Құмай

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Жалаңаш

Құмай
Himalaya vulture (bya rgod ) (2926948182).jpg
Амандық күйі
Status iucn3.1 LC.svg
Least Concern (IUCN3.1) [1]
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Жануарлар
Жамағаты: Хордалылар
Табы: Құстар
Сабы: Сұңқартәрізділер
(немесе Қаршығатәрізділер, q.v.)

Тұқымдасы: Accipitridae
Тегі: Gyps
Түрі: G. himalayensis
Екі-есімді атауы
Gyps himalayensisқұстардың
Hume, 1869

Құмай (лат. Gyps himalayensis) - аз зерттелген, сирек кездесетін құс. Тибет, Гималай, Памир-Алай жене Тянь-Шаньды мекендейді. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы биік тау жоталарында, тау орманынан жоғары тіршілік етеді. Санының азаю себептері анықталмаған, шамамен оған улы жемдерден өлуі және оның қорегі-жабайы тұяқтылардың азаюы себеп болуы мүмкін. Ұяларын тауып, оларды қорғауға алу керек, мүмкін, қыста қосымша жемдеуді үйымдастырып, қолдан өсіру тәсілдерін табу керек шығар.

Статусы[өңдеу]

4-ші санат. Сирек, аз зерттелген түр.

Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы[өңдеу]

Политипті туыстың Қазақстан фаунасындағы екі түрдің біреуі.

Таралуы[өңдеу]

Тибет, Гималай, Памир-Алай және Тянь-Шань. Қазақстанда республиканың оңтүстік-шығысындағы тау жоталарында - оңтүстік-батыста Қырғыз Алатауынан солтүстік-шығыста Жоңғар (Жетісу) Алатауына дейін кездеседі [2].

Мекендейтін жерлері[өңдеу]

Биік тауларда орманды белдеуден жоғарыда мекендейді. Қазақстандағы бірден-бір белгілі құмайдың шоғыры, 1989 ж. Іле Алатауында табылған, теңіз деңгейінен 3000 м биіктіктегі биіктігі 500 м тік жартастың қуысында орналасқан [3]. Екінші шоғыр (колония), Шарын өзенінің орта сағасында, Жалаңаш аңғарында (теңіз деңгейінен 1650-1700 м биіктікте) орналасқан.

Саны[өңдеу]

Аз. Қазақстанда 1989 ж. Шелек өзенінің жоғары сағасында 5 ұядан тұратын шоғыр табылған [3][4], ал 2003 жылдан бері Шарын өзенінің аңғарындағы екінші микрошоғырға (1-4 ұя) бақылау жүргізілуде [5]. Әдетте 1-2 құс кездеседі; құмайлардың Қазақстанда көп болып жиылуы белгісіз.

Негізгі әсер ететін факторлар[өңдеу]

Жабайы тұяқтылар мен суырлар санының азаюына байланысты қорек базасының жағдайының нашарлауы. Уланған шақыртқылардан және аңшылар, малшылар, сол сияқты оны зиянды жыртқыш құс деп санайтындар жағынан тікелей қудалау барысында өлім-жітімге ұшырау

Биологиялық ерекшеліктері[өңдеу]

Отырықшы. Моногам. Ақпан-наурызда 1-2 жұмыртқа салады, 50 күндей шайқайды, балапандары ұясын шілденің басында тастауы мүмкін [6]. Нағыз өлексежегіш, жабайы және үй тұяқты жануарларының өлекселері және суырмен қоректенеді. Жемтігін өте биіктен, үлкен территорияны бақылап, табады. Қорегі жетіспеген жағдайда біршама көп санды ақбас құмайлармен, тазқаралармен және сақалтайлармен бәсекеге түседі. Бірақ бұл құстардың өлекселерде бірге болуын ескерсек, олардың қарым-қатынастары санына аса көп әсер етпей бірге өмір сүретіндігін көрсетеді.

Қолда өсіру[өңдеу]

Алматы хайуанаттар паркінде 5 құс бар. Ұрықтанбаған жұмыртқа туу белгілі, бірақ ойдағыдай көбеюі бірде-бір рет бақыланбаған.

Қабылданған қорғау шаралары[өңдеу]

Алматы қорығында қорғалады.

Қажетті қорғау шаралары[өңдеу]

Қысқы үстеме қоректендіруді ұйымдастыру, қолда өсіру, ұяларын қорғау.

Зерттеу жөніндегі ұсыныстар[өңдеу]

Құмай жайындағы кез келген деректер өте құнды. Әсіресе ұялайтын орындарын анықтау маңызды.

Дереккөздер[өңдеу]

Р. Г. Пфеффер

  1. IUCN redlist
  2. Корелов, 1962
  3. a b Джаныспаев, Белялов, 1991а
  4. Наши данные
  5. Пфеффер, 2006
  6. Красная книга КСРО, 1984
енген құстар]][[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына