Ұлан-Батыр
| Қала
Ұлан-Батыр
Улаанбаатар  
|
Ұлаанбаатар (моңғ. Улаанбаатар) қаласы Моңғолияның астанасы және де ең үлкен қаласы. 2012 жылғы дерек бойынша қала тұрғындарының саны 1,2 миллионнан астам.
Ұлаанбаатар Моңғолияның орталық бөлігінде Туул өзенінің бойында , теңіз деңгейінен 1310 м биіктікте орналасқан. Ел басқару орталығынан басқа экономика, мәдениет, білім, денсаулық орталығы болып келеді. Ұлаанбаатар транспорт жолдарының орталығы Моңғолияның барлық қалаларымен байланысады, темір жол арқылы Ресейдің Транс-Сибир және Қытай темір жол торабына қосыла алады. Ұлаанбаатар қаласы алғаш 1639 жылы Буддизм орталығы болып орнаған, 1921 жылғы революциядан кейін ел астанасы болған.
Мазмұны |
[өңдеу] Атауы
[өңдеу] Моңғолша
Ұлаанбаатар қаласының тарихта көптеген атулары болған. 1639-1706 жылдары Өргөө, 1706-1911 жылдары Их Хүрээ, Да Хүрээ немес жай Хүрээ деп аталған. 1911 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Нийслэл Хүрээ деп аталған.
1924 жылы Моңғол Халық Республикасының (моңғ. 'Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс') астанасы болып, Ұлаанбаатар (Моңғол жазуы бойынша: ) болып өзгерген. Ұлаанбаатар аталуына сол жылдары Моңғолияда Коминтери ұйымының басшысы Тұрар Рысқұловпен Тауданбек Дәуітбайдың ықпалы болған деп айтылады. Ұлаанбаатар сөзінің қазақша мағанасы Қызыл батыр.
[өңдеу] Басқа тілдерде
1924 жылға дейін Европа және солтүстік Америкада Ұлаанбаатарды көбінесе Урга', Urga немесе Күрэн, Kuren деп аталып келген. Бұдан кейін Орыс тілінен Улан-Батор, немесе Улаанбаатар атты болған.
Ұлаанбаатар қаласы 1911 жылға дейін Манжурияның бір бөлігі болған Манжурия тілінде Күлүн (қытайша: 庫倫; оңайлатылған қытайша: 库伦) аталған. 1949 жылдан кейін Моңғол Халық Республикасының астанасы Ұлаанбаатарды қытайша жаңадан Вүлүнбатуо (Wūlánbātuō, 乌兰巴托) деп аталуда.
[өңдеу] Географиясы
Ұлаанбаатар қаласы Туул өзенінің бойында, Богд хан, Баянзүрх, Сонгино хайрхан, Чингэлтэй хайрхан деген төрт таудың ортасында теңіз деңгейінен 1351 м биіктікте орналасқан.
[өңдеу] Ауарайы
Ұлаанбаатар қаласы теңіз деңгейінен биік және теңізден бірнеше жүз км алыс орналасқандықтан дүние жүзінің астаналарының ішіндегі ең суықғы болып саналады. Жылдық орташа температурасы -1.3 °C. Қысқа әрі жылы жазды, қатты суық , ұзаққа созылытын қысты. Жылдық орташа жауын шашын мөлшері 242.7 мм, ылғалдылығы 69%
[өңдеу] Әкімшілік құрылысы
Ұлаанбаатар қаласы Моңғолияның астанасы Баянзүрх, Баянгол, Сонгинохайрхан, Чингэлтэй, Сүхбаатар, Хан-Уул, Налайх, Багануур, Багахангай деген 9 районға (моңғ. дүүрэг) бөлінеді. Райондар кварталы-микрорайондардан (моңғ. хороо) тұрады.
Қала әкімін төрт жыл сайын сайланып тұратын Қалалық мәслиқат басшысы елдің пример министеріне атын ұсынады. Пример министер өз тарапынан ұсынылған кандидаты қала әкімі ретінде төрт жылға сайлайды.
[өңдеу] Қала халқы
2008 жылғы Маусым айы боынша қала тұрғындарының саны 1,044,500 тығыздығы квадрат километрге 222 адамнан. Барлық тұрғындардың 67%-сі 35-тен төмен жастағы жастар оыың 30% 16-дан төмен жастағы балалар.
| дүүрэг (район) | хороо (микро район). | Халық саны (01.01.2006) | Ауданы км² | тығыздығы адам./км² |
|---|---|---|---|---|
| Баянгол | 20 | 160 479 | 29,5 | 5440.0 |
| Чингэлтэй | 18 | 130 501 | 89,3 | 1461,4 |
| Сүхбаатар | 16 | 117 233 | 208,4 | 562,5 |
| Хан-Уул | 14 | 87 912 | 484,7 | 181,4 |
| Сонгинохайрхан | 21 | 204 587 | 1200,6 | 170,4 |
| Баянзүрх | 20 | 196 132 | 1244,1 | 157,6 |
| Багануур | 4 | 25 261 | 620,2 | 40,7 |
| Налайх | 6 | 26 529 | 687,6 | 38,6 |
| Багахангай | 2 | 3776 | 140,0 | 27,0 |
| Ұлаанбаатр бойынша | 121 | 952 410 | 4704,4 | 202,5 |
[өңдеу] Транспорт
[өңдеу] Халықаралық
Ұлаанбаатар қаласының оңтүстік шығыс бөлігінде, қаладан 18 км жерде Чингис хаан атындағы халықаралық әуежай орналасқан. Әуежайдан Токио, Сеул, Берлин, Москва, Иркутск, Пекин қалаларына тұрақты ұшақ қатынайды. Ұлаанбаатардағы Моңғолия темір жолы торабы Транс-Сибирь темір жолы, Қытай темір жол торабы қосылған.
[өңдеу] Ішкі
Ұлаанбаатар қаласы Моңғолияның барлық қалаларымен жолмен байланысады. Бұл жолдардың көбісі асфалть емес топырақ жолдар болып келеді.
[өңдеу] Білім және Ғылым
Ұлаанбаатар қаласын елдің білім және ғылымы орталығы болып келеді. Мұнда Моңғолия Ғылым акедемиясы, Университеттер, Ғылыми зерттер инистуттар жұмыс ітеуде.
[өңдеу] Экономика
Қаланың бір ерекшелігі мұнда елдегі кәсіпорындардың ең көп бөлігі орналасқандығында. Қаладығы бес мыңғы жуық кәсіп орын Моңғолия елінің жалы ішкі өнімнің 40% өндіруде. Қаладағы Ұлаанбаатар ЖЭО 1, Ұлаанбаатар ЖЭО 2, Ұлаанбаатар ЖЭО-3, Ұлаанбаатар ЖЭО-4 елдің жалпы электроэнергиясының 85 % шығарады.
[өңдеу] Туризм
Ұлаанбаатар қаласында қымбат тарихи жәдігерлер сақталған музейнлер, Будда мәдениет орталығы, Сүхбаатар алаңы және қала төңірегінде әсем табиғаты бар жерлер көп. Қала басшылары туристерді тарту үшін көптеген жұмыстар іс шараларды өткізуде.
[өңдеу] Бауырлас қалалар
