barlwkh adamdar tfumwswnan azat jcne khadwr-khaswveti men khfkhwkhtarw tex bolwp dynivege keledi. Adamdargha akhwl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondwkhtan olar bir-birimen tfuwstwkh, bauwrmaldwkh kharwm-khatwnas jasaularw tivis.

Барлық адамдар тұумысынан азат және қадыр-қасыйеті мен кұқықтары тең болып дүнійеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен тұуыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тійіс.

Фонетика

Қазақ тілі буын үндестігіне негізделеді, яғни қазақтың төл сөздері не бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке болып келеді, және жуан дауысты буындардағы дауыссыз дыбыстар жуан түрде айтылады (мысалы: тыс, құрт), ал жіңішке дауысты буындарда жіңішке естіледі (мысалы: тіс, күрт).

Қазақ тілінде екпін көбінесе соңғы буынға түседі.

Дауысты дыбыстар

Қазақ тілінде 12 дауысты дыбыс бар: а, ә, е, и, о, ө, ұ, ү, у, ы, і, э
Дауысты дыбыс тіл, жақ және еріннің қатысына қарай жуан және ''жіңішке, ''ашық'' және қысаң, еріндік және езулік болып жіктеледі:

Тілдің қатысына қарай:	Жуан: а, о, ұ, ы, у.
	Жіңішке: ә, ө, ү, і, е, и, у, э.
Жақтың қатысына қарай:	Ашық: а, ә, о, ө, е, э.
	Қысаң: ы, і, и, у, ү, ұ.
Еріннің қатысына қарай:	Еріндік: о, ө, ұ, ү, у.
	Езулік: а, ә, е, ы, і, и, э.

Дауыссыз дыбыстар

Дауыссыз дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығуынан жасалады. Қазақ тілінде 26 дауыссыз дыбыс бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ.
Дауыссыз дыбыстар үн мен салдырдың қатысына қарай ұяң, үнді және қатаң болып үшке бөлінеді.

Ұяң:	б, в, г, ғ, д, ж, з, һ
Үнді:	й, л, м, н, ң, р, у
Қатаң:	к, қ, п, с, т, ф, х, ч, ц, ш, щ

Жоғарыда келтірілген мағлұмат Кеңес Өкіметі билік құрып тұрғанда, 1940 жылы еңгізілген Аманжолов Сәрсеннің әлипбиі негізінде берілген. Бұл әлипбиді, тоталитарлық жуе қазақ қалқын орыстандыру саясатының құралы ретінде пайдаланған. Орыс тілінің дыбыстары қазақ әлипбиіне қосылған. Қазақ тілі туралы жалған мағлумат ресми құжаттарда, Қазақстан тәуелсізік алса да, осы уақытқа дейін өзгертілмей келеді.

Фонетика, нағыз қазақ тілінде

Қазақ тілінің дыбыстық жүйесін алғашқы құрған ғалым Ахмет Байтұрсынұлы: басқа дыбыстық жүйелер, бөтен тілдердің дыбыстары қосылған, жалған жүйелер.

Дауысты дыбыстар

Қазақ тіліне тән 9 дауысты дыбыс бар: о, ұ, а, ы, ө, ү, ә, і, е
Дауысты дыбыс тіл, жақ және еріннің қатысына қарай жуан және ''жіңішке, ''ашық'' және қысаң, еріндік және езулік болып жіктеледі:

Тілдің қатысына қарай:	Жуан: о, ұ, а, ы.
	Жіңішке: ө, ү, ә, і, е.
Жақтың қатысына қарай:	Ашық: а, ә, о, ө, е.
	Қысаң: ы, і, ү, ұ.
Еріннің қатысына қарай:	Еріндік: о, ө, ұ, ү.
	Езулік: а, ә, е, ы, і.

Дауыссыз дыбыстар

Дауыссыз дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығуынан жасалады. Қазақ тілінде 19 дауыссыз дыбыс бар: б, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ш.
Дауыссыз дыбыстар үн мен салдырдың қатысына қарай ұяң, үнді және қатаң болып үшке бөлінеді.

Ұяң:	б, г, ғ, д, ж, з
Үнді:	й, л, м, н, ң, р, у
Қатаң:	к, қ, п, с, т, ш

Грамматика

Қазақ тілінде сөз алдында тұратын көмекші сөздер (preposition) орнына, сөз артынан келетін шылау (postposition) не тиісті жалғау қолданылады (мысалы: қазақ тілі туралы мақаланы энциклопедияға қосу).

Сан есімі бар зат есім жекеше түрінде беріледі (мысалы: «мен екі мақала жаздым», бірақ «мақалаларымда көп қате жіберіппін»).

Сөз таптары

Қазақ тілінде келесі сөз таптары бар

• Зат есім (бет, қол)
• Сын есім (қызыл, биік)
• Сан есім (бір, жүз)
• Есімдік (мен, сен)
• Етістік (бару, жазу)
• Үстеу (тез, таза)
• Шылау (үшін, туралы)
• Еліктеу сөз (күмп, тарс-тұрс, ыржың-ыржың)
• Одағай (алақай, тәйт, құрау-құрау)

Септіктер

Қазақ тілінде 7 септік бар. Төменде әр септіктің сұрақтары, жалғаулары мен мысалдары берілген:

септік	сұрағы	жалғауы	мысалы
Атау	кім? не?	(жоқ)	кісі, ат, біз
Ілік	кімнің? ненің?	-ның/-нің, -дың/-дің, -тың/-тің	кісінің, аттың, біздің
Барыс	кімге? неге? қайда?	-ға/-ге, -қа/-ке	кісіге, атқа, бізге
Табыс	кімді? нені?	-ны/-ні, -ды/-ді, -ты/-ті	кісіні, атты, бізді
Жатыс	кімде? неде? қайда?	-да/-де, -та/-те	кісіде, атта, бізде
Шығыс	кімнен? неден?	-нан/-нен, -дан/-ден, -тан/-тен	кісіден, аттан, бізден
Көмектес	кіммен? немен?	-мен/-бен/-пен	кісімен, атпен, бізбен

Тағы қараңыз

• Қазақ тілі білімі
• А.Байтұрсынов жазуы және емле ережелерінің тарихы
• Қазақ графикасының тарихы
• Қазақ жазуы
• Қазақ әліпбиі

Сыртқы сілтемелер

• Қазақ тілі транслитератор
• Қазақ тілінің онлайн сөздігі