اۆانگاردىيزم

كازىيمىير مالەۆىيتش، سۋپرەماتىيزم

اۆانگاردىيزم، اۆانگاردشىلدىق (فر. avant-gardisme — العى شەپتەگىلەر) — قالىپتاسقان قاعىيدالار مەن داستۇردەن، ٴومىر بىرقالىپتىلىعىنان الشاقتاي وتىرىپ، كوركەم مادەنىييەتتى جاڭعىرتپاق بولعان مادەنىي اعىم. اۆانگاردىيزم XIX ع. اياعى مەن XX ع. ۶۰—۷۰ جىلدارىندا ورىستەدى. ول مودەرنىيزمنىڭ تىم وسەرلەنگەن باعىتى رەتىندە قالىپتاستى. اۆانگاردىيزمنىڭ باستى مانىسى—مادەنىي مىيراسقورلىقتىڭ ماڭىزىن كەمىتىپ، «ماڭگى قۇندىلىقتار» دەگەن ۇعىمدى قايتا قاراۋ. اۆانگاردىيزمنىڭ پايدا بولۋىنا فىيلوسوفىييادا پوستكلاسسىيكالىق اعىمنىڭ (شوپەنگاۋەر، نىيتسشە، بەرگسون، حاي-دەگگەر، سارتر ت.ب.) ىقپال ەتۋى؛ پسىيحولوگىييادا — فرەيدىيزم مەن ٴپسىيحوانالىيزدىڭ قالىپتاسۋى، لىينگۆىيستىيكانىڭ مادەنىييەتتانۋلىق دەڭگەيدە كورىنۋى؛ ەۋروپاورتالىقتىق پرىينتسىيپتەن باس تارتىپ، شىعىستىق مادەنىييەتتەرگە، دىنگە نازار اۋدارۋ؛ تەوسوفىييا، انتروپوسوفىييا جاڭا ەزوتەرىييالىق ىلىمدەردىڭ جاندانۋى ۇلكەن اسەرىن تىيگىزدى. اۆانگاردىيزم ۇعىم-تەرمىينىن ونەرتانۋدا العاشقى رەت قولدانىسقا ەنگىزگەن فرانتسۋز كوركەم ونەر سىنشىسى ت. ديۋرە بولدى. اۆانگاردىيزم وكىلدەرى ونەردى ومىردەن ايىرىپ قاراپ، ونىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىن جوققا شىعاردى، ونەردىڭ ەرەكشە ەستەت، تابىيعاتىن اسىرەلەدى. رەالىيزمدى تەرىسكە شىعارعانداردىڭ بارلىعى وزدەرىن «اۆانگاردشىلار» قاتارىندامىز دەپ ەسەپتەدى: تارىيحىي-مادەنىي ماڭىزدىلىعى بويىنشا اۆانگاردىيزمنىڭ ەكى باعىتىن ايىرۋعا بولادى: عالامدىق جانە شاعىن اۋماقتى. سوڭعىلارى وزدەرىنىڭ جەكە ىزدەنىستەرى مەن تاجىرىيبەلەرى ارقىلى جالپى اۆانگاردىيزمنىڭ ىقپالىن كۇشەيتتى. اۆانگاردىيزم ونەردىڭ ٴار سالاسىندا وزىنشە كورىنىس تاپتى: تەاتردا رەالىيستىك دەكوراتسىييا ابستراكتى كونسترۋكتسىييامەن الماستىرىلدى، قويىلىمنىڭ شارتتىلىعىنا، ەركىندىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى (ب. برەحت، ۆس. مەيرحولد، ە. ۆاحتانگوۆ ت.ب.)؛ ادەبىييەتتە (ا. بەحەر، پ. ەليۋار، م. پرۋست، ف. كافكا، ە. ىيونەسكو ت.ب.) جاڭا رامىزدىك-شارتتىلىق تاسىلدەر كەڭىنەن قولدانىلدى؛ بەينەلەۋ ونەرىندە (پ. پىيكاسسو، م. شاگال، س. دالىي، ماتتىيسس ت.ب.) ابستراكشىلدىقتىڭ، ٴداداىيزمنىڭ، ٴسيۋررىيالىيزمنىڭ، كونسترۋكتىيۆىيزمنىڭ ت.ب. تاسىلدەرى الدىڭعى قاتارعا شىقتى؛ مۋزىكادا، اسىرەسە، تاسپاعا جازىپ الۋ جانە ەلەكتروندى سىينتەزاتوردىڭ پايدا بولۋى، ونى XX ع. ىرعاقتارىنا سايكەستەندىردى؛ ساۋلەت ونەرىندەگى اۆانگاردىيزم ستىيلىندەگى عىيماراتتار ادامزات قىييالىنىڭ ناتىيجەسى رەتىندە كورىنىس تاپتى. عاسىر باسىندا اۆانگاردىيزم باعىتى قانشاما ٴادىل سىنعا ۇشىراعانىمەن، ٴوزىنىڭ مادەنىي قۇندىلىعىن جوعالتپادى.