Қатысушы:Балтабекова Алия

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

«БАТЫР БАЯН» ПОЭМАСЫН ОҚЫТУДЫҢ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІГІ

оқытушы Балтабекова А.Б.

Мағжан Жұмабаев атындағы Петропавл гуманитарлық колледжі


Оқушының оқырмандық қабылдауындағы ерекшеліктерді – көркем туындының өзіндік ерекшеліктері айқындайды. ХІ сыныпта оқылатын «Батыр Баян» поэмасының бұл тылсым күші негізінен төмендегі себептерге байланысты. 1. «Батыр Баян» поэмасының романтикалық сипаты; 2. Поэмада ауыз ауыз әдебиеті дәстүрінің мол байқалуы және ондағы оқиғалардың халық аңызының желісіне құрылуы; 3. Шығарманың тарихи мәні; 4. Ақынның поэма позициясын шебер құра білуі; 5. Ақынның суреткерлік шеберлігі. «Батыр Баянның» осы сапалық қасиеттер қоршаған ортаның шындығына, тарихқа, халықтың дәстүрлі мәдениетіне шыншыл көзбен қарауға бейімделе бастаған ХІ сынып оқушысының оқырмандық сұранысына, психологиялық талап-тілегіне үйлесе кетеді. Поэмадағы, оның образдар жүйесіндегі ішкі-сыртқы жалт-жұлт сұлулығы оқушының романтикалық көңіл күй ауаның эмоционалдық әсерге бөлеп, оқушы алдынан жаңа эстетикалық әлем ашады. Мағжан талантының тамаша табиғатын, бүтін бітімін, лирикалық терең тынысы мен эпикалық кең құлашын бөлмей–жармай қатар танытқан сұлу шығармасы – “Батыр Баян” поэмасы. ”Баян” – қазақ әдебиетінде бола бермеген табыс. Әсіресе ”Баянның” басқы бөлімінде сурет, шешендік толғау, күй төгіліп кеткен” (Аймауытов). Бұл төгілген күй мен егілген толғауды тебіренбей оқу мүмкін емес: ”Жүрегім, мен зарлымын жаралыға, Сұм өмір саналы ғой абақтыға. Қызыл тіл-қолым емес кісендеулі, Сондықтан жаным күйіп жанады да. Қу өмір қызығы жоқ қажытқан соң, Толғанып қарауым сол баяғыға.” [1, 191 б.]. Поэмада суреттелген дәуір – сонау Абылай хан заманы. Абылай бастаған батырлар, қазақ-қалмақ шайқасы, жеңіс! Баян елге жалғыз қайтпайды, қалмақтың он төрт жасар Толқыншаш деген аруын ала келеді. Баян қызды жар еткісі келеді, қыз жалынып–жалбарынып көнбейді, амалы құрыған Баян қызға аға боп қалуға мәжбүр болады. Бірақ, оның есесіне, Толқыншаш Баянның он бес жасар туған інісі Ноянға қызығады, Ноян Толқыншашқа ғашық. Екеуі қосылмақ боп, айнымасқа ант-су ішеді. Осы сәтті пайдаланып қыз жігітті өзімен бірге қалмақ еліне баруға үміттейді. Махаббатқа мас жас Ноян қызға еріп, өз елінен қашады. Сонымен Баян Ноян Мен Толқыншашты қуып жетіп, баяғы Асан қайғы “Қанды өзек” атаған Жолдыөзек деген жерде екеуін де садақпен жайратып салады... Содан Баян Көкшетаудағы ақ ордасында өзін күтіп отырған Абылайға оралады да жорыққа аттанады. Сол соғыста жау найзасынан қаза табады. “Батыр Баян”-қазақ топырағындағы тұңғыш психологиялық поэма.

«Батыр Баян» поэмасына байланысты эксперименттік сабақтарда ұсынылған сұрау-тапсырмалар бойынша жүргізілген пікірлесулер ХІ сынып оқушыларының поэманың мазмұнын, ондағы кейіпкерлер іс-әрекеттерін, ол әрекеттердің себеп-салдарларын, көркемдік ерекшеліктерін біршама түсіне алғандығын байқатқанмен, оқушы–оқырмандардың қабылдауына қиындық тудырған мәселелердің аз еместігін байқатты. Оқушылардың поэма оқиғасы өткен ықтимал тарихи кезеңде, поэмадағы жекелеген кейіпкерлердің іс-әрекеттеріне деген ақындық көзқарастарға, авторлық поэзияға тереңдей алмайтындығы анықталды. Поэманың сюжеті мен композициясын, ондағы образдар жүйесін, суреттеу тәсілдерін автор алға тартып отырған проблемалармен байланыстыра алмау оқушылардың негізгі кемшіліктері ретінде ерекшеленеді.

Қазіргі жаңа технология элементтерін пайдалана отырып, оқушыларға төмендегі семантикалық картаны және ұқсастық пен даралық кестесін толтыру тапсырылды. Бұл тапсырмалар оқушыларды еріксіз мәтінге үңілдіреді, сөздер мен сөз тіркестерінің астарын түсінуге итермелейді. «Батыр Баян» поэмасы бойынша толтырылатын семантикалық карта

р/с Кейіпкерлер аты-жөні Кейіпкерлер бойындағы ұнамды қасиеттер Кейіпкерлер бойындағы ұнамсыз қасиеттер Батыр Намысқой Ержүрек Шыншыл Мықты Адал Алғыр Айлакер Қорқақ Намыссыз Аңғал Өтірікші Әлсіз Шабан Ұпай саны 1 Абылайхан 2 Батыр Баян 3 Ноян 4 Лағда 5 Жанатай

«Батыр Баян» поэмасы бойынша ұқсастық пен даралық кестесі (1-кесте) 1-кесте Батыр Баян мен Ноян бейнелері Ұқсастық Даралық

                                            Ортақ 



Поэманы сыныпта оқып-үйрену нәтижелері 2 –кестеде көрсетілген. 2-кесте р/с Сынып түрлері «Батыр Баян» поэмасын сыныпта оқып-үйренуге дейін (өз бетімен оқу нәтижелері) (%есебімен) «Батыр Баян» поэмасын сыныпта оқып-үйрену аяқталғаннан кейін соңғы нәтижелер (%есебімен) 1 Бақылау сынып 41,3 % 73,6 % 2 Эксперименттік сынып 39,4 % 83,1 %

Ақынның үздік туындысы «Батыр Баян» поэмасы арқылы оқушыларды Отанын, туған жерін, халқын сүюге тәрбиелеуге болады. Кейіпкерлер жүйесін талдау, топтастыру жұмыстары ерекше назарда болады. Мысалы:

                                          данагөй басшы

айбынды батыр Абылай халық қамқоры

   елінің тәуелсіздігін аңсаған хан 
                                              Абылайдың сенімді серігі

батыр Батыр Баян өжет

   ақылды
                                          сұлу, қайсар

кекшіл, өжет Қалмақ қызы туған жеріне, еліне адал

   айлакер 
                                       махаббатына адал 

Ноян еліне, ағасына опасыз

                                     батыр

Салыстырмалы Венн диаграммасы

Қалмақ қызы






Абылай бейнесі

Абылай хан


Абылай хан










Жалпы алғанда «Батыр Баян» поэмасын оқып-үйрену арқылы оқушылар М. Жұмабаевтың ақындық әлеміне тереңдеді, аңыз ізімен жазылса да халық басынан кешкен белгілі бір тарихи кезең оқиғаларымен таныс болды, отаншылдық, адамгершілік қасиеттерін ұштай түсуге мүмкіндік алды.


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Жұмабаев М. Сүй жан сәулем. – Алматы: Атамұра, 2002. – 256 бет. 2. Әбдиманұлы Ө. XX ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 430. 3. «Батыр Баян» поэмасын оқыту.//Қазақ тілі мен әдебиеті, 1997. – №1-2, 30-35б. 4. Дөкенова Н. Мағжанның дүниетанымдық көзқарасы. //Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996, №5-6. Б. 97-100Б. 5. Дөкенова Н. «Батыр Баян» поэмасын оқыту. //Қазақ тілі мен әдебиеті, 1997. – №1-2, 30-35бб. 6. Дөкенова Н. Мағжан Жұмабаев шығармашылығын мектепте оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері (5-7, 11-сыныптар бойынша) Автореферат: - Алматы, 2006ж. – 27б.

.