امەرىيكا قۇراما شتاتتارى
.svg)
امەرىيكا قۇراما شتاتتارى (اعىلش. United States of America)، ٴجىيى قولدانىلاتىن ٴتۇرى اقش (اعىلش. USA) نەمەسە قۇراما شتاتتار (اعىلش. United States، U.S.، اۋىزەكى تىلدە — امەرىيكا) — سولتۇستىك امەرىيكاداعى مەملەكەت. اۋماعى ۹،۵ ملن كم²[۹][۱۰][۱۱] (الەمدە ۴-ٴشى ورىن). حالقى — ۱۷۹ ملن ادام (۲۰۱۸، الەمدە - ۳-ٴشى ورىن). استاناسى — ۆاشىينگتون قالاسى. تۇرعىن حالقىنىڭ سانى جاعىنان ٴىرى قالالارى: نيۋ-يورك، تشىيكاگو، لوس-اندجەلەس، سان-فرانتسىيسكو، فىيلادەلفىييا، دەترويت، بوستون، حيۋستون، ۆاشىينگتون، داللاس، پىيتسبۋرگ، بالتىيمور، سىيەتل. حالىقتىڭ ۶۶٪-ى – پروتەستانتتار، ۲۶٪-عا جۋىعى كاتولىيكتەر. ۇكىمەت پەن مەملەكەت باسشىسى – پرەزىيدەنت. زاڭ شىعارۋشى ورگان – پالاتا مەن سەنات وكىلدەرىنەن تۇراتىن ەكى پالاتالى پارلامەنت (كونگرەسس).
گەوگرافىيياسى
باتىس جارتى شارىنداعى ٴىرى ەل. ونىڭ بارلىق جەرى تۇگەلدەي دەرلىك سولتۇستىك امەرىيكادا. شىعىسىندا اتلانت مۇحىيتىمەن، باتىسىندا تىنىق مۇحىيتپەن شايىلادى. سولتۇستىكتە كانادامەن، وڭتۇستىكتە مەكسىيكامەن شەكتەسەدى.
اقش اۋماعىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اتلانت مۇحىيتىنان تىنىق مۇحىيتقا دەيىنگى ەندىك باعىتتا سوزىلىپ جاتقان قوڭىرجاي جانە سۋبتروپىيكتىك بەلدەۋدە ورنالاسقان. الياسكا شتاتى سۋباركتىيكا جانە اركتىيكالىق، ال گاۆاي شتاتى – تىنىق مۇحىيتتىڭ تروپىيكتىك بەلدەۋىندە. جەر بەدەرىنىڭ ۱/۲-ٴىن (ەلدىڭ باتىسىندا) بىيىك تاۋلى جوتالار مەن تاۋلى ۇستىرتتەر الىپ جاتىر. كوردىيليەر مەن اپپالاتشىي تاۋلارىنىڭ ارالىعىندا ەلدىڭ ىشكى جازىقتارى (ورتالىق ۇلى جازىقتار) ورنالاسقان. اتلانت مۇحىيتى جاعالاۋلارىن بويلاپ اتلانت ماڭى جانە مەكسىيكا ماڭى ويپاتتارى جاتىر. اقش-تاعى ەڭ بىيىك تاۋ – الياسكا تۇبەگىندەگى ماك-كىينلىي (۶۱۹۳ م). جەر قويناۋى كەن بايلىقتارى مەن مىينەرالدى شىيكىزاتقا وتە باي. ونىڭ ىشىندە تەمىر، نىيكەل، كوبالت، التىن، كۇمىس، ۋران كەنتاسى قورى جونىنەن دۇنىييە جۇزىندە الدىڭعى ورىندا. تاس كومىر (اپپالاتشىي تاۋلارى)، مۇناي مەن گاز (مەكسىيكا ويپاتى، ۇلى جازىق) تابىلعان. ال كوردىيليەر تاۋلارى ٴتۇستى جانە قارا مەتالل شىيكىزاتتارىنا باي كەلەدى.
قاڭتار ايىنىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى الياسكادا –۱۸°س، ورتالىق جازىقتىڭ سولتۇستىگىندە –۲۴،۸°س. ەلدىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا قاڭتار ايىنىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى ۱۲°س-تان، فلورىيدا تۇبەگىندە ۲۰°س-قا دەيىن جەتەدى. شىلدە ايىنىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى باتىس جاعالاۋدا ۱۴ – ۲۲°س، شىعىستا ۱۶ – ۲۲°س-قا دەيىن اۋىتقىيدى، ال ورتالىعىنداعى جازىق وڭىرلەردە ۳۲°س-قا دەيىن كوتەرىلەدى. باتىس جارتى شارداعى ەڭ جوعارعى تەمپەراتۋرا اجال اڭعارىندا (۵۶،۷°س) بايقالدى. جاۋىن-شاشىننىڭ مولشەرى الياسكانىڭ جەل وتىندەگى تاۋ بەتكەيلەرى مەن تىنىق مۇحىيت جاعالاۋىندا ۳۰۰۰ – ۴۰۰۰ مم؛ شىعىس جانە تەڭىز جاعالاۋى بەلدەمىندە ۱۰۰۰ – ۲۰۰۰ مم؛ ورتالىق جازىقتا ۶۰۰ – ۹۰۰ مم، ۇلى جازىقتا – ۴۰۰ – ۶۰۰ مم، موحاۆە شولىندە (اجال اڭعارى) – ۱۰۰ مم-دەن دە از. جاۋىن-شاشىننىڭ كوپ مولشەرى گاۆاي ارالدارىندا (۱۰۰۰۰ مم). ەڭ ٴىرى وزەندەرى: مىيسسىيسىيپىي (ۇزىندىعى مىيسسۋرىي سالاسىمەن بىرگە ۶۴۲۰ كم)، وگايو، كولورادو، كولۋمبىييا، رىيو-گراندە، يۋكون. كوپشىلىگى اتلانت جانە تىنىق مۇحىيت الابىنا جاتادى. دۇنىييە جۇزىنە ايگىلى كولدەر جۇيەسىن ەلدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى ۇلى كولدەر قۇرايدى (جوعارعى كول، گۋرون، مىيتشىيگان، ەرىي، ونتارىيو). ولاردىڭ بارلىعى ٴبىر-بىرىمەن جالعاسىپ، ۲۴۵ مىڭ كم² اۋماقتى الىپ جاتىر. ەرىي مەن ونتارىيو كولدەرىن بايلانىستىراتىن نىياگارا سارقىراماسى وسى تۇستا ورنالاسقان. اقش اۋماعىندا ۲۷۰-كە جۋىق مەملەكەت قورعاۋىنداعى تابىيعىي ايماقتار (ۇلتتىق ساياباقتار، تابىيعات ەسكەرتكىشتەرى، قورىقتار) بار. ولاردىڭ ىرىلەرى: يەللوۋستون، يوسەمىيت، سەكۆوييا، گراند-كانون، ت.ب.
اقش كلىيماتى بىركەلكى قوڭىرجاي جانە سۋبتروپىيكتى بولىپ كەلەدى. ال سولتۇستىكتەگى الياسكا شتاتىندا قىستىگۇنى اركتىيكا سۋىعى بايقالىپ تۇرادى.
تارىيحى
قازىرگى اقش جەرىندە ەجەلدەن ۇندىستەر ٴومىر ٴسۇردى. حرىيستوفور كولۋمب امەرىيكانى اشقاننان كەيىن (۱۴۹۲—۱۵۰۳) ۱۶ عاسىردا انگلىييا، ىيسپانىييا، نىيدەرلاند، فرانتسىييا، شۆەتسىييا سولتۇستىك امەرىيكانى وتارلاۋعا كىرىستى. ۱۸ عاسىردىڭ ۶۰-جىلدارىنا قاراي انگلىييا سولتۇستىك امەرىيكانى تۇگەل دەرلىك باسىپ الدى. ۱۷ عاسىردىڭ باسىندا امەرىيكاعا اۋىر جۇمىستارعا پايدالانۋ ٴۇشىن افرىيكادان قۇلدار اكەلۋ باستالدى. وتارلىق قاناۋدىڭ كۇشەيۋى تاۋەلسىزدىك جولىنداعى سوعىستى تۋعىزدى (۱۷۷۵ – ۸۳).
۱۷۷۶ ج. ۴-شىلدەدە تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسىيياسى قابىلداندى، وندا اقش-تىڭ قۇرىلعاندىعى جارىييالاندى. ۱۳ اعىلشىن وتارى بىرىگىپ، دەربەس مەملەكەتكە اينالدى، ۱-امەرىيكا-بۋرجۋازىييالىق رەۆوليۋتسىيياسى دەپ اتالعان تاۋەلسىزدىك سوعىسىندا انگلىييا جەڭىلىس تاپتى. ۱۷۸۳ ج. ٴبىتىم شارتى بويىنشا انگلىييا اقش-تىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندادى. ۱۷۸۷ ج. اقش كونستىيتۋتسىيياسى قابىلدانىپ، ەلدىڭ ٴبىرىنشى پرەزىيدەنتى بولىپ دجوردج ۆاشىينگتون سايلاندى. ۱۷۷۶ ج. قۇرلىق ارالىق كونگرەسس قابىلداعان تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسىيياسى جوباسىنىڭ اۆتورى، قوعام قۇرىلىسىن دەموكراتىييالاندىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان توماس دجەففەرسون ۱۸۰۰، ۱۸۰۴ ج. اقش پرەزىيدەنتى بولىپ سايلاندى. ول ٴتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ اراسىندا مامىلەگە كەلتىرۋ ساياساتىن جۇرگىزدى. كەيبىر رەاكتسىييالىق زاڭداردى جويىپ، ارمىييانى، فلوتتى، مەملەكەتتىك اپپاراتتى قىسقارتتى. رەسەيمەن دىيپلوماتىييالىق قاتىناس ورناتتى. ۱۹ عاسىردىڭ ۱-جارتىسىندا اقش جەرى اجەپتاۋىر ۇلعايدى. ۱۸۰۳ ج. اقش باتىس لۋىيزىيانانى، ۱۸۱۹ ج. فلورىيدانى، ۱۸۶۷ ج. الياسكانى قوسىپ الدى. ۱۸۲۳ ج. مونرو دوكترىيناسى جارىييالانىپ، مۇندا امەرىيكا جانە ەۋروپا ٴبىر-ٴبىرىنىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋعا ٴتىيىستى دەپ كورسەتىلدى. ۱۸۰۹ ج. ەلگە قۇل اكەلۋگە تىيىم سالىندى. الايدا بۇل ٴىس جاسىرىن تۇردە جالعاسا بەردى. ۱۷۹۰ ج. اقش-تا ۷۶۰ مىڭ زاڭگى قۇل بولسا، ۱۸۶۰ ج. ولار ۴ ملن-عا جەتتى. اۋىر ەزگىگە جانە قورلاۋعا شىداماعان قۇلدار كوتەرىلىستەر جاسادى، سولتۇستىككە قاشتى. سولتۇستىكتە بىرقاتار شتاتتاردا قۇلدىق جويىلدى.
۱-دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستا اقش انتانتا جاعىندا بولدى. ەكى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس ارالىعىنداعى فرانكلىين رۋزۆەلت اكىمشىلىگىنىڭ رەفورمالارى اقش تارىيحىندا ەرەكشە ورىن الدى. «جاڭا باعىت» دەپ اتالعان وسى رەفورمالار ەلدى اۋىر ەكونومىيكالىق داعدارىستان شىعاردى جانە قوعامنىڭ دەموكراتىييالىق ۇلگىسىن قالىپتاستىردى. رۋزۆەلت سىرتقى ساياساتتا دا وزگەرىس جاسادى. لاتىن امەرىيكاسىندا «تاتۋ كورشىلىك»، ەۋروپادا «وقشاۋلانۋ»، ازىييادا «اشىق ەسىكتەر» ساياساتىن جۇرگىزدى.
۲-دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اقش فاشىيزمگە قارسى مەملەكەتتەر وداعىن قۇرۋعا بەلسەنە قاتىسىپ، تىنىق مۇحىيتتا، ەۋروپادا، افرىيكادا سوعىس قىيمىلدارىن جۇرگىزدى. سوعىسقا ۱۹۴۱ ج. ۷ جەلتوقساندا كىرىسىپ، ۱۹۴۵ ج. ۲ قىركۇيەكتە اياقتادى. سوعىستان كەيىن اقش، كسرو بولەك-بولەك اسكەرىي-ساياسىي وداقتار قۇرىپ، دۇنىييە ٴجۇزىن ەكى لاگەرگە ٴبولۋدى ىسكە اسىردى. وسى «قىرعىي-قاباق سوعىس» ۸۰-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن سوزىلدى.
قىسقاشا حرونولوگىييالىق كەستە
۱۶ ع. كولۋمب امەرىيكانى اشقاننان كەيىن ەۋروپالىقتار سولتۇستىك امەرىيكاعا كوشىپ كەلە باستادى. ولار وسى قۇرلىقتىڭ نەگىزگى حالقى — ۇندىستەردى اياۋسىز قىرعىنعا ۇشىراتتى. ٴتىرى قالعان ۇندىستەر تۇك شىقپايتىن تاقىر جەرلەرگە — رەزەرۆاتسىييالارعا ىعىستىرىلدى.
۱۷ ع. نەگىزىنەن ۇلىبرىيتانىييادان كوشىپ كەلگەندەر اتلانتىيكا جاعالاۋىندا وزدەرىنە تۇراق سالدى — وتار دەپ اتالدى. ۱۸ ع. اياعىندا ۱۳ وتار اعىلشىن ۇستەمدىگىنەن قۇتىلىپ، تاۋەلسىز مەملەكەت — امەرىيكا قۇراما شتاتتارىن قۇردى. امەرىيكا جالاۋىنىڭ سول جاق جوعارى بۇرىشىندىعى كوك ٴتورت بۇرىشقا سالىنعان ۵۰ اق جۇلدىزشا اقش-تىڭ قازىرگى كۇندەگى شتاتتارىنىڭ سانىنا ساي كەلەدى.
۱۷۷۶ — اقش تاۋەلسىز دەكلاراتسىيياسى جارىييالدى
۱۸۱۲—۱۸۱۵ — اقش-ۇلىبرىيتانىييا سوعىسى
۱۸۱۹ — اقش فلورىيدا شتاتىن ۵ ملن. دوللارعا ساتىپ الادى.
۱۸۴۶—۱۸۴۹ — اقش-مەكسىيكا سوعىسى
۱۸۶۱—۱۸۶۵ — اقش-نىڭ ازامات سوعىسى
۱۸۶۷ — رەسەيدەن الياسكا شتاتىن ساتىپ الادى
۱۹۱۷ — اقش ٴبىرىنشى دۇنىييەجۇزىلىك cوعىسقا كىرىپ، انتانتا وداعىنا قوسىلادى
۱۹۴۱ — پەرل-حاربور ىينتسىيدەنتى. اقش ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىسقا كىرەدى
۱۹۴۵ — حىيروسىيما مەن ناگاساكىي اتتومدىق شابۋىلى
۱۹۶۹ — عارىشكەر نىيل ولدەن ارمسترونگ ايعا قونادى
۲۰۰۱ — ۱۱ قىركۇيەكتىڭ تراگەدىيياسى
قازاقستان ەگەمەندىك العاننان كەيىن اقش-پەن دىيپلوماتىييالىق قاتىناستار ورناتىلدى.
مەملەكەتتىك قۇرىلىسى
اقش ۇكىمەتى ٴۇش تارماققا بولىنەدى:
- زاڭ شىعارۋشى: اقش پارلامەنتى — كونگرەسس دەپ اتالادى. كونگرەسس تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن ەكى پالاتادان: سەناتتان جانە وكىلدەر پالاتاسىنان تۇرادى.
- اتقارۋشى: اقش پرەزىيدەنتى — مەملەكەتتىڭ باسشىسى، باس اسكەرىي قولباسشى، ول زاڭ جوباسىن جويۋ قۇقىعىنا ىييە بولادى
- سوت: جوعارعى سوتى جانە فەدەرالدىق سوتتار
اقش-دا ەكى باس پارتىييا بار:
دەموكراتىييالىق پارتىيياسى — ۱۸۲۴ ج. قۇرىلعان. دجون كەننەدىي، بىيلل كلىينتون، باراك وباما وسى پارتىييانىڭ مۇشەلەرى.
رەسپۋبلىيكالىق پارتىيياسى — ۱۸۵۴ ج. قۇرىلعان. دجوردج بۋش، رونالد رەيگان وسى پارتىييانىڭ مۇشەلەرى.
اكىمشىلىك قۇرىلىسى
اكىمشىلىك جاعىنان ۵۰ شتاتتان (بىرىمەن-ٴبىرى شەكتەسىپ جاتقان ۴۸ شتاتتان جانە قۇرلىقتىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى الياسكا، تىنىق مۇحىيتتىڭ ورتالىعىنداعى گاۆاي ارالدارىنان قۇرىلعان گاۆاي شتاتتارى) جانە كولۋمبىييا فەدەراتسىييالىق ايماعىنان تۇرادى. شتاتتار ۳۱۳۳ ايماققا (نەمەسە سوعان ساي كەلەتىن اكىمشىلىك بولىكتەرگە) بولىنەدى.
|
|
|
|
|
.svg){kind=small}
ەكونومىيكاسى
اقش – ەكونومىيكاسى دامىعان مەملەكەت. جەر قويناۋى وتىن-ەنەرگەتىيكالىق شىيكىزاتتارعا، تەمىر، ٴتۇستى مەتالل قازبالارىنا، تابىيعىي كۇكىرتكە، ۋران شىيكىزاتتارىنا، فوسفورىيتتەرگە، كالىيي تۇزدارىنا، ت.ب. پايدالى كەندەرگە باي. اقش مەملەكەتى ٴوز جەرىنىڭ تابىيعىي بايلىقتارىن بەي-بەرەكەت پايدالانباي، ۇقىپتىلىقپەن قاراپ، كوپ مىينەرالدىق رەسۋرستاردى سىرتتان تاسىيدى.
اقش ونەركاسىبى – بۇكىل ەكونومىيكانىڭ جەتەكشى سالاسى. ونىڭ ەنەرگىييالىق بالانسىندا مۇناي مەن گاز ماڭىزدى ورىن الادى، اۋىر جانە جەڭىل ونەركاسىبى وركەندەگەن. ماشىينا جاساۋ ونەركاسىبى اۆتوموبىيل، اۆىياتسىييا ەلەكتر تەحنىيكاسى سالالارىنا ٴتۇرلى جابدىقتار وندىرەدى. اتوم ونەركاسىبى، توقىما جانە تىگىن ونەركاسىبى ايرىقشا دامىعان.
اقش-تىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا مەحانىيكالاندىرىلعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار جەتەكشى ٴرول اتقارادى. وندا وندىرىلەتىن نەگىزگى داقىلدارعا بىيداي، ارپا، سۇلى، قارا بىيداي، جۇگەرى، سويا بۇرشاقتار، كارتوپ، قانت قىزىلشاسى، ماقتا جاتادى. مال شارۋاشىلىعىندا سىيىر، شوشقا، قوي وسىرىلەدى، تاۋىق پەن كۇركە تاۋىق ٴوسىرۋ جاپپاي دامىعان.
اقش-تىڭ ٴبىر جىلعى ۇلتتىق تابىسى جان باسىنا شاققاندا ۶۲ مىڭ دوللارعا جۋىق. نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستىكتەرى – باتىس ەۋروپا ەلدەرى، كانادا، مەكسىيكا، جاپونىييا. اقش-پەن قازاقستاننىڭ ەكونومىيكالىق بايلانىسى ۲۰ عاسىردىڭ ۹۰-جىلدارىندا دامىي باستادى. ونداعان امەرىيكان فىيرمالارى مەن كاسىپكەرلەرى جانە بەلگىلى بانكىلەر قازاقستاندا ٴتۇرلى سالالار بويىنشا جۇمىس ىستەيدى (مىسالى، مۇناي وندىرۋمەن اينالىساتىن «شەۆرون»، «Shell»، «موبىيل» كومپانىييالارى مەن «Prٴىse Waterhause» ەسەپ اۋدىيت كونسالىينگتىك كومپانىيياسى، ت.ب.).
حالقى
اقش حالىق سانى جاعىنان دۇنىييە جۇزىندە ۴-ٴشى ورىندا (قىتاي، ٴۇندىستان، رەسەيدەن كەيىن). نەگىزگى ۇلتى امەرىيكالىقتار - ەۋروپانىڭ ٴار ٴتۇرلى ەلدەرىنەن امەرىيكاعا قونىس اۋدارعان (۱۷ ع-دىڭ ۱-ٴشى جارتىسىنان باستاپ نەگىزىنەن اعىلشىندار، ىيرلاندتار، فرانتسۋزدار، گوللاندتار ت.ب.) ارالاسۋىنان پايدا بولعان. ۱۹ ع-دىڭ ورتاسىنان باستاپ قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ىيرلاندىييادان، گەرمانىييادان، سكاندىيناۆىييا ەلدەرىنەن، ال ۱۹ ع-دىڭ ۸۰ جىلدارىنان باستاپ ىيتالىييادان، اۋسترو-ۆەنگرىييادان، رەسەيدەن، وڭتۇستىك، شىعىس ەۋروپانىڭ باسقا دا ەلدەرىنەن باردى. جالپى ۱۷۹۰ - ۱۹۹۴ جىلدارى اقش-قا ەۋروپا، لاتىن امەرىيكا، ازىييا جانە افرىيكادان ۶۴ ملن ىيممىيگرانت كوشىپ كەلگەن. سول سەبەپتى اقش-تى كەيدە ىيممىيگرانتتار ۇلتى دەپ اتايدى.
۱ تامىز ۱۷۹۰ جىلدىڭ ۱ تامىزىندا وتكىزىلگەن العاشقى حالىق ساناعىنىڭ مالىمەتى بويىنشا اقش-تا ۳،۹ ملن ادام تۇرادى.
۱۹۱۵ ج. بۇل كورسەتكىش ۱۰۰ ملن-عا تەڭ بولدى.
۱۹۶۷ جىلى حالىق سانى ۲۰۰ ملن-نان اسىپ كەتكەن.
۲۰۰۶ جىلدىڭ ۱۷ قازانىندا حالىق ساناعى بويىنشا اقش-تا ساعات۷-۴۶ ۳۰۰-ملن-شى تۇرعىن تۋىلدى.
۲۰۱۰ جىلى ٴساۋىر ايىندا سوڭعى وتكىزىلگەن حالىق ساناعىنىڭ مالىمەتى بويىنشا اقش-تا ۳۰۸ مىيللىيون ۷۴۵ مىڭ ۵۳۸ ادام تۇرادى [۱۲]. بۇل كورسەتكىش الدىڭعى ۲۰۰۰-شى جىلى وتكىزىلگەن ساناعىنا قاراعاندا ۹،۷ ٪-عا كوبەيگەن[۱۲][۱۳].
امەرىيكالىقتار اعىلشىن تىلىندە سويلەيدى، بىراق سويلەۋىندە جانە سوزدىك قۇرامىندا وزگەشەلىكتەر بار.
مەدىيتسىينا-سانىيتارلىق جاعدايى
مەدىيتسىينالىق كومەكتى نەگىزىنەن جەكە مەنشىك دارىگەرلەر كورسەتەدى. دارىلەر مەن اۋرۋحاناداعى توسەكتەردىڭ سانى ەداۋىر بولعانىمەن، مەددىيتسىينالىق كومەك ەڭبەكشىلەر بۇقاراسىنا قىمباتقا تۇسەدى. ۱۹۵۰ جىلدارى حالىقتىڭ مەدىيتسىينالىق كومەككە ىجلما-جىل ٴوز قالتاسىنان جۇمسايتىن شىعىنى ورتا ەسەپپەن ۱۰،۲ ملرد دوللار بولدى. ال جەرگىلىكتى جانە فەدەرالدى ورگاندار ۱،۸ملرد دوللار جۇمساعان. مەدىيتسىينالىق اقىسىز كومەكتى مۋنىيتسىيپالىيتەتتەر مەن فىيلانتروپىيكالىق ۇيىمدار از مولشەردە كەزدەسەدى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مۇلدە جوق. ەرىكتى قامسانزدىرۋ قوعامى تەك وزدەرىن قامسازدىرعان ادامداردىڭ جارناسى ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيدى. ۱۹۵۷ جىلى مەدىيتسىينالىق كومەكتىڭ بارلىق تۇرلەرى بويىنشا ۱۰ ملن ادام قامسىزداندىرىلدى.
مۋزىكاسى
اقش مۋزىكاسى ۱۸-عاسىردىڭ ۲-جارتىسىندا ٴتۇرلى ۇلتتار مادەنىييەتىنىڭ توعىسۋى نەگىزىندە تۋىپ، قالىپتاسا باستادى. امەرىيكاعا العاش قونىستانۋشىلار ەۋروپا مۋزىكاسىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ٴداستۇرىن الا كەلدى. جاڭا جەردى ىييەگەرۋشىلەردىڭ ٴىس ارەكەتى كۇرەس-تارتىس افرو-امەرىيكاندىقتارىمەن، الا تۇرا ۇندىستەرىن مۋزىكالىق فالكلورلارىنىڭ قايناعان ورتاسىندا ٴوتىپ جاتتى. اسىرەسە افرو-امرىيكاندىقتاردىڭ شىعارماشىلىعى، شىركەۋ گىيمندەرى مەن مىيسسىيسىيپىي جاعالاۋىنىڭ لىيرىيكالىق اندەرى كەڭ تارادى. الايدا اعىلشىن شىركەۋىنىڭ كەڭ ىييەلەرى مەن بىيلەردىڭ ورنىنا پسالمالاردىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتتى. بىراق بۇل ۇزاققا بارعان جوق. ۱۸- عاسىردا مۇندا ەۋروپالىقتار كوبەيىپ، دۇنىييەلىك ومىرلىك مۋزىكا، ەۋروپالىق مۋزىكا اسپاپتارى كەڭ ٴورىس الدى. ۱۷۷۵-۱۷۸۳ جىلدارداعى تاۋەلسىزدىك سوعىس كەزىندە مۋزىكالىق جانر ۇلكەن قارقىندا دامىيدى. امەرىيكانىڭ تۇڭعىش كومپوزىيتورلارى ف.گوپكىينسون منە ۋ.بىيللىينگستىڭ قايراتكەرلىك ٴىسى وسى كەزەڭدە باستالادى. امەرىيكا ٴستىيلىنىڭ قالىپتاسۋىندا «مىينسترلەر تەاترى» ۇلكەن ٴرول اتقاردى. اقش – كوپتەگەن اتاقتى تۇلعالاردىڭ وتانى. سونىڭ ىشىندە اسا كورنەكتى ساياسىي قايراتكەرلەر بەندجامىين فرانكلىين، اۆراام لىينكولن، روبەرت فۋلتون، توماس ەدىيسون، مارك تۆەن جانە ت.ب. بار.
مەيرامدار
| مەرزىم | قازاقشا | اعىلشىنشا | ||
|---|---|---|---|---|
| ۱ قاڭتار | جاڭا جىل | New Year’s Day | ||
| قاڭتاردىن ۳-ٴشى دۇيسەنبىسى | مارتىين ليۋتەر كىينگ كۇنى | Martin Luther King، Jr. Day | ||
| اقپاننىڭ ۳-ٴشى دۇيسەنبىسى | پرەزىيدەنت كۇنى | Presidents' Day | دج. ۆاشىينگتوننىڭ تۋعان كۇنى | |
| مامىردىڭ سوڭعى دۇيسەنبىسى | ۇمىتىلمايتىن كۇنى | Memorial Day | ||
| ۴ شىلدە | تاۋەلسىزدىك كۇنى | Independence Day | ||
| قىركۇيەكتىڭ ۱-ٴشى دۇيسەنبىسى | ەڭبەك كۇنى | Labor Day | ||
| قازاننىڭ ۲-ٴشى دۇيسەنبىسى | كولۋمب كۇنى | Columbus Day | امەرىيكانى اشقان كۇنى | |
| ۱۱ قاراشا | ارداگەر كۇنى | Veterans Day | ||
| قاراشانىڭ ۴-ٴشى بەيسەنبىسى | العىس ايتۋ كۇنى | Thanksgiving Day | ||
| ۲۵ جەلتوقسان | روجدەستۆو | Christmas |
دەرەككوزدەر
- ↑ دە-يۋرە رەسمىي ٴتىلى جوق. كەيبىر شتاتتاردا قوسىمشا ىيسپان ٴتىلى (دە-فاكتو)، لۋىيزىيانادا — فرانتسۋز ٴتىلى، گاۆايدا — رەسمىي — گاۆاي ٴتىلى: وبب انىقتاماسى. باستى دەرەككوزىنەن مۇراعاتتالعان ۲۸ ماۋسىم ۲۰۱۲. (اعىل.)
- ↑ نەنسىي پەلوسىي اقش وكىلدەرى پالاتاسىنىڭ سپىيكەرى بولىپ سايلاندى Egemen Qazaqstan (۳۰ قاڭتار ۲۰۱۹ جىل)
- ↑ United States (اعىل.). CIA — The World Factbook. باستى دەرەككوزىنەن مۇراعاتتالعان ۲۸ ماۋسىم ۲۰۱۲. تەكسەرىلدى، ۲۱ ٴساۋىر ۲۰۱۳.
- ↑ Population increases to July ۱، ۲۰۱۸. U.S. Census Bureau.
- ↑ Annual Estimates of the Resident Population: April ۱، ۲۰۱۰ to July ۱، ۲۰۱۶. U.S. Census Bureau. تەكسەرىلدى، ۲۵ شىلدە ۲۰۱۷. The ۲۰۱۶ estimate is as of July ۱، ۲۰۱۶. The ۲۰۱۰ census is as of April ۱، ۲۰۱۰.
- ↑ a b Gross Domestic Product، Fourth Quarter and Annual ۲۰۱۸ (Initial Estimate). Bureau of Economic Analysis (BEA). تەكسەرىلدى، ۲۸ اقپان ۲۰۱۹.
- ↑ a b World Economic Outlook Database، October ۲۰۱۸ – Report for Selected Countries and Subjects. International Monetary Fund (IMF). تەكسەرىلدى، ۱ ٴساۋىر ۲۰۱۸.
- ↑ ۲۰۱۸ Human Development Report. United Nations Development Programme (۲۰۱۸). تەكسەرىلدى، ۱۴ قىركۇيەك ۲۰۱۸.
- ↑ اتلاس مىيرا، پكو «كارتوگرافىييا» فەدەرالنوي سلۋجبى گەودەزىيىي ىي كارتوگرافىيىي روسسىيىي، ماسكەۋ، ۲۰۰۵
- ↑ اتلاس مىيرا، وبزورنو-گەوگرافىيتشەسكىيي، ىيپۋ ران، ووو «ۋنىيىينتەح»، ماسكەۋ، ۲۰۰۴. باستى دەرەككوزىنەن مۇراعاتتالعان ۱۳ قىركۇيەك ۲۰۱۲.
- ↑ برىيتاننىيكا ەنتسىيكلوپەدىيياسى، «United States. باستى دەرەككوزىنەن مۇراعاتتالعان ۲۹ شىلدە ۲۰۱۲.». (اعىل.)
- ↑ a b [۱]
- ↑ Lenta.ru: امەرىيكا: ستالىي ىيزۆەستنى پەرۆىە ىيتوگىي پەرەپىيسىي ناسەلەنىييا سشا
 |
ورتاققوردا بۇعان قاتىستى مەدىيا ساناتى بار: United States |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
