Avangardïzm

Kazïmïr Malevïç, Swprematïzm

Avangardïzm, avangardşıldıq (fr. avant-gardisme — alğı şeptegiler) — qalıptasqan qağïdalar men dästürden, ömir birqalıptılığınan alşaqtaý otırıp, körkem mädenïyetti jañğırtpaq bolğan mädenï ağım. Avangardïzm XIX ğ. ayağı men XX ğ. 60—70 jıldarında öristedi. Ol modernïzmniñ tım öserlengen bağıtı retinde qalıptastı. Avangardïzmniñ bastı mänisi—mädenï mïrasqorlıqtıñ mañızın kemitip, «mäñgi qundılıqtar» degen uğımdı qaýta qaraw. Avangardïzmniñ paýda bolwına fïlosofïyada postklassïkalıq ağımnıñ (Şopengawér, Nïcşe, Bergson, Xaý-degger, Sartr t.b.) ıqpal etwi; psïxologïyada — freýdïzm men psïxoanalïzdiñ qalıptaswı, lïngvïstïkanıñ mädenïyettanwlıq deñgeýde körinwi; ewropaortalıqtıq prïncïpten bas tartıp, şığıstıq mädenïyetterge, dinge nazar awdarw; teosofïya, antroposofïya jaña ézoterïyalıq ilimderdiñ jandanwı ülken äserin tïgizdi. Avangardïzm uğım-termïnin önertanwda alğaşqı ret qoldanısqa engizgen francwz körkem öner sınşısı T. Dyure boldı. Avangardïzm ökilderi önerdi ömirden aýırıp qarap, onıñ älewmettik mañızın joqqa şığardı, önerdiñ erekşe éstet, tabïğatın äsireledi. Realïzmdi teriske şığarğandardıñ barlığı özderin «avangardşılar» qatarındamız dep eseptedi: tarïxï-mädenï mañızdılığı boýınşa avangardïzmniñ eki bağıtın aýırwğa boladı: ğalamdıq jäne şağın awmaqtı. Soñğıları özderiniñ jeke izdenisteri men täjirïbeleri arqılı jalpı avangardïzmniñ ıqpalın küşeýtti. Avangardïzm önerdiñ är salasında özinşe körinis taptı: teatrda realïstik dekoracïya abstrakti konstrwkcïyamen almastırıldı, qoýılımnıñ şarttılığına, erkindigine erekşe nazar awdardı (B. Brext, Vs. Meýrxolʹd, E. Vaxtangov t.b.); ädebïyette (A. Bexer, P. Élyuar, M. Prwst, F. Kafka, É. Ïonesko t.b.) jaña rämizdik-şarttılıq täsilder keñinen qoldanıldı; beýnelew önerinde (P. Pïkasso, M. Şagal, S. Dalï, Mattïss t.b.) abstrakşıldıqtıñ, dadaïzmniñ, syurrïalïzmniñ, konstrwktïvïzmniñ t.b. täsilderi aldıñğı qatarğa şıqtı; mwzıkada, äsirese, taspağa jazıp alw jäne élektrondı sïntezatordıñ paýda bolwı, onı XX ğ. ırğaqtarına säýkestendirdi; säwlet önerindegi avangardïzm stïlindegi ğïmarattar adamzat qïyalınıñ nätïjesi retinde körinis taptı. Ğasır basında avangardïzm bağıtı qanşama ädil sınğa uşırağanımen, öziniñ mädenï qundılığın joğaltpadı.