Adolʹf Gïtler

Adolʹf Gïtler nem. Adolf Hitler
1937
Lawazımı
Germanïya fyureri
2 tamız 1934 jıl — 30 säwir 1945 jıl
İzaşarı	lawazım uýımdastırılğan; Pawlʹ fon Gïndenbwrg reýxsprezïdent retinde
İzbasarı	lawazım joýılğan; Karl Dyonïc reýxsprezïdent retinde
Germanïya Reýxskancleri
30 qañtar 1933 jıl — 30 säwir 1945 jıl
Prezïdent	Pawlʹ fon Gïndenbwrg (1933—1934)
İzaşarı	Kwrt fon Şleýxer
İzbasarı	Pawlʹ Ýozef Gebbelʹs
3 - NSDAP törağası
29 şilde 1921 jıl — 30 säwir 1945 jıl
İzaşarı	Anton Dreksler
İzbasarı	lawazım joýılğan; Martïn Borman partïya jumıstarı jönindegi mïnïstr retinde
Prwssïya Reýxsştatgalʹteri
30 qañtar 1933 jıl — 30 qañtar 1935 jıl
İzaşarı	lawazım uýımdastırılğan
İzbasarı	German Gerïng
Ömirbayanı
Partïyası:	Nemis jumısşı partïyası (1919—1920) Ulttıq-socïalïsttik nemis jumısşı partïyası (1920—1945)
Dünïyege kelwi	20 säwir 1889(1889-04-20) Ransxofen, Brawnaw-na-Ïnne Joğarğı Avstrïya, Avstro-Vengrïya
Qaýtıs bolwı	30 säwir 1945(1945-04-30) (56 jas) Berlïn, Üşinşi reýx
Jerlendi	Magdebwrgte XİİK bazasınıñ terrïtorïyasında qupïya türinde jerlengen. 1970 jılı kremïracïyalanıp, küli Élʹba özenine laqtırılğan.
Äkesi	Aloïs Gïtler
Anası	Klara Gïtler
Jubaýı	Eva Brawn
Balaları	joq (resmï) Jan-Marï Lore (boljam)
Äskerï qızmeti
Qızmet etken jıldarı	1914—1918 1918—1920 1941—1945
Quramında boldı
Äsker türi	Jayaw äsker
Atağı	Efreýtor
Basqardı	Vermaxt
Şaýqası	Birinşi dünïyejüzilik soğıs Ekinşi dünïyejüzilik soğıs
Quramında boldı
Quramında boldı
Qoltañbası
Adolʹf Gïtler Ortaqqorda

Adolʹf Gïtler (nem. Adolf Hitler [ˈaːdɔlf ˈhɪtlɐ]; ( 20 säwir 1889 — 30 säwir, 1945) — Üşinşi reýx totalïtarlıq dïktatwrasınıñ negizin qalawşı, ulttıq-socïalïzmniñ ortalıq tulğası, nemis ulttıq-socïalïsttik jumısşı partïyasınıñ nem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei kösemi (1921—1945), Germanïya reýxskancleri (1933—1945), Germanïya fyureri (1934—1945), Ekinşi dünïyejüzilik soğısta Germanïya qarwlı küşteriniñ bas qolbasşısı (1941 jıldıñ 19 jeltoqsanınan).

Ömiri

Adolʹf Gïtler 1889 jıldıñ 20 säwirinde qazirgi Awstrïya eliniñ Brawnaw am Ïnn jerinde dünïyege kelgen. Äkesi — keden qızmetkeri Aloýs Gïtler (nem. Alois Hitler) anası — Klara Pölcelʹ (nem. Clara Pölzel). 1903 jılı äkesi, 1907 jılı anası dünïyeden ötedi. 1905 jılı mektepti ayaqtamaý tastap ketedi. Keýin Gïtler Avstrïyanıñ astanası, Vena qalasına qonıs awdaradı. 1913 jılı Germanïyanıñ Myunxen qalasına köşedi.

Gïtler Avstrïyadan şıqqan nemis sayasatkeri äri dïktatorı boldı. Ol 1933 – 1945 jıldar aralığında kancler bolıp bïlik etedi. Sondaý-aq, 1921 jıldan bastap NSDAP partïyasınıñ basşısı jäne nacïstik Germanïyanıñ kösemi bolıp ta sanaladı. Kancler bolıp turğan şağında özin nemis Reýxınıñ eñ joğarğı qolbasşısı, lïderi dep sanadı.

Teginiñ şığw közi (étïmologïya)

Ataqtı nemis fïlologı, onomastïka boýınşa maman — Maks Gottşalʹdıñ (1882—1952) oýı boýınşa «Gïtler» (Hittlaer, Hiedler) tegi Hütler («baqılawşı», «orman qarğawşısı», Waldhütter) teginen şıqqan.

Sayasatı. Mansabı

Gïtlerdiñ bïligi tusında eldegi ulttıq socïalïster (nem. Nationalsozialisten) III Nemis Reýxınıñ dïktatwrasın ornattı. Ulttıq socïalïster bïlikke kelgennen bastap basqa partïyalarğa şektew qoýılıp, qısım jasaldı. Keýbirin özdiginen joýılıp ketwge deýingi xalge jetkizdi.

Gïtlerdiñ sayasatına qarsı kelgenderdi qwdalap, Konclagerlerge jer awdarıp jiberdi. Tipti, jazalawdıñ şekten şıqqanı sonşa, adamdardı öltirwge deýin bardı. Ewropalıq Ïwdeýlerdi qırğınğa uşıratqan osı Gïtlerdiñ nacïstik, faşïstik sayasatı men onıñ jaqtawşıları edi. Xolakawst kezinde jazıqsız ïwdeýler öltirildi. Olar üşin basqa étnïkalıq toptar men basqa dinniñ ökilderiniñ kök tïındıq qunı bolmadı. Aqırında Ekinşi Dünïyejüzilik Soğıstıñ otın tutattı. Sonıñ saldarınan Germanïyanıñ köp böligi men Ewropanıñ biraz böligi qïradı, bülindi. Ekinşi dünïyejüzilik soğısta ölgen 55 mïllïon adamnıñ 6 mïllïonı ewropalıq Ïwdeýler, 30 mïllïonı Slavïyan xalqınıñ ökilderi boldı.

Ömiriniñ estelikteri

Gïtlerdiñ jïırma bes jasına deýin atqarğan nemese atap aýtarlıqtaý is-äreketi bolmağan. 25 jıldıq ömirinde mamandıqqa qatıstı bilimi bolmağan, älewmettik jäne qoğamdıq ömirde de belsendi bolmağan. Alaýda, azdağan jıldar arasında nemisterdiñ eline barıp el bïligin qolına alıp, dïktator boladı. Sayasatqa kelgen kezindegi ol jaýlı mälimetter qupïya bolatın.

Ol öziniñ qarsılastarına aýtqan sözinde:

Sizder meniñ qaýdan kelgenimdi jäne qandaý otbasınan şıqqanımdı bilwge tïisti emessizder

— Adolʹf Gïtler

— dep aýtqan eken. Maýn Kampf, Meniñ küresim (nem. Mein Kampf) eñbeginde burınğı ömiriniñ nacïstik tüsinikte qalıptasqan mıqtı tulğa bolwğa özin-özi tärbïyelegenin aýtadı.

Ömiriniñ soñı. Qaýtıs bolwı

Adolʹf Gïtler ömiriniñ soñına deýin xrïstïan dininiñ katolïktik bağıtın ustanğan. Onıñ eñ senimdi adamdarınıñ biri Alʹbert Şpeyer Gïtlerdiñ şirkewlerge degen közqarasınıñ oñ bolmağanın aýtadı. Ärtürli ortada ärtürli oý bildirgen. Şirkewlerdi xalıqtı ustap otıratın küşti élement dep te qarastırğan.

Gïtler 1930 jıldan bastap vegetarïan bolğan. Ol jaýlı onıñ ömirin zerttegen adamdar da birawızdan kelisedi.

1933 jıldan bastap Gïtler öziniñ qalawı boýınşa köşeler men ortalıq alañdardı öziniñ atımen ataý bastaýdı. Kez-kelgen eldi mekender men qalalarda Gïtlerdiñ atımen atalatın köşe jäne alañdar boldı. Ol äsirese, özine unamaýtın adamdardıñ atına ïye köşeler men alañdardı özgertti. Birazdan soñ NSDAP partïyası eldegi jaña köşe men alañdarğa Gïtlerdiñ sayasatın qoldağan tulğalardıñ esimin berw twralı zañ şığardı. Partïyanıñ jastar qanatın Gïtler jastarı dep özgertti. Sondaý-aq, stadïondar, mektepter, qalaşıqtar Gïlerdiñ atımen nemese Gïtlerdiñ qaramağında ekendigin bildiretin atawlarmen ataldı.

1945 jılı 30 säwirde Berlïn qalasındağı bwnkerinde özine-özi qol jumsap mert boladı.

Qızıqtı mälimetter

• Adolʹf Gïtlerdiñ Wolf (qasqır) degen laqap atı bolğan. Özi basşılıq etken maýdandar men äskerï ortalıqtardı osı Qasqır atawına qatıstı atawlarmen atağan. Gïtlerdiñ jaqın bir qızmettesiniñ kişkene balası Onkel Wolf (Qasqır köke (ağa)) dep atağan. Atınıñ özi köne nemis tilindegi adal jäne wolf degen eki sözdiñ twındısı eken.
• Gïtler Parkïnson awrwımen awıratın.
• Gïtler talanttı swretşi bolğan.