14 наурыз
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Наурыздың 14 — Грегориус күнтізбесінде жылдың 73-ші күні (кібісе жылдарда 74-ші). Жылдың аяғына 292 күн қалады.
Мазмұны |
[өңдеу] Мерекелер
14-Наурыз: Жаңа жылдың басы болып саналады
БҰҰ Бас ассамблеясы «Наурыз халықаралық мерекесi» қарарын бiр ауыздан қабылдап, бағзыдан келе жатқан мерекенi атап өту күнiн 21 наурызға белгiлепті. Толық нұсқасы мына жерде.. Наурыз мерекесі – үш мың жылдан бері салтанатты түрде Орталық Азиядан Балқанға дейінгі ауқымды өңірде аталып өтетін мейрам. 21-наурыз ұлыстың ұлы күні, күн мен түннің теңелу кезі екенін білеміз. Біздің Жаңа жылымыз, ұлттық мейрамымыз. Енді бүкіл түркі жұртына ортақ мейрам, халықаралық мейрам болып бекітілді. Ал, еліміздің батыс аймақтарында, Маңғыстау, Атырау облыстарында тегіс, Орал, Ақтөбе облыстарының кей бөлігінде, көршілес Ресейдің Астрахан, Саратов, Орынбор, Қарақалпақстанның қазақтар көп қоныстанған жерлерінде Наурыз айы туды деп, осы айдың 14-күнінен бастап, «Көрісу» салты басталады. Кей жерлерде «амал» деп те атайды. 1918 жылдың 24-қаңтарында «Батыс Еуропа күнтізбесінің Ресей мемлекетіне енгізілуі туралы» В.И. Ленин қол қойған декрет қабылданды. Бұл кезде юлиан және григорий күнтізбелерінің арасындағы алшақтық 13 күнге жеткен еді. Декретте көрсетілгендей 1918 жылдың 31-қаңтарынан кейінгі күн: 1 ақпан емес, 14 ақпан болып есептелді. Соның әсерінен бұрын 1-наурызда Жаңа жыл – Ұлыс күнін тойлайтын қазақ елі, 1918 жылдан бері қарай 14-наурызда көрісіп келеді деуге болады. Әр үй жеті шелпегін пісіріп, дастарханын жайып қояды. Наурыздық жасап, ата-баба рухына дұға бағыштайды.Біздің жақта осы күні кішілер үлкендерге, көрші-қолаң, ағайын-туыс бір-біріне, ал, бала-шағалар әр үйге кіріп, көрісіп құттықтап шығады. Тек келіндер аталарына және қайынағаларына көрісуге болмайды. Ер адамдар құшақтасып, төс түйістіреді, әйелдер жағы да құшақтасып, беттерінен сүйіп, көрісіп жатады. Бала кезімізде үлкен әжелері бар үйлерге көрісіп барғанда, алғысын айтып, қолымыздың сыртынан сүюші еді. Қолдан сүю «түріктердің дәстүрі, қазаққа жат» деп жүргендер бар ғой. Соған қарағанда, қолымыздан сүю тек түріктер емес, ежелден келе жатқан түркілік дәстүр шығар деп ойлаймын. Осы көрісу дәстүрі тек батыста ғана емес, бұрындары еліміздің көп жерлерінде болғанға ұқсайды. Шәкәрімнің ұлы Ахаттың жазбаларында: «14-март – ескіше 1-март. Әкей айтты: «Бүгін ескіше 1-март, қазақша жаңа жыл, ұлыстың ұлы күні дейді. Ал жаңа жылдың бұрынғы аты – Наурыз, бұл фарсы тілі. Жаңа күн деген сөз. Қожа-молдалар ескі әдетті қалдырамыз деп, құрбан, ораза айттарын ұлыс күні дегізіп жіберген. Ескі қазақша, ескі түрікше жаңа жыл күнінің аты – ұлыс. Жаңа жыл басының ұлыс екеніне мынадай дәлел бар. «Ұлыс күні қазан толса, ол жылы ақ мол болар. Ұлы кісіден бата алса, сонда олжалы жол болар» – деген. Сонда көрісу дәстүрі тек батыста емес, барлық жерлерде де болған, тек бертін келе халық ұмытып кеткен, отаршыл саясат ұмыттыруға тырысқан. Бірақ, осы батыс аймақтарда ұмытылып көрген емес. ХХ ғасырда ел шұбырған аумалы-төкпелi заманда сан қазына түбiрiмен құрып, ұмытылып кеткені шындық. Ай мен Үркердiң қиылысып өтуiн көшпелi жұрт тоғыс атаған ғой. Наурыз айында тоғыстың келетін тұсы да осы күндерге келетін болса керек. Халық сенімінде 14-нен 15-на қараған күнi қой құмалағы қарға батып кетсе, жақсылыққа санап, ырым еткен. 15-i күнi халық қыс жұлдызы бiтiп, жаз жұлдызы туды деп есептеген екен. Сонымен, ертең – қазіргі күнтізбе бойынша Наурыз айы туады. Наурызды қазақ жыл басы десе, ескіше болсын, жаңаша болсын, келе жатқан Жаңа жылымыз – Наурыз құтты болсын! 14-наурыздан көрісуді ұмытпайық!
Бұл күн бала кезімізден жаңа жылдың басы болып саналады. Амал таңын қарсы алған әрбір үй ертемен есіктерін ашып қойып, жақсы тілектер тілейді. Ауылдың кішілері үлкендерге көрісіп барады. Жағдайы бар адамдар бір малын сойып, қазанды толтырып ет асып Наурыздық жасайды. Ал, соятын малы жоқ адамдар қыстан қалған сүр етін асады. Амалда адамдар көрісіп келер деп сақтап қойған шұжығын, үлпершегін асатындар бар. Мұндай мүмкіндігі жоқ үйлер қазанға май қатып күріш, жармасын салып «қазан толы болсын» деген ырыммен көже асып қояды. Көпшілік үйлер бұл күні жеті шелпегін пісіріп иіс шығарып, бауырсағын сірә пісіреді. Он төртінші наурыз ел ішінде отбасылық мереке есебінде ешқашан үзіліп көрген емес. Бұл күні ағайын туыс, құда - жекжат, дос - құрбы бір үйден –бір үйге барып, ең жақын, сыйлы үлкендеріне жақсы шапан, көйлек -жаулық әкеліп көрісу дағды-дәстүрге айналған . Ал бала күнімізде 22 наурызды мереке есебінде елеген емеспіз. Тек 1988-89 жылдардан бастап мерекелей бастадық қой. Жеті түрлі дәм салып наурыз көже пісіру де осы кезден бастап насихаттала бастады. Шындығын айтқанда бала күнімізде Маңғыстауда шешелеріміздің наурыз көже пісіргені есімде жоқ. Осы кезден бастап мал төлдей бастайды. Алты ай жаздың басталуы, малға да , жанға да жайлы жер аяғының кеңи бастауы деп осы Амалды ерекшелеп күту дәстүрге айналған. Жыл бойына жалғасатын көрісуге байланысты кейінгі кезде Бейнеуде жақсы жағдай қалыптасты. Рулас ағайындардың үлкен-кішілері түгел бас қосып жылына бір үйге жиналып көрісіп жүр. Бұл уақытты үнемдеуге әрі мерекені ойдағыдай бірге атап өтуге жақсы. Кейбір үлкен ауылдар мейрамхана, тойханаларға жиналып бас қосып мерекелейді. Мұның бәрі заманның дамып, жақсы жағдайдың болғандығынан ғой.
Мен Бұрмақ деген байдың қызы болдым. Әкеміз Түрікменстанға ерте қоныс аударыпты. Өміріміздің барлық саналы жылдары түрікмен жерінде өтті. Атамекенге көшіп келгенімізге үш-төрт жыл болды. Түркменстандағы қазақтар жыл сайын 14 наурызды ерекше күтетін. Бұл күн жақындағаннан -ақ көше-көше болып тұрып жатқан маңайымызды, жолды, үйлеріміздің айналасын, салмаларды (арықтарды) тазалап дайындайтынбыз. Айнала жаңарып, тазарып қалатын. Үй ішімізді тазалап, кір-қоң қалдырмай жуып - шайып, сандықтарды ашып, жаңа заттарды іліп қойып үй ішінің сәнді болып тұруына көңіл бөлетінбіз. Өзіміз де ұлттық киімдерімізді киіп, ілмелі жаулықтарымызды тартып, собық сырға, шашбау, өңіржиектерімізді тағып сәнденіп, үлкен кісілерге көрісіп баратынбыз. Әйелдер бір-бірімен міндетті түрде құшақтарын айқастырып көрісетін. Аталарымыз бен қайнағаларымызға тек иіліп сәлем беріп, енелерімізден бастап қалған адамдармен қол алысып көрісеміз. Бұл күні адамдар үйлерінің ауласына, қөшелерге тал егеді. Біздің үйіміздің ауласында шалым әр наурызда отырғызған түрлі жеміс ағаштары бар еді. Шалым Сазанбай бәрін өсірді, тек жаңғақ ағашын көгерте алмады. Наурыз күні көрісіп келетін адамдарға дастархан жасап қоямыз.Ет асылады. Жүгеріні түйіп қазанға май қатып, су құйып наурыз көже дайындаймыз. Наурыз көжені мол етіп дайындаймыз, құрамына міндетті түрде ақ қосылады. Осы жерге келгелі бұл күнді ағайын-туыспен бірге жиналып қарсы алып мерекелеп жүрміз.
Бұл күн Батыс Қазақстан аймағында, оның ішінде біздің атакүлдігімізде бағзыдан келе жатқан мейрам. Сондықтан сонау бала күнімізден бұл айдың он төртінші жаңасының таңы атысымен үйдегі жан біткенмен құшақтаса қол алысып, одан соң апыр-топыр көрші үйлерге барып көрісе бастаушы едік. Әр үйдің қазанында сүр ет асылып, таң атысымен көрісуге келетін адамдарға дастархан дайындай бастайды. Соғымның шекесін осы күнге сақтап қоятындар да бар. Бәрінен де ет баптау мен сақтаудың шеберлері болған шешелеріміз бұл күнге арнап қарынға салып сақтаған, шұжық етіп баптаған еттерін асушы еді. Бұл еттердің түрі де, дәмі де шие татып тұрушы еді. Асылған еттің арасында сары әйнектей мөлдір, тұздауы мен сүрлеуі әбден келіскен бір білем құйрық май, немесе өркеш май міндетті түрде болады. Сүр ет қайнап жатқан қазанға бүйенге құйылған уызды да еппен пісіріп алатын қайран шешелеріміз-ай десеңші. Бұл күні түйесі боталаған үй міндетті түрде үлпершек асады. Үлпершек те шұжық сияқты ғой. Сәлем-сауқатын алып, арнайы көрісе келгендердің алдына буы бурқыраған ет толы табақ келгенде май жеуден қашатын адамның өзі әлгі қиялай туралған шыңылтыр сүр майдың дәмін көріп, қалай асап жібергенін өзі де байқамай қалушы еді. Әлгі аппақ бордай кірт-кірт туралып кесек- кесек болып жатқан түйенің уызы еттің ең үстіне туралып ол қанша көп болса да бірден таусылып қалатын. Амал күні қазан толы, қарын тоқ болсын деп салынатын сүбе қабырғасымен тұтас ішекке тығылған қазы да көрісіп келгендердің бір сыбағасы. Сонау күздің басында шыжғырып шыны ыдысқа құйып сақтаған, түсі сап-сары бояудай қанық сары майдың дастарханға қойылатын күні де осы кез. Тары қайнатып, бидай қуырып талқан , жент жасалатын. Шешеміздің бұл күнге арнап дайындайтын дастархан мәзірі осындай ерекшелігімен есте қалыпты. Біздің бала кезімізде 14 наурыз отбасылық мейрам ретінде әр үйде осылайша аталып өтетін еді. Біз оны көрісу дейтінбіз. Ол кезде біз тұрған Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы , Ебейті ауылында сіресіп жатқан қалың қар енді-енді жіби бастайтын. Кей жылдары бұл күні қар жауып тұрса, адамдар «жарықтық, наурыздың ақша қары, жақсылықтың нышаны, жыл жақсы болады екен» деп жататын. Қар кетпегесін ағаш егілмейді ғой. Бірақ мал төлдеп, сауын малдардың уызына тоя бастаушы едік. Үлкендерге барып көрісу әлі күнге жалғасып келеді. Ал бүгінгі күнгі дастархан мәзірі бәрімізге белгілі жаңаша жасалады... Амал келді, тағы да амал келді! Адамдар бір- біріне көрісе барады, кішілер үлкен-дерден бата алады. Пенделікпен қателік жасағандар, Амалда ар алдында тазарады. Амал – бірлік, адамдардың бір-біріне деген көл-көсір ниеті. Амал – тірлік, адамдардың жамандық атаулымен күресі. Ендеше жанымыз да, тәніміз де тазара бергей!. Ауладан басталар аймағымызды абаттандырып, табиғат тамырына нәр жүгіртіп туған жерді түрлендіре-йік. Ұлттық рух, салт-дәстүр салтанат құра бергей! Дастархан толы, көңіліміз тоқ болғай. Атышулы дағдарыс дүрбелеңі елімізден жоқ болғай!
[өңдеу] Оқиғалар
- 1921 жылы 14 наурыз – Верный қаласының аты Алматы болып өзгертілді.
- 1930 жылы 14 наурыз – «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінің бірінші саны жарыққа шықты.
[өңдеу] Туғандар
- 1916 жылы 14 наурыз – әйгілі әншілер – ағайынды Ришад пен Мүсілім Абдуллиндер дүниеге келді. Қазақ әндерінің қос дауыспен айтылуында алдына жан салмаған шеберлер. Ришад Абдуллиннің де, Мүсілім Абдуллиннің де қазақ опера өнерінің дамуына қосқан үлесі өлшеусіз.
- 1935 жылы 14 наурыз – қазақтың тамаша жазушысы Қалихан Ысқақов дүниеге келді. Қаламгер шығармалары татаусыз төгілген тіл кестесімен, сөз саздылығымен бөлектеніп тұрады. Драматург, киносценарист ретінде де танымал.
