ادولف گىيتلەر

ادولف گىيتلەر نەم. Adolf Hitler
۱۹۳۷
لاۋازىمى
گەرمانىييا فيۋرەرى
۲ تامىز ۱۹۳۴ جىل — ۳۰ ٴساۋىر ۱۹۴۵ جىل
ٴىزاشارى	لاۋازىم ۇيىمداستىرىلعان؛ پاۋل فون گىيندەنبۋرگ رەيحسپرەزىيدەنت رەتىندە
ٴىزباسارى	لاۋازىم جويىلعان؛ كارل ديونىيتس رەيحسپرەزىيدەنت رەتىندە
گەرمانىييا رەيحسكانتسلەرى
۳۰ قاڭتار ۱۹۳۳ جىل — ۳۰ ٴساۋىر ۱۹۴۵ جىل
پرەزىيدەنت	پاۋل فون گىيندەنبۋرگ (۱۹۳۳—۱۹۳۴)
ٴىزاشارى	كۋرت فون شلەيحەر
ٴىزباسارى	پاۋل يوزەف گەببەلس
۳ - نسداپ توراعاسى
۲۹ شىلدە ۱۹۲۱ جىل — ۳۰ ٴساۋىر ۱۹۴۵ جىل
ٴىزاشارى	انتون درەكسلەر
ٴىزباسارى	لاۋازىم جويىلعان؛ مارتىين بورمان پارتىييا جۇمىستارى جونىندەگى مىينىيستر رەتىندە
پرۋسسىييا رەيحسشتاتگالتەرى
۳۰ قاڭتار ۱۹۳۳ جىل — ۳۰ قاڭتار ۱۹۳۵ جىل
ٴىزاشارى	لاۋازىم ۇيىمداستىرىلعان
ٴىزباسارى	گەرمان گەرىينگ
ٴومىربايانى
پارتىيياسى:	نەمىس جۇمىسشى پارتىيياسى (۱۹۱۹—۱۹۲۰) ۇلتتىق-سوتسىيالىيستتىك نەمىس جۇمىسشى پارتىيياسى (۱۹۲۰—۱۹۴۵)
دۇنىييەگە كەلۋى	۲۰ ٴساۋىر ۱۸۸۹(۱۸۸۹-۰۴-۲۰) رانسحوفەن، براۋناۋ-نا-ىيننە جوعارعى اۆسترىييا، اۆسترو-ۆەنگرىييا
قايتىس بولۋى	۳۰ ٴساۋىر ۱۹۴۵(۱۹۴۵-۰۴-۳۰) (۵۶ جاس) بەرلىين، ٴۇشىنشى رەيح
جەرلەندى	ماگدەبۋرگتە حىىك بازاسىنىڭ تەررىيتورىيياسىندا قۇپىييا تۇرىندە جەرلەنگەن. ۱۹۷۰ جىلى كرەمىيراتسىييالانىپ، كۇلى ەلبا وزەنىنە لاقتىرىلعان.
اكەسى	الوىيس گىيتلەر
اناسى	كلارا گىيتلەر
جۇبايى	ەۆا براۋن
بالالارى	جوق (رەسمىي) جان-مارىي لورە (بولجام)
اسكەرىي قىزمەتى
قىزمەت ەتكەن جىلدارى	۱۹۱۴—۱۹۱۸ 1918—1920 1941—1945
قۇرامىندا بولدى
اسكەر ٴتۇرى	جاياۋ اسكەر
اتاعى	ەفرەيتور
باسقاردى	ۆەرماحت
شايقاسى	ٴبىرىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس
قۇرامىندا بولدى
قۇرامىندا بولدى
قولتاڭباسى
ادولف گىيتلەر ورتاققوردا

ادولف گىيتلەر (نەم. Adolf Hitler [ˈaːdɔlf ˈhɪtlɐ]؛ ( ۲۰ ٴساۋىر ۱۸۸۹ — ۳۰ ٴساۋىر، ۱۹۴۵) — ٴۇشىنشى رەيح توتالىيتارلىق دىيكتاتۋراسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، ۇلتتىق-ٴسوتسىيالىيزمنىڭ ورتالىق تۇلعاسى، نەمىس ۇلتتىق-سوتسىيالىيستتىك جۇمىسشى پارتىيياسىنىڭ نەم. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei كوسەمى (۱۹۲۱—۱۹۴۵)، گەرمانىييا رەيحسكانتسلەرى (۱۹۳۳—۱۹۴۵)، گەرمانىييا فيۋرەرى (۱۹۳۴—۱۹۴۵)، ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستا گەرمانىييا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى (۱۹۴۱ جىلدىڭ ۱۹ جەلتوقسانىنان).

ٴومىرى

ادولف گىيتلەر ۱۸۸۹ جىلدىڭ ۲۰ ساۋىرىندە قازىرگى اۋسترىييا ەلىنىڭ براۋناۋ ام ىينن جەرىندە دۇنىييەگە كەلگەن. اكەسى — كەدەن قىزمەتكەرى الويس گىيتلەر (نەم. Alois Hitler) اناسى — كلارا پولتسەل (نەم. Clara Pölzel). ۱۹۰۳ جىلى اكەسى، ۱۹۰۷ جىلى اناسى دۇنىييەدەن وتەدى. ۱۹۰۵ جىلى مەكتەپتى اياقتاماي تاستاپ كەتەدى. كەيىن گىيتلەر اۆسترىييانىڭ استاناسى، ۆەنا قالاسىنا قونىس اۋدارادى. ۱۹۱۳ جىلى گەرمانىييانىڭ ميۋنحەن قالاسىنا كوشەدى.

گىيتلەر اۆسترىييادان شىققان نەمىس ساياساتكەرى ٴارى دىيكتاتورى بولدى. ول ۱۹۳۳ – ۱۹۴۵ جىلدار ارالىعىندا كانتسلەر بولىپ بىيلىك ەتەدى. سونداي-اق، ۱۹۲۱ جىلدان باستاپ نسداپ پارتىيياسىنىڭ باسشىسى جانە ناتسىيستىك گەرمانىييانىڭ كوسەمى بولىپ تا سانالادى. كانتسلەر بولىپ تۇرعان شاعىندا ٴوزىن نەمىس رەيحىنىڭ ەڭ جوعارعى قولباسشىسى، لىيدەرى دەپ سانادى.

تەگىنىڭ شىعۋ كوزى (ەتىيمولوگىييا)

اتاقتى نەمىس فىيلولوگى، ونوماستىيكا بويىنشا مامان — ماكس گوتتشالدىڭ (۱۸۸۲—۱۹۵۲) ويى بويىنشا «گىيتلەر» (Hittlaer، Hiedler) تەگى Hütler («باقىلاۋشى»، «ورمان قارعاۋشىسى»، Waldhütter) تەگىنەن شىققان.

ساياساتى. مانسابى

گىيتلەردىڭ بىيلىگى تۇسىندا ەلدەگى ۇلتتىق سوتسىيالىيستەر (نەم. Nationalsozialisten) III نەمىس رەيحىنىڭ دىيكتاتۋراسىن ورناتتى. ۇلتتىق سوتسىيالىيستەر بىيلىككە كەلگەننەن باستاپ باسقا پارتىييالارعا شەكتەۋ قويىلىپ، قىسىم جاسالدى. كەيبىرىن وزدىگىنەن جويىلىپ كەتۋگە دەيىنگى حالگە جەتكىزدى.

گىيتلەردىڭ ساياساتىنا قارسى كەلگەندەردى قۋدالاپ، كونتسلاگەرلەرگە جەر اۋدارىپ جىبەردى. ٴتىپتى، جازالاۋدىڭ شەكتەن شىققانى سونشا، ادامداردى ولتىرۋگە دەيىن باردى. ەۋروپالىق ىيۋدەيلەردى قىرعىنعا ۇشىراتقان وسى گىيتلەردىڭ ناتسىيستىك، فاشىيستىك ساياساتى مەن ونىڭ جاقتاۋشىلارى ەدى. حولاكاۋست كەزىندە جازىقسىز ىيۋدەيلەر ٴولتىرىلدى. ولار ٴۇشىن باسقا ەتنىيكالىق توپتار مەن باسقا ٴدىننىڭ وكىلدەرىنىڭ كوك تىيىندىق قۇنى بولمادى. اقىرىندا ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستىڭ وتىن تۇتاتتى. سونىڭ سالدارىنان گەرمانىييانىڭ كوپ بولىگى مەن ەۋروپانىڭ ٴبىراز بولىگى قىيرادى، ٴبۇلىندى. ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستا ولگەن ۵۵ مىيللىيون ادامنىڭ ۶ مىيللىيونى ەۋروپالىق ىيۋدەيلەر، ۳۰ مىيللىيونى سلاۆىييان حالقىنىڭ وكىلدەرى بولدى.

ٴومىرىنىڭ ەستەلىكتەرى

گىيتلەردىڭ جىيىرما بەس جاسىنا دەيىن اتقارعان نەمەسە اتاپ ايتارلىقتاي ٴىس-ارەكەتى بولماعان. ۲۵ جىلدىق ومىرىندە ماماندىققا قاتىستى ٴبىلىمى بولماعان، الەۋمەتتىك جانە قوعامدىق ومىردە دە بەلسەندى بولماعان. الايدا، ازداعان جىلدار اراسىندا نەمىستەردىڭ ەلىنە بارىپ ەل بىيلىگىن قولىنا الىپ، دىيكتاتور بولادى. ساياساتقا كەلگەن كەزىندەگى ول جايلى مالىمەتتەر قۇپىييا بولاتىن.

ول ٴوزىنىڭ قارسىلاستارىنا ايتقان سوزىندە:

سىزدەر مەنىڭ قايدان كەلگەنىمدى جانە قانداي وتباسىنان شىققانىمدى بىلۋگە ٴتىيىستى ەمەسسىزدەر

— ادولف گىيتلەر

— دەپ ايتقان ەكەن. ماين كامپف، مەنىڭ كۇرەسىم (نەم. Mein Kampf) ەڭبەگىندە بۇرىنعى ٴومىرىنىڭ ناتسىيستىك تۇسىنىكتە قالىپتاسقان مىقتى تۇلعا بولۋعا ٴوزىن-ٴوزى تاربىييەلەگەنىن ايتادى.

ٴومىرىنىڭ سوڭى. قايتىس ٴبولۋى

ادولف گىيتلەر ٴومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن حرىيستىيان ٴدىنىنىڭ كاتولىيكتىك باعىتىن ۇستانعان. ونىڭ ەڭ سەنىمدى ادامدارىنىڭ ٴبىرى البەرت شپەيەر گىيتلەردىڭ شىركەۋلەرگە دەگەن كوزقاراسىنىڭ وڭ بولماعانىن ايتادى. ٴارتۇرلى ورتادا ٴارتۇرلى وي بىلدىرگەن. شىركەۋلەردى حالىقتى ۇستاپ وتىراتىن كۇشتى ەلەمەنت دەپ تە قاراستىرعان.

گىيتلەر ۱۹۳۰ جىلدان باستاپ ۆەگەتارىيان بولعان. ول جايلى ونىڭ ٴومىرىن زەرتتەگەن ادامدار دا ٴبىراۋىزدان كەلىسەدى.

۱۹۳۳ جىلدان باستاپ گىيتلەر ٴوزىنىڭ قالاۋى بويىنشا كوشەلەر مەن ورتالىق الاڭداردى ٴوزىنىڭ اتىمەن اتاي باستايدى. كەز-كەلگەن ەلدى مەكەندەر مەن قالالاردا گىيتلەردىڭ اتىمەن اتالاتىن كوشە جانە الاڭدار بولدى. ول اسىرەسە، وزىنە ۇنامايتىن ادامداردىڭ اتىنا ىييە كوشەلەر مەن الاڭداردى وزگەرتتى. ٴبىرازدان سوڭ نسداپ پارتىيياسى ەلدەگى جاڭا كوشە مەن الاڭدارعا گىيتلەردىڭ ساياساتىن قولداعان تۇلعالاردىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى زاڭ شىعاردى. پارتىييانىڭ جاستار قاناتىن گىيتلەر جاستارى دەپ وزگەرتتى. سونداي-اق، ستادىيوندار، مەكتەپتەر، قالاشىقتار گىيلەردىڭ اتىمەن نەمەسە گىيتلەردىڭ قاراماعىندا ەكەندىگىن بىلدىرەتىن اتاۋلارمەن اتالدى.

۱۹۴۵ جىلى ۳۰ ساۋىردە بەرلىين قالاسىنداعى بۋنكەرىندە وزىنە-ٴوزى قول جۇمساپ مەرت بولادى.

قىزىقتى مالىمەتتەر

• ادولف گىيتلەردىڭ Wolf (قاسقىر) دەگەن لاقاپ اتى بولعان. ٴوزى باسشىلىق ەتكەن مايداندار مەن اسكەرىي ورتالىقتاردى وسى قاسقىر اتاۋىنا قاتىستى اتاۋلارمەن اتاعان. گىيتلەردىڭ جاقىن ٴبىر قىزمەتتەسىنىڭ كىشكەنە بالاسى Onkel Wolf (قاسقىر كوكە (اعا)) دەپ اتاعان. اتىنىڭ ٴوزى كونە نەمىس تىلىندەگى adal جانە wolf دەگەن ەكى ٴسوزدىڭ تۋىندىسى ەكەن.
• گىيتلەر پاركىينسون اۋرۋىمەن اۋىراتىن.
• گىيتلەر تالانتتى سۋرەتشى بولعان.