Қатысушы:Агулова Рыскуль

Уикипедия жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу


Іс шараның тақырыбы: «Наурыз думан» Іс шараның мақсаты: Қазақ халқының салт-дәстүрі мен ұлттық ерекшелігі, қонақжайлығын, өнері мен ұлттық ойындарын, рухани әдеп жетістіктерінің атадан балаға жалғасып, күнделікті тұрмысымызда орын алып келе жатқанын оқушылар арасында насихаттап көрсету. Оқушылардың бойында патриоттық сезімді, қазақ халқынына тән жақсы қасиеттерді қалыптастыру.

Көрнекілігі: Мерекелік безендірілген сахна. Киіз үйдің макеті. Наурыз мерекесіне арналған әр түрлі суреттер,  мерекеге  байланысты жазылған плакаттар,  қазақтың салт-дәстүріне байланысты слайд.

Іс шараның барысы: Күй ойнап тұрады. Күймен бірге сахнаның ар жағынан «Наурыз жыры» өлеңі оқылады. Балалар асық ойнап жүреді, әже келі түйіп, апа диірмен тартып отырады. І жүргізуші:

        Наурыз мейрам жүректерге нұр сепкен,
        Маңдайымнан сүйіп жатыр күн көктем
        Жарығыңмен,  шуағыңмен күн-ана,
        Алып келді жер бетіне гүл  көктем.
         Наурызды тәңір бізге нәсіп еткен,
         Мейірімін танысын деп тасып өткен.
         Наурыз- сән-салтанат, қлттық рух,
         Бақытты наурызы бар халқым неткен!
         
          Халықтың пейілінен жаралғандай,
         Сұлу күн шуағынан таралғандай.
         Ел мен жер елжірескен, қуанысқан,
         Наурызда ажар қандай, арай қандай!

«Көктем » биі . ІІ жүргізуші: Тыңдаңыздар, тыңдаңыздар! Босқа қарап тұрмаңыздар, Наурыз тойы басталды, Берекеде осында, Болып жатыр той-думан, «Лицей» деген ордада Көргендер де арманда! Көрмеген де арманда!

Қызықтан тыс қалмаңдар! Ән: «Наурыз» Слайд фильм көрінісі: қазақтың салт-дәстүрі. І жүргізуші: Ертеден және қазірде жалғасып келе жатқан әрі жарасты дәстүрдің бірі -құда түсу. Жігіттің әкесімен жақын туыстары қызы бар үйге құда түседі, яғни бой жеткен қызын сұрайды. Құдалар құрметке лайық адамдар деп саналады. Қыз келісімін берген соң құдалықтың жөн-жоралғыларын жасайды. Оның түрі көп мысалы: құда аттанар, құда тарту, ат байлар, құйрық бауыр тағы басқа ырымдар мен кәделер, алымдар болады. Құдалықты басқарып отырған адамды «бас құда» деп атайды. ІІ жүргізуші:Тұрмыс құратын қыз бен жігіт пен қалыңдықтың әкелері «бауыздау құда» деп аталады. Құда түсу –қазақтың ең үлкен той-думаны мәртебелі, жарасты әрі мән-маңызы бар салт-дәстүрлерінің бірі. Онда түрлі ойын-сауық, әзіл-қалжыңдар, палуан күрес, айтыс, өлеңдер айтылады. Екі жақта бір-бірін сынап отырады. Жеңгесін ерткен мырза жігіт шығады. -Жеңгесінің сөзі: Мырза жігіт сенің тойың құтты той болайын деп тұр. Ұлыстың Ұлы күні наурыз мерекесі күні түскен келінде, үйленген жігітте осы көктем мерекесіндей жадыраған, шуақты, мәңгілік отбасы болады деп ойлаймын. Қалай қалыңдыққа баруға дайынсың ба? -Жігіт сөзі: «Жолы болар жігіттің, жеңгесі шығар алдынан» дегендей қыз дайын болса, мен дайынмын жеңеше. -Жеңгесінің сөзі: Жүр, мырза жігіт құдаларда күтіп қалған шығар. Дайындыққа кірісейік. Екеуі сахнадан әрі қарай жүріп кетеді. Көпшілік сөзі:- Құда құдағиға «тойларыңыз құтты болсын!», «Той тойға ұлассын!.»

Барлығы екі жақтан. 8  адам құдалар болады.

І жүргізуші:

 Наурыз келсе, құт келгені халайық,
Салтымызбен  алыстан  бізге жеткен

Құрметті құдаларды қарсы алайық! Осы кезде жайлап күй тартылады. Құданы қарсы алушылар: Құдалар келе жатыр. Құдаларды қарсы алайық!

Жеңгелері арқан кереді.

-Қош келдіңіздер! Қадамдарыңыз құтты болсын! (шашу шашылады) Құдалардың амандасуы. Құрмет көрсетіп, дастарханға отырғызады. -Төрлетіңіздер. Дәмнен алып отырыңыздар. Жігіттің жағынан келген құдалар. -Бас құда (жігіттің әкесі): «Ұлы Ұлыстың ұлы күні міне сіздердің үйлеріңізге бізді Қыдыр атаның өзі жіберді деп ойлаңыздар. Бір баламыз міне екі бала болғалы отыр » . Жігіт жақтан адам: Екі баланың сөздері жарасса, сіздерде қарсылық жоқ деп ойлаймыз. Қыз жақтан 1 құда : «Ата-бабаларымыздан қалған салт –дәстүр бойынша өз жөнімен атқарылса, балалар келіссе не айтамыз». Қыз жақтан 2 құда :«Жол мұраты жету, қыз мұраты кету» деген қазақ қызы өз орнын тапса, өз еркімен болса еш шарамыз жоқ.. Ата-ана бақыты көздері тірісінде ұлын ұяға, қызын қияға қондырып балаларының бақытты өмір сүргендері». ІІ жүргізуші:

   Құдалықтың негізгі белгісі киіт және олардың арасында жүретін, сый- сияпат, мал, киім, мүлік. Олар құда дәрежесіне, дәулетіне байланысты әр түрлі болып келеді. Мысалы, құндыз жағалы тон, қасқыр ішік, тағы басқа да қымбат бұйымдар, киімдер мен заттар, жүздеген мал (жылқы, түйе, қой) берілген. 

Құдалардың жол- жоралғылары кетеді. Жігіт жағынан 1 құдағи: Ата-бабамыздан қалған дәстүр бойынша құдалықтың негізгі белгісі киіт және олардың арасында жүретін, сый- сияпат сондықтан азын аулақ құдалар сіздерге сый-сияпатымызды тапсыруға рұқсат етіңіздер. «Қыздың әкесіне- ішік, шешесіне- жаулық, атасы мен әжесіне шапан, бешпет. Мынау қоржында сый –сияпат өзіңіз бөліп берерсіз»- деп жігіт жақтан құдағи қоржынды қыздың шешесіне тапсырады. Той жырлары, ән айтылады.

Жігіттің әкесі: «Күйеу жүз жылдық, құда мың жылдық» деген қазақта сөз бар, жол алыс біз кетейік, рұқсат етіңіздер. Енді тойда кездесейік.
Құдаларды шығарып салу рәсімі. Құдалар шығып кетеді. Жастар қалады.
Жеңгелер куйеу жігіттің қалтасын қарайды.

І жеңге: Күйеу жігіттің қалтасын ақтарайық! ІІ жеңге:Жүр абысын, екеулеп күйеу жігіттің мырзалығын көрейік. І жүргізуші: «Ұлын –ұяға, қызын –қияға қондыру»- ата-ананың тілегі әрі парызы. Соның ішінде қыз ұзату үлкен той, думан әрі қызық. Бұл күні ата-ана қуанады, әрі жылайды. Қуантатын-қыз өсіреді және оны құтты жеріне қондыруы, жылайтыны әрі қимастық көңіл. Слайдтан «Қыз ұзату» сөзі жазылып, көрсетіледі.

«Қарындасыма» әні ойналады.
Жеңгелері: 

І жеңге: -Барған жеріңде бағы ашылсын. І І жеңге: - Еркетай артыңа қарама. Қыздың қоштасуы. Сыңсу. Қыз: Әлпештеген ортада Бір бала едім жар-жар Балалықпен бал дәурен Құрған едім жар-жар Құшағыңнан шынымен, Мен ұшырып,жар-жар Қаламысың қол бұлғап, Туған елім жар-жар. Жігіттер: Ұмыта ма ұясын, Туған адам жар-жар. Кеудесінде қырмызы Гүл қадаған, жар-жар. Кетесің ғой онда да Бауыр басып жар-жар, Қыз: Айналайын жан әкем Анамменен жар-жар, Мен кеткен соң қызықты Табар неден, жар-жар. Болып па еді ой менде Бір кездері, жар-жар Тастап кетіп, өзгеге Барам деген-жар-жар. І жүргізуші: Ал, кәнекей ағайын, Асқақ әнге салайын, Басы болсын бұл тойдың, Шырқап- шырқап алайын Көңіліңнің сарайын. Жырым менің жылытсын Жүректердің талайын Күйеу жігіттің үйіне келеді. Бала жүгіріп шығады. - Сүйінші, сүйінші апа, ағам келін әкеле жатыр. -Менің енді жеңгем болады. -Сүйіншің міне, ала ғой ботам. (апасы баласына сүйіншіге ақша береді.)

Үлкен әже: «Е, алла жар бола гөр. Келген келіннің қадамын оң қыла көр. Қыдыр бабам қолдасын». 
Көпшілік жар-жар айтады.

Үлкенімен ауылдың жасы мұнда жар- жар Жас келінді көруге асығуда жар- жар Ата-ананың борышын ақтаңыздар жар- жар. Махаббатты мәңгілік сақтаңыздар жар- жар


Келіннің бетін ашу. Келін келді көріңдер Көрімдігін беріңдер Келін көрем дегендер Кәне маған еріңдер Бал шырынды құйыңдар

Шашуды да  төгіңдер

Босағаға иірілмей Берменрек келіңдер Сыр алдырма көмейім Сұңқылдап бір көрейін. Көктемдегі өзендей Күмбірлеп жыр төгейін. Домбыраны қағайын

Дауысым әлсіз демейін.

Бүгін түскен келіннің Бетін ашып берейін Қарт әже: Шашуды дайындаңдар, әкеліңдер. Шашу шашылады. Жүргізуші: «Бір адамның жаққан отынан он адам жылынады» деп отты қастерлейтін қазақ халқы келін түсіргенде отқа май құяды. Қарт әже: Оң аяғыңмен атта құлыным. Бірліктерің осы оттай лаулап, шырақтарың сөнбесін. Отқа май құю рәсімі. Ауылдың құрметті қарт әжесі келінге май құйғызады. Келіннің енесі осы отқа екі алақанын қыздырып, жаңа түскен келіннің екі бетінен сипап: «От – Ана, Ұмай – Ана, жарылқай гөр!», - деп тілек айтады. Қасындағы әйелдер де: «Оттай опалы бол!», - деп қолдарын от-қа қыздырып, жас келіннің маңдайына тигізеді. Той басталады. І жүргізуші:

Салт-дәстүрмен жарас,
Қайта құрып жаңаша,

Жарыса өнер көрсетіп, Той тойлайық тамаша!

Көпшілік сөзі:  Құдалар төрлетіңіздер.  (келген қонақтар дастарханға отырады.) 

Тойға арналған ән. Той жоралғылары. Құйрық-бауыр береді. Құда –құда дейсің-ау Құйрық бауыр жейсің- ау,

Әй. Құйрық бауыр жемессең Несіне құда дейсің –ау. Үлкен құда бас құда, Кіші құда жас құда Құйрық бауыр әкелдім Аузыңды аш құда. Ақсақал бата береді. Жүргізуші . Тойдың иесілері қалаған ойын-сауық, салт-дәстүр-мен өткізеді. Тойдағы балуандар күресінің, көк-пардың, ат бәйгесінің түрлі ойындардың өз жүлдесі болады. Ең үлкен жүлде ат бәйгесінікі: бірінші бәйгеге түйе бастатқан тоғыз, екінші бәйгеге ат бастатқан тоғыз беріледі. (экранда қыз қуу, көкпар т.б.) «Қара жорға» биі.

Құдалар, қонақтар киіз үйден шығып, билеп  әр қарай кетіп қалады.

ІІ жүргізуші: Сәби келді өмірге жігіт келді, Ақ маңдайы ашылып, күліп келді. Білек түріп дұшпаннан елін қорғар, Қуаныш пен бақыттан үміт келді. І жүргізуші: Сәби жатыр күлімдеп. Бесігіне гүл бөлеп. Бүгін айтар үнде ерек. Бесік тойы бір бөлек, Слайдтан «Бесік той» сөзі жазылып, көрсетіледі.

 Әже: Баланы бесікке салмас бұрын, тышты, тышты деген ырым бар. Рәсім жасалады.

Бесік деген- ең киелі зат, бесікте өскен баланың ұйқысы қанық денесі құрғақ, әрі таза болады. Бесіктің жасауы мыналар: тубегі ,төсегі, бас жастығы, аяқ тартпасы, аяқ жастығы, кеуде тартпасы, кеуде жаялығы, шумегі, бесіктің жапқышы. Ал, енді киелі адыраспан шөбімен бесікті аластаймын. Алас,алас, Әр пәледен қалас. Асқар, асқар таумен кет, Ағыны қатты сумен кет, Тастай қараңғы тунмен кет, Ұйтқып соққан желмен кет. Осыдан кейін әже баланы қолына алып, « Біссміллә, балам, ұйқың тәтті, күлкің қатты болсын» - деп баланы бесікке салайын деп рет-ретін көрсетіп айтып,бесікке бөлейді.

Бөлеуден кейін бесіктің  жеті зат ілінеді.

-елін қорғайтын батыр болсын деп-қамшы; -ер тұлғалы азамат болсын деп-шапан; -ер жеткенде сұлу болсын деп- айна; -ат құлағында ойнасын деп-жүген; -малды болсын деп- тон мен жабу; -көз тимесін деп- үкі; Сонан-соң әже әндетіп, бесік жырын айтады. Мойнымдағы маржаным, Қорадағы мал-жаным. Бесігіңе жата ғой, Тәтті ұйқыға бата ғой. -деп өлең айтып бесікті тербетеді.

Уй иесі Бесікке салған әжемізге кәде сыйлық жасайды. «Орамал тон болмайды, жол болады», ендеше осы баламыздың өмірлі ғұмырлы болсын- деп көйлек кигіземіз. Әже: - Рахмет. Би немесе ән айтылады. ІІ жүргізуші: Тәй-тәй бөпем, тәй бөпем, Тәй-тәй басшы жан көкем. Қызығыңа қарайық Қадамыңды санайық. Қаз-қаз басып келе ғой, Құшағыма енге ғой. Қалың кілем төсейік Тұсауыңды кесейік. Слайдтан «Тұсау кесер» сөзі жазылып, көрсетіледі. Енді міне тұсау кесер рәсіміне кезек берейік.

Жерге кілемше төсеп, баланың аяғына ала жіпті байлап жатып үлкен әже :
-Ала жіп, бала біреудің ала жібін аттамасын деген ырыммен  байланады деп айта жүріп, ырымын жасайды. 

Қаз-қаз балам, қаз балам Қадам бассаң, мәз болам Күрмеуіңді шешейін, Тұсауыңды кесейін- деп баланың тұсауын кеседі де, баланың ағына шашу шашады.

І жүргізуші:

Той тойға ұлассын! Наурыз мерекесі құтты болсын! Шырқап салған әнімен, Мерекелік сәнімен, Топталып ойнап қыдырып, Бөлісіп ішкен дәмінен. І І жүргізуші: Ұлы күні ұлыстың, Күн мен түнді теңеген. Тәтті дәмінің ырысың, Таттайық Наурыз көжеден. Наурыз көже таратылады. Ән айтылып, күй тартылады.

Жүргізуші рахмет айтады.